Wednesday, April 07, 2021

मी आहे तरी कोण ???

 माझे शरीर, माझे मन, माझ्या भावना, माझाी कीर्ती, माझा मीपणा वगैरे म्हणणारा हा मी कोण असतो, (कोहम्) हा प्रश्न पुराणकालापासून अनेक महान तत्वज्ञानी विचारत आले आहेत आणि ऋषीमुनींपासून ते आधुनिक काळातल्या कित्येक संतमहंतविद्वानांनी  याची खूप विस्ताराने उत्तरे दिली आहेत. त्यातली काही अत्यल्प अशी उदाहरणे मी वाचलीही आहेत, पण बहुतेक वेळा ती माझ्या डोक्यावरूनच गेली आहेत. मला तरी या निर्गुण निराकार आणि अदृष्य अशा अंतरात्म्याचा शोध घेण्याची मनापासूनओढ कधीच लागू शकली नाही. त्यापेक्षा या जगातले निरनिराळे लोक मला कोण समजत आले किंवा माझे मलाच मी कोण असावा असे वाटत गेले हे पहायला थोडे सोपे आहे.  मी गेले दोन महिने तसा एक प्रयत्न फेसबुकवरील फलकावर टप्प्याटप्प्याने लिहायचा प्रयत्न करत आहे. त्यातले पहिले पंचवीस भाग एकत्र करून हा लेख तयार केला आहे.

**************



मी कोण आहे?       भाग १

तुम्ही म्हणाल, हा काय प्रश्न झाला? तुम्ही कोण आहात ते आम्हाला माहीत आहे. वर तुमचं नाव तर दिलं आहे आणि मी कोण म्हणून काय विचारता? पण अहो ते फक्त माझं नाव आहे, पण हा आनंद घारे कोण आहे ? असं तुम्हाला तिसऱ्या कुणी विचारलं तर निरनिराळी उत्तरे येणार नाही का? आणि ती मला माहीतही नसतील. पण मला एवढं माहीत आहे की मीच हा प्रश्न विचारला तर कुणीच काही उत्तर देणार नाही. म्हणून मला लोक कोण म्हणून ओळखत आले आहेत असे मला वाटत आले हे आठवायचा एक प्रयत्न मी करत आहे. 

मी अगदी लहान बाळ असतांना काय विचार करत होतो की काहीच विचार करत नव्हतो ते आता अजीबात आठवत नाही, पण शाळेत जायला लागलो त्याची मला आठवण आहे. त्या काळात सगळे तोक मला माझ्या आईवडिलांचा मुलगा म्हणूनच ओळखायचे आणि कुणी अनोळखी माणसानं विचारलं तर मीसुद्धा माझी तीच ओळख सांगत असे. माझ्या वडिलांना गावातले लोक बंडोपंत म्हणायचे त्यामुळे त्यांच्यासाठी मी 'बंडोपंतांचा मुलगा' होतो. माझे वडील आमच्या इतर नातेवाईकांपैकी कुणाचे बंधू तर कुणाचे काका किंवा मामा होते, पण सगळे त्यांना 'दादा' म्हणत असत. त्यामुळे तिथे मी 'दादांचा मुलगा' होतो.

सत्तर वर्षांपूर्वीच्या त्या काळात आणि आमच्या लहान गावात बहुतेक विवाहित स्त्रियांना त्यांच्या नवऱ्याची पत्नी म्हणूनच ओळखले जात असे. त्यामुळे माझ्या आईचीही तशी स्वतंत्र ओळख नसावी. तिच्या मैत्रिणी तिला काय म्हणत असत ते काही मला आता आठवत नाही, पण त्या मला तिचा मुलगा म्हणूनच ओळखत होत्या एवढे मात्र आठवते. माझ्या आईच्या माहेरचे टोपणनाव 'बाई' होते, त्यामुळे त्या माहेरच्या कुटुंबांमध्ये मी बाईमावशीचा किंवा बाईआत्याचा मुलगा होतो. 

माझे शाळेतले मित्र मात्र मला माझ्या नावानेच ओळखायचे. जशी त्यांची नावे राजा, पम्या, सुऱ्या वगैरे होती त्याप्रमाणे तेही मला आनंदा किंवा आंद्या म्हणायचे. त्यांची संख्या कमी होती, पण मी त्यांच्यासोबत खूप वेळ घालवत असे आणि तेवढ्या वेळापुरती मात्र माझी स्वतंत्र ओळख असायची.

*******

मी कोण आहे?       भाग २

सगळ्याच लहान मुलांना आपापले आईबाबा खूप ग्रेट वाटत असतात आणि तेच सगळ्या दृष्टीने ठीक असते. मलाही माझे आईवडील खूप मोठे वाटत असत आणि त्यांचा मुलगा म्हणवून घेण्यात मलाही अभिमानच वाटायचा. त्यामुळे लहानपणची माझी ही ओळख मला आवडत होती. पण त्याबरोबर एक लहानशी जबाबदारी येत होती. "अमकीचं कारटं वांड आहे", "तमक्यांचा पोरगा वाया गेला आहे." अशी वाक्ये कधीकधी कानावर पडायची आणि "लोकांसमोर वेडेपणा करायचा नाही हं, शहाण्यासारखं वागायचं" असा उपदेशही ऐकायला मिळत असे. पण नक्की कशाला शहाणपणा म्हणतात हे माहीत नसल्यामुळे कधीकधी गोंधळही व्हायचा. 

माझे वडील कोणी पुढारी किंवा प्रसिद्ध क्रिकेटर, सिनेमातले हीरो वगैरे नव्हते, गावातले मोठे सावकार किंवा फौजदार नव्हते की शाळेतले गुरुजीही नव्हते. त्यामुळे वर्गातल्या इतर मुलांना ते माहीत नसायचे. त्यांचा मुलगा म्हणून मला काही जास्त भाव मिळायची शक्यता नव्हती. तिथे माझी ओळख माझ्याच नावाने होत असे. 

मी माझ्या वर्गातला वयात सर्वात लहान मुलगा होतो, अंगानेही काटकुळा तसेच बुटका होतो. इतर आडदांड मुलांची मला थोडी भीतीच वाटायची. मारामारीची वेळ आली तर मलाच जास्त मार खावा लागणार हे पक्के माहीत असल्यामुळे मी कधी कुणाशी भांडण उकरून काढत नव्हतो की दुसऱ्यांच्या भांडणात नाक खुपसायला जात नव्हतो. वर्गातल्या धांगडधिंग्यातही भाग घेत नव्हतो. त्यामुळे मास्तरांच्या नजरेत मी एक गरीब आणि शांत विद्यार्थी होतो. कुठल्याही शर्यतीमध्ये मी आपला मागे मागेच रहात असे आणि सामूहिक खेळात मला घेतलेच तर मी लिंबूटिंबू असायचा. पण माझा बुद्ध्यांक जरा चांगला असल्यामुळे पाठांतर, भाषण, भेंड्या वगैरे अवांतर गोष्टींमध्ये मात्र मी पुढे असायचा, मला परीक्षेत चांगले मार्क मिळायचे आणि तेंव्हा नव्यानेच सुरू झालेली स्कॉलरशिप परीक्षाही मी पास झालो होतो. त्यामुळे मी एक 'स्कॉलर' मुलगा झालो होतो. माझे मित्र नसलेली काही इतर मुलेही मला ओळखायला लागली होती. हळूहळू माझी एक वेगळी ओळख घडत होती.   

*******


मी कोण आहे?        भाग ३

शालांत परीक्षा पास झाल्यानंतर पुढील शिक्षणाची काहीच सोय त्या काळात आमच्या गावात नव्हती. माझी ठाण्याच्या तत्वज्ञान विद्यापीठात निवड झाली आणि मी तिथे रहायला गेलो आणि सोमैया कॉलेजमध्ये विज्ञान शाखेतल्या पहिल्या वर्गात दाखल झालो. माझे आईवडील, भाऊबहीण, काका, मामा वगैरे कुणालाच तिथले कोणीही ओळखत नव्हतेच, इतकेच काय तर आधी तिथे मलाही कोणी ओळखत नव्हते. या नव्या जगात मलाच माझी ओळख करून द्यायची होती. 

सुरुवातीला मी तत्वज्ञान विद्यापीठाच्या गुरुकुलातला एक शिष्य किंवा साधक होतो. सनातन धर्मातली जीवनपद्धति, उपासना पद्धति वगैरे शिकायचा प्रयत्न करत होतो, रोज सकाळ संध्याकाळ प्रार्थना म्हणत होतो. आपली सगळी कामे आपणच करून आत्मनिर्भर होत होतो. तिथली माझ्याबरोबर असलेली दहाबारा मुले हेच करत होती, त्यांच्यातलाच मी एक होतो. तिथले मार्गदर्शक आम्हाला हे सगळे अत्यंत प्रेमाने  शिकवत होतेच, पालकांच्या मायेने आमची पूर्ण काळजी घेत होते. त्याच्यासाठी मी एक संस्कारक्षम बालक होतो. 

सोमैया कॉलेजमध्ये मी एक हुषार आणि जिज्ञासू विद्यार्थी होतो. बहुधा आमच्या बॅचपासूनच भारत सरकारने राष्ट्रीय शिष्यवृत्तीची (नॅशनल स्कॉलरशिपची) योजना सुरू केली होती आणि मला ती मिळाली होती. त्यामुळे 'स्कॉलर' ही शाळेतली ओळख माझ्याबरोबर पुढेही शिल्लक राहिली. मी इंटरमीजिएट परीक्षेत आमच्या कॉलेजात पहिला क्रमांक पटकावल्याबद्दल मला सुवर्णपदक मिळाले. पण ते गळ्यात पडेपर्यंत मी ते कॉलेज सोडून पुढील शिक्षणासाठी पुण्याला गेलो होतो. त्यामुळे तिथे माझी ती ओळख झालीच नाही. 

******

मी कोण आहे?      भाग ४ 

पुण्याच्या इंजिनियरिंग कॉलेजमध्ये गेल्यावर माझ्यासमोर पुन्हा एक नवीन विश्व आले. तिथेही सगळे अनोळखी लोकच होते. मी या बाबतीत थोडा अनुभवी झालेलो होतो, पण दहाबारा मुलांमधून एकदम दीडदोनशे मुलांच्या वसतीगृहात आलो होतो. तिथे आमची आपुलकीने काळजी घेणारे असे कोणी नव्हते. एक जरब बसवणारे रेक्टर होते. आमच्या होस्टेलवर निरनिराळ्या बॅकग्राउंडमधून आलेली मुले होती. कॉन्व्हेटस्कूलमधून आलेली, फाडफाड इंग्लिश बोलणारी आणि लाडात वाढलेली बहुतेक मुले पारशी, ख्रिश्चन, मुसलमान, सिंधी, पंजाबी वगैरे होती आणि त्यांचा वेगळा कळप झाला होता, त्यांची महागडी मेसही वेगळी होती. अनुसूचित जातीजमातींच्या आरक्षण कोट्यामधून प्रवेश मिळालेल्या मुलांचा वेगळा कळप होता. 

हॉस्टेलमधली बाकीची बहुतांश मुले मराठीभाषी आणि मध्यमवर्गातून आलेली होती. त्यांच्यातल्या कोल्हापूर किंवा सोलापूरहून आलेल्या मुलांनी आपापले ग्रुप केले होते, माझ्या गावातून आलेला मी एकटाच असल्यामुळे मी अमुकतमुक गाववाला नव्हतो. आमच्या हॉस्टेलमधल्या निरनिराळ्या मेसमध्ये काही वैशिष्ट्ये होती. एक संपूर्णपणे शाकाहारी होती तिच्यात दक्षिण भारतातल्या मुलांना प्राधान्य होते, तर अशाच दुसऱ्या एका मेसमध्ये गुजराती आणि मारवाडी मुले जास्त असायची. मी आपली सर्वसाधारण मराठी मेस निवडली होती. हॉस्टेल किंवा कॉलेजमध्येआम्ही कोणीच एकमेकांची जात पहात नव्हतो, पण काही मुलांच्या आडनावावरून त्यांची जात ओळखू येत असे. माझ्या बाबतीत तसे होत नव्हते. मी 'आपल्या' जातीचा म्हणून कुणी मला जास्त जवळ केले नाही की 'परक्या' जातीचा म्हणून मला कुणी दूर लोटले नाही. भाषा, प्रांत, धर्म, जातपात वगैरेवरून माझी वेगळी ओळख झाली नाही.

मी त्या काळात कोण होतो? बाहेरच्या लोकांसाठी मी हॉस्टेलमध्ये राहणारा इंजिनियरिंग कॉलेजचा एक विद्यार्थी होतो आणि हॉस्टेलमध्ये रहाणाऱ्यांसाठी फर्स्ट ईयरचा, फर्स्ट फ्लोअरवर राहणारा आणि बी मेसमध्ये जेवणारा सामान्य मुलगा होतो, फार तर अशोक शेंडुरे आणि प्रदीप खारकर यांचा रूममेट होतो. पुढील दोन वर्षे यातला तपशील थोडा बदलत गेला. त्या काळात मी कधीकधी काही 'नसते उद्योग' करत होतो. एकदा एक सीआर (क्लास रिप्रेझेंटेटिव्ह) म्हणून निवडून आलो, एका वर्षी कॉलेजच्या अभ्यासाला लागणाऱ्या पुस्तकांच्या हॉस्टेलमधल्या सर्क्युलेटिंग लायब्ररीचा ग्रंथपाल झालो आणि काही काळासाठी एका मेसक्लबच्या खजीनदाराचे काम सांभाळले.  सीआरला काही कामच नव्हते, पण लायब्रेरियन आणि ट्रेझरर यांना थोडा जनसंपर्क करावा लागत होता आणि त्यांची म्हणजेच माझी ती एक वेगळी ओळख होती.

 त्या वेळी आमच्या मेसमध्ये कॅरम, टेबलटेनिस, ब्रिज, चेस वगैरे इनडोअर खेळ खेळले जायचे. मला त्यातला कुठलाच खेळ चांगला खेळता येत नव्हता तरी मी उत्साहाने सगळीकडे लुडबुड करत होतो. पुढेही अखेरपर्यंत मला त्यातले काही फारसे जमले नाहीच, पण सगळ्या खेळांचे नियम मात्र समजले. या निमित्याने माझ्या जास्त मुलांच्या ओळखी झाल्या. ते मला नावाने ओळखायला लागले. 

*******


मी कोण आहे?        भाग ५

इंजिनियरिंगच्या अखेरच्या वर्षाची परीक्षा देऊन झाल्यावर हॉस्टेलमधली सगळी मुले अगदी उड्या मारत आपापल्या घरांकडे परत गेली, पण मी त्यांना अपवाद होतो. वर्षभरापूर्वी माझ्या वडिलांचे निधन झाले होते आणि मोठा भाऊ आमच्या आईला त्याच्याकडे बार्शीला घेऊन गेला होता. ज्या घरात माझा जन्म झाला होता आणि मी माझे सगळे बालपण मजेत काढले होते ते घर आता तिथे माझी वाट पहात नव्हते, माझी माणसे आता तिथे रहात नव्हती. मी तिथे जाऊन काही उपयोग नव्हता किंबहुना मी आता तिथे जाऊन राहूच शकत नव्हतो. उलट पुण्यातल्या हॉस्टेलच्या वातावरणात आणि मित्रमंडळींमध्ये मी चांगला रमलो होतो. पण तिथे मिळालेले मित्र आता चहूबाजूंना पांगले जाणार, ते पुन्हा कधी आणि कुठे भेटतील की भेटणारच नाहीत ते सांगताच येत नव्हते. त्या काळात आजच्यासारखी संपर्कमाध्यमे अस्तित्वात नव्हती. त्यामुळे त्यापुढे कुणाशीही संपर्क ठेवणे अशक्य नसले तरी फार कठीण होते. एकदाचा एकादा माणूस नजरेआड गेला की गेला अशी परिस्थिति होती. या सगळ्याची हुरहुर मनाला लागली होती.

मी शाळेत असेपर्यंत इंजिनियर नावाचा प्राणीच पाहिला नव्हता, आमच्या लहान गावातही कोणी इंजिनियर रहात नव्हता आणि आमच्या नातलगांमध्येही कोणी इंजिनियर झाला नव्हता. त्या काळातल्या ज्या कथाकादंबऱ्या मी वाचत होतो त्यांच्या लेखकांनी तरी एकादा खराखुरा इंजिनियर पाहिलेला असेल की नाही कुणास ठाऊक, पण इंजिनियर म्हणजे बंगला, गाडी असे त्यांचे एक अतूट नाते ते रंगवत होते. एकदा का इंजिनियरिंगची डिग्री मिळाली की पुढे मजाच मजा असे एक चित्र दाखवले जात होते. पण शेवटच्या वर्षाला पोचेपर्यंत मला तेंव्हाच्या सत्यपरिस्थितीची चांगली जाण आली होतीच. इथे कुणीही माझ्यासाठी बंगला बांधून ठेवलेला नाही आणि कुणीही मला गाडीत बसवून तिथे घेऊन जाणार नाही हे मला पक्के ठाऊक झाले होते.  त्यामुळे हॉस्टेल सोडल्यानंतर मला पुढे कुठे जायचे आहे हेच एक मोठे प्रश्नचिन्ह होते. या सगळ्या कारणांमुळे मला जेंव्हा तिथून निघायची वेळ आली तेंव्हा मी मनातून थोडा उदास झालो होतो.

******


मी कोण आहे?        भाग ६

मला माझ्याआईला भेटायची ओढ लागलेली होतीच. ती त्या वेळी माझ्या मोठ्या भावाकडे बार्शीला रहात होती. मी हॉस्टेल सोडून निघाल्यावर माझे पाय आपोआप तिकडेच वळले. गावातला आमचा प्रशस्त वाडा चांगला दुमजली होता. त्याच्या मानाने भावाचे दोन खोल्यांचे घरकुल चिमुकले होते, पण तिथल्या लोकांच्या विशाल मनात माझ्यासाठी भरपूर ऐसपैस जागा होती. त्यांनी मला अत्यंत आपुलकीने सामावून घेतले. आई, भाऊ आणि वहिनी यांच्या प्रेमळ छायेखाली रहायला मला आवडत होते, पण मी तिथे फार दिवस राहू शकत नव्हतो कारण तिथे राहून मला नोकरी मिळणे फार कठीण होते. "असेल माझा हरी तर तो देईल खाटल्यावरी" असे म्हणत वाट पहात राहणे माझ्या स्वभावातही नव्हते की मला ते परवडण्यासारखे होते. "यत्न तो देव जाणावा" अशीच शिकवण मला मिळाली होती.

१९६६ सालच्या त्या काळात देशाची आर्थिक आणि राजकीय परिस्थिती फारशी बरी नव्हती. उद्योगधंद्यांची वाढ मंदावली होती आणि फारशी नवीन नोकरभरती होतच नव्हती. त्या काळात कँपसइंटरव्ह्यू तर नव्हतेच. माझा कुठलाही काका किंवा मामा एकाद्या मोठ्या पदावर विराजमान नव्हता आणि तो मला कुठे चिकटवून देणार नव्हता. नोकरी मिळवण्यासाठी वर्तमानपत्रांमधील जाहिराती वाचून अर्ज करायचे, मुलाखतीचे बोलावणे आले तर जाऊन ती देऊन यायचे आणि निवड झाली तर देवाचे आभार मानायचे एवढा एकच मार्ग होता. बहुतेक सगळ्या मोठ्या कंपन्याची ऑफिसे मुंबईपुण्याला होती आणि मलाही तिथेच राहून नोकरीसाठी प्रयत्न करायला हवे होते.

त्याच्या आधी आणखी काही कामेही करायची होती. कॉलेजमधून मार्कशीट आणायची होती, झेरॉक्सचा शोध लागायच्या आधीच्या त्या काळात सर्टिफिकेटांच्या ट्रू कॉपीज टाइप करून घ्याव्या लागत असत आणि त्यानंतर कुठल्या तरी अधिकाऱ्याकडून त्या अटेस्ट करून घ्यायच्या होत्या. यासाठी मलाच पुण्याला जाणे आवश्यक होते. परीक्षेचा निकाल लागताच मी पुन्हा पुण्यात येऊन दाखल झालो. 

****** 

मी कोण आहे?          भाग ७

माझा माझ्याहून थोडा मोठा भाऊ त्यावेळी राष्ट्रीय रसायन प्रयोगशाळेत (एनसीएलमध्ये) संशोधन करत होता. त्यासाठी त्याला भारत सरकारकडून पोटापुरती शिष्यवृत्ती मिळत होती. त्यातच काटकसर करून तो मला खर्चासाठी पैसे देत होता. त्याला स्वतःला घर करून रहायला अजून जमले नव्हते. नळस्टॉपजवळ एका खोलीत तो इतर दोनतीन मुलांबरोबर रहात होता. तिथेच मीही जाऊन पोचलो. ती मुले सकाळी उठून तयार होऊन पिंपरीचिंचवडकडे नोकरीला जायची ती रात्रीच परत येऊन आपापल्या पलंगावर झोपायची. तोपर्यंत मी बाल्कनीमध्ये आपली पथारी पसरून देई आणि सकाळी उशीरा उठून खोलीत येत असे. त्यामुळे मला त्यांचा काही उपसर्ग होत नव्हताच आणि मीही त्यांची गैरसोय होणार नाही याची काळजी घेत होतो.

माझे तिथे राहणे नियमात बसत होते की नव्हते ते मला माहीत नव्हते, पण माझ्यामुळे कुणाला त्रास होत नव्हता की कुणाचे नुकसान होत नव्हते यामुळे मला त्यात अपराधीपणा वाटत नव्हता.  तसा तो थोड्याच दिवसांचा प्रश्न होता, एकदा का माझी दुसरी सोय झाली की मी तिथून जाणार होतोच. त्या खोलीचा मालक तिथे रहात नव्हता. त्याचा एक माणूस महिन्यातून एका ठरलेल्या दिवशी तिथे यायचा आणि जास्त विचारपूस न करता भाड्याचे पैसे घेऊन जायचा. त्याच्या नजरेला पडले नाही की झालं.  

त्या खोलीत स्वयंपाक करण्याची काहीच सोय नव्हती आणि परवानगीही नव्हती. कमीतकमी खर्चात पोटभर जेवण देणाऱ्या काही जागा माझ्या भावाने शोधून ठेवल्या होत्या तिथेच तो मलाही घेऊन जाऊन माझी क्षुधाशांती घडवायचा. सगळी इंग्रजी आणि मराठी वर्तमानपत्रे घेऊन त्यातल्या वाँटेडच्या जाहिराती बघायच्या आणि अर्ज खरडून पोस्टात टाकायचे हाच माझा रोजचा उपक्रम होता. उरलेला वेळ पुस्तके वाचण्यात किंवा आजूबाजूच्या परिसरात फिरण्यात घालवत असे आणि चातकाच्या आतुरतेने पोस्टमनच्या येण्याची वाट पहात असे.   
*****
 
मी कोण आहे?            भाग ८

आणि एके दिवशी टपालाने मला एक लिफाफा आला. माझ्या नावाने आलेला तो बहुधा पहिलाच लिफाफा असावा. आधी तर त्याला डोक्यावर घेऊन नाचावे असे मला वाटले. मी अधीरपणे पण काळजीपूर्वक तो कापून आतले पत्र काढले. फिलिप्स या जगप्रसिद्ध कंपनीकडून मला मुलाखतीचे आमंत्रण आले होते. ठरलेल्या दिवशी मी लवकर उठून आणि  जरा बरे कपडे घालून तयार झालो आणि चौकशी करत करत लोणी काळभोरला त्या कारखान्यात जाऊन पोचलो. गेटवरल्या शिपायाला लिफाफा दाखवून आत प्रवेश केला आणि स्वागतिकेला पत्र दाखवल्यावर तिने मला एका केबिनकडे जायला सांगितले.

यापूर्वी मी फक्त सिनेमांमधले इंटरव्ह्यूचे सीन पाहिले होते. म्हणजे बाहेरच्या दालनात तणावाखाली घामाघूम झालेली बरीच मुले आपापल्या देवाचे नाव घेत बसली आहेत आणि आत बसलेले चार पाच शहाणे एकेकाला बोलावून त्याच्यावर प्रश्नांची झोड उठवत आहेत वगैरे. त्यामुळे मीही मनातून थोडा नर्व्हस होतोच. पण इथे तसले दृष्य नव्हते. आत बसलेल्या व्यक्तीने मला पायापासून डोक्यापर्यंत निरखून पाहिले आणि समोरच्या खुर्चीवर बसायला सांगितले. मग अत्यंत शांतपणे मी कोण आहे, कुठून आलो, पुण्यात कुठे राहतो, माझ्या घरी आणखी कोण कोण आहेत, ते काय काय करतात किंवा करत होते वगैरेची कसून चौकशी केली आणि पुन्हा बोलावू असे पोकळ आश्वासन देत माझ्या हातावर वाटाण्याच्या अक्षता ठेवल्या. माझ्याकडे उठावदार व्यक्तीमत्व नाहीच आणि माझे कपडेही भपकेदार नव्हते, अनोळखी माणसाशी बोलतांना माझ्या आवाजातही थोडा कंप आला असावा आणि मुख्य म्हणजे कुठल्याही थोरामोठ्या लोकांशी माझ्या ओळखी नव्हत्या. एकूण काय तर मी त्या माणसावर छाप पाडू शकलो नव्हतो.

मी आपला मारे मशीन डिझाईन आणि मशीन टूल्स वगैरे विषयांची उजळणी करून गेलो होतो, पण त्यातले एक अक्षरही विचारले गेलेच नाही. मला भेटलेला अधिकारी बहुधा पर्सोनल खात्यातला असावा. त्या काळात एचआर हा शब्द अजून रूढ झाला नव्हता. त्याने पास केलेल्या उमेदवारांनाच पुढे आतल्या साहेबांच्या भेटीला पाठवले जात असावे. पण इथे नंदीनेच मला आडवल्यामुळे मला त्या महादेवाचे दर्शन झालेच नाही. "मी आहे तरी कोण?" या प्रश्नाचा भुंगा काही काळ माझ्या मेंदूला कुरतडत राहिला.
*******

मी कोण आहे?           भाग ९

नोकरीच्या शोधातला माझा दुसरा अनुभव याच्या बरोबर उलट होता. गेल्या साठसत्तर वर्षांपासून हिंदुस्थान कन्स्ट्रक्शन कंपनी बांधकाम क्षेत्रात अग्रगण्य मानली जात आली आहे. त्या काळात त्यांनी नोकरीसाठी जाहिरात दिली नसतांनाही मी त्यांचा पत्ता मिळवून एक अनाहूत अर्ज पाठवून दिला होता. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे मला लगेच त्यांचे उत्तर आणि मुलाखतीसाठी बोलावणे आले. त्याप्रमाणे मी त्यांच्या मुंबईच्या हेडऑफिसात गेलो. तिथेही एकाच माणसाने माझा इंटरव्ह्यू घेतला, पण तो चक्क एक तरुण गोरा साहेब होता. मी आयुष्यात पहिल्यांदाच एका फॉरेनरशी बोलत होतो. 

तो कुठल्या देशातून आलेला होता कुणास ठाऊक पण त्याचा अॅक्सेंट मला नीट समजत नव्हता आणि माझे तर्खडकरी इंग्रजी त्याला तरी किती कळत होते याची मला शंका येत होती. त्यामुळे हळू हळू बोलत आणि प्रश्न किंवा उत्तरे पुन्हा पुन्हा रिपीट करत आमचे बोलणे चालले होते. तो मला निरनिराळी इंजिने आणि मोटारगाड्या, क्रेन्स वगैरेबद्दल प्रश्न विचारत होता आणि मी माझ्या पुस्तकी ज्ञानानुसार येतील तेवढी उत्तरे देत होतो.  असे चांगले अर्धापाऊण तास चालले होते. त्यानंतर त्याने मला एकदम विचारले की मी किती दिवसात नोकरीवर हजर होऊ शकेन? मला तर नोकरीची तातडीची गरज होती आणि मी त्या दिवसापासून जॉइन व्हायलाही तयार झालो असतो, पण आपण फार घाईही दाखवू नये असे मला वाटले. मी दोन आठवड्यांची मुदत मागून घेतली आणि खुषीत बाहेर पडलो.

त्याच कंपनीत माझ्या भावाचा एक सिव्हिल इंजिनियर मित्र काम करत होता. संध्याकाळी मी  त्याला भेटायला गेलो आणि ही बातमी सांगितली. त्याने मला सांगितले, "अरे, पण  आमच्या कंपनीत मेकॅनिकल इंजिनियरकडे फक्त कन्स्ट्रक्सन साइटवरच्या हेवी मशीनरीचे मेंटेनन्स करायचे शारीरिक कष्टाचे काम असते. ते तुला झेपणार आहे का? आणि तू एकदा का आसामातल्या किंवा केरळातल्या जंगलातल्या आमच्या धरण बांधायच्या साइटवर गेलास की तुला दुसरी नोकरी शोधणेसुद्धा कठीण जाईल. तेंव्हा आणखी एकदा नीट विचार करून काय ते ठरव."  

मी कोण आहे, काय करू शकतो किंवा नाही यावर विचार करायची वेळ माझ्यावर प्रथमच आली होती.
*****

मी कोण आहे?          भाग १०

कॉलेजच्या हॉस्टेलमधली मुले मेंढरांसारखी असतात. त्यांना कळप करून रहायला आवडते. एका कळपातली मुले जवळजवळ सारखेच आचार विचार ठेवतात. इतकेच नव्हे तर काही कळपसुद्धा दुसऱ्या कळपांच्या मागे मागे जाऊ पहातात.  आमच्या हॉस्टेलमध्ये रहायला आलेल्या उच्चभ्रू हायफाय कुटुंबांमधून आलेल्या बोल्ड मुलांचा एक  कॉस्मोपॉलिटन कळप बनला होताच. तो सगळ्याच बाबतीत इतर कळपांच्या पुढे होता. त्यातल्या मुलांचे भविष्य त्यांच्या मम्मीडॅडींनीच ठरवून ठेवले होते. ते सगळे डिग्री घेतल्यावर अमेरिकेला जाऊन एमएस करणार होते आणि हे बेत पहिल्यापासून बोलून दाखवत होते. त्यांचे बोलणे ऐकून ऐकून आम्हाही वाटायला लागले की जर हे लोक फॉरेनला जात आहेत तर आपण तरी का मागे रहावे? आमच्यात तरी काय कमी आहे? 

पहिला प्रॉब्लेम म्हणजे तेंव्हा आम्हाला फाडफाड इंग्रजी बोलता येत नव्हते, परदेशातल्या लोकांचे बोलणे आपल्याला समजेल की नाही याची शंका वाटत होती. त्यावर उपाय म्हणून आम्ही कँपात जाऊन इंग्लिश पिक्चर पहाणे सुरू केले. दुसरे म्हणजे अमेरिकेत गेल्यावर तिथे आम्हाला चटणी भाकरी, पोळी भाजी, वरण भात वगैरे मिळणार नाही, त्याचं काय करायचं? मग आम्ही नाश्त्याला ब्रेडऑमलेट खायला सुरुवात केली, शुद्ध शाकाहारी मुलेही मटणचिकन खायला शिकली. यातले ब्रेडऑमलेटपर्यंत ठीक होते, पण हॉलीवुडचे सिनेमे पहाणे आणि नॉनव्हेज खाणे या खर्चिक बाबी परवडण्यासारख्या नव्हत्या.  त्या आपोआपच कमी होत गेल्या.

कॉलेजच्या दुसऱ्या तिसऱ्या वर्षात गेल्यावर ही श्रीमंत मुले आपापसात पासपोर्ट, व्हिसा, टोफेल, गेट, अप्लिकेशन्स, अॅडमिशन, असिस्टंटशिप वगैरे काही काही बोलायला लागली. त्यांचे मुंबईतले पालक यासाठी लागणाऱ्या सगळ्या हालचाली करत होते. आमच्यासाठी ही धावाधाव कोण करणार? माझ्याकडे तर त्यासाठी वेळही नव्हता आणि कुठले संसाधनही नव्हते. मग म्हंटलं इतकी धडपड करून आपल्या आईवडील आणि बहिणभावंडांपासून दूर परक्या देशात कशाला जायचे? आपला देशच किती चांगला आहे आणि इथे आपली गरज आहे! आपण आपले इथेच राहून नोकरी शोधावी. कॉलेज संपल्यावर आमचे कळप तर विखुरले गेले होतेच. आमच्यातल्या काही मुलांनी नंतरही जिद्दीने आणि चिकाटीने प्रयत्न सुरू ठेवले आणि एकमेका सहाय्य करून वर्षदोन वर्षांनी अमेरिका गाठली. माझ्यासारखी बाकीची मुले मात्र रिझल्ट लागल्यावर लगेच नोकरीच्या शोधाला लागली.
*****


मी कोण आहे?
भाग ११

त्या काळात आमच्या कळपात एक विचित्र समज खूप पसरला होता. तो असा होता की प्रायव्हेट सेक्टर म्हणजे स्वर्ग. तिथल्या नोकरीत चांगले पगार, दरवर्षी घसघशीत पगारवाढ आणि बोनस, शिवाय अनेक फ्रिंज बेनेफिट्स, पटापट प्रमोशन्स होत जीएम किंवा एमडीपर्यंत घोडदौड वगैरे वगैरे सगळी धमाल आणि सरकारी खाती ती सगळी भोंगळ, तिथली नोकरी एकदम गचाळ! तसे म्हणायला  कुणाकडेही फारसा डाटा नव्हता, पण कुणीतरी कुठे तरी तसं ऐकलं असं सांगितलं म्हणून सगळेच तसे सांगायला लागले होते. इतकेच नव्हे तर सगळ्यांना तसे वाटायलाही लागले होते. अगदी सरकारी नोकरांची मुलंसुद्धा त्यात सामील होती. त्यामुळे सरकारी नोकरी म्हणजे अगदी नक्को नक्को. प्रत्येकजण म्हणायचा "मी तर बाबा, प्रायव्हेट नोकरीच करणार !" हर्ड मेंटॅलिटी किंवा कळपाचे मानसशास्त्र !

त्यामुळे आमच्या आधीच्या बॅचचे माझे दोन चांगले मित्र, शिवराम भोजे आणि विठ्ठल रोण अणुशक्तीखात्याच्या प्रशिक्षणशालेत भरती झाले तेंव्हा मी बुचकळ्यात पडलो. भोजे हा एक चांगला अभ्यासू आणि शांत, विचारी मुलगा होता आणि रोण तर एकदम तुफान ब्रिलियंट होता. ते दोघे कसे काय सरकारी नोकरीत गेले? मला त्याचे आश्चर्य वाटले. ते एकेकदा आम्हाला भेटायला हॉस्टेलमध्ये आले होते तेंव्हा आम्ही त्यांना विचारलेही. दोघांनीही सांगितलं की अॅटॉमिक एनर्जी म्हणजे काही अगदी पीडब्ल्यूडी नाहीये. हे एक नवे उगवते क्षेत्र आहे आणि त्यात पुढे खूप वाढ होणार आहे. त्यामुळे प्रगतीला चांगला स्कोप आहे. तिथलं कामही खूप इंटरेस्टिंग आणि चॅलेंजिंग आहे आणि तिथली सगळी लोकं नेहमी फॉरेनला जात असतात. ते दोघेसुद्धा तिथं अजून फक्त ट्रेनिंग घेत होते आणि त्यांनी कामाला सुरुवातही केली नव्हती. पण  त्यांचे मेरिट आणि हार्डवर्क तर होतेच, शिवाय कदाचित त्यांचे नशीबही चांगले असेल, निदान त्या दोघांच्या बाबतीत तरी पुढे जाऊन त्यांचं भाकित तंतोतंत खरं ठरलं.

पुढे तसं होणारच असेल असं काही आम्हालाही तेंव्हा वाटलं नव्हतंच, पण आमच्यावर  त्यांच्या सांगण्याचा थोडा परिणाम झाला. विशेषतः त्या परदेशी जाण्याच्या फायद्याचं आकर्षण वाटलं आणि सरकारी क्षेत्राचा तिटकारा थोडा कमी झाला. अॅटॉमिक एनर्जी एस्टॅब्लिशमेंटची जाहिरात आमची परीक्षा सुरू व्हायच्या आधीच आली तेव्हा कुणीतरी मुंबईहून दहाबारा फॉर्मांचा गठ्ठाच घेऊन आला, त्यातला एक फॉर्म माझ्याही हातात आला. एक दिवस गंमत म्हणून हसतखिदळत, थट्टामस्करी करत आम्ही सगळ्यांनी एकत्र बसून ते फॉर्म सामुदायिकरीत्या भरले आणि पोस्टाने पाठवून दिले. तेंव्हा आमच्यातला कुणीही त्याबद्दल गंभीर नव्हता. रिझल्ट लागल्यानंतर मात्र मार्कशीटची एक ट्रूकॉपी तिकडेही पाठवून दिली.  

(क्रमशः)
*******

मी कोण आहे?        भाग १२

मी शाळेत शिकत असतांनाही आमच्या शाळेसमोरच असलेल्या वाचनालयामध्ये जाऊन किर्लोस्कर, स्त्री आणि मनोहर ही मासिके वाचत होतो. त्यांमध्ये किर्लोस्करांच्या कारखान्यांचेही वृत्त येत असे. पुण्याच्या इंजिनियरिंग कॉलेजला असतांना खडकीचे किर्लोस्कर ऑइल इंजिन्स आणि हरिहरचे मैसूर किर्लोस्कर हे कारखाने पाहिले होते तेंव्हा मनात एक अनामिक आपलेपणा वाटला होता.  शंतनूराव किर्लोस्करांच्या बद्दल माझ्या मनात अपार आदर होता आणि त्यांच्याविषयीच्या बातम्या मी उत्सुकतेने वाचत होतो. त्यामुळे त्या ग्रुपबद्दल एक आकर्षण वाटत होते. मला जेंव्हा किर्लोस्कर न्यूमॅटिक्सकडून पत्र आले तेंव्हा खूप आनंद झाला. मी तो कारखाना पाहिला नसला तरी तो मोठा आणि चांगलाच असणार याची खात्री होती.

पण दुसरे दिवशी मला अणुशक्तीखात्याचेही आमंत्रण आले. दोन्ही ठिकाणचे इंटरव्ह्यू एकाच दिवशी होते आणि मला तर दोनपैकी एकाच जागी जाता येणे शक्य होते. मित्रांकडून कळले की पुण्यातच रहाणाऱ्या आणखी काही मित्रांनाही त्याच दिवशी बोलावले होते. मला मनातून तर किर्लोस्करांच्या कंपनीत जायची इच्छा होती, पण आता विचारात पडलो. एकदा वाटले की त्यांच्याच इंटरव्ह्यूला जावे, पण मग फिलिप्समधला इंटरव्ह्यू आठवला. पुण्यातले मित्र आपल्या घरात रहात होते हा एक मुद्दा त्यांच्या बाजूने होता आणि त्यांची त्या कंपनीमध्ये मोठ्या पदावर काम करत असलेल्या कुणाशी ओळख असण्याचीही शक्यता होतीच. त्यामुळे त्यांचे पारडे थोडे जड वाटले. 

दुसऱ्या बाजूला अॅटॉमिक एनर्जी एस्टॅब्लिशमेंटच्या इंटरव्ह्यूबद्दल ऐकले होते की तिथे भारतभरामधून आलेल्या हजारो मुलांमधून थोड्याच मुलांची निवड केली जाते म्हणजे तेही जरा कठीण कामच होते. पण तिथे प्रशिक्षणाच्या काळात त्यांच्या हॉस्टेलमध्ये राहण्याची आणि जेवणाची व्यवस्था केली जाणार होती त्यामुळे नोकरीबरोबरच माझे हे दोन्ही प्रश्नही सुटणार होते. पुण्याहून मुंबईला जाण्यायेण्याचे जे काय दहावीस रुपये भाडे होते तेही मिळणार होते. असा सगळा विचार करून आणि मोठ्या भावाशी सल्लामसलत करून मी इंटरव्ह्यूसाठी मुंबईलाच जायचे ठरवले.

(क्रमशः)
******

मी कोण आहे?       भाग १३

अणुशक्तीखात्याच्या इंटरव्ह्यूसाठी मी मुंबईतल्या मरीन लाइन्स रेल्वेस्टेशनसमोर हरचंदराय हाऊसमध्ये जाऊन पोचलो. या जुन्या इमारतीतले दोन मजले त्या काळात भारत सरकारच्या ताब्यात होते. तिथल्या एका अगदी ठेंगण्या पण कार्यक्षम कारकुनाने माझ्याकडचे पत्र पाहिले आणि त्याच्याकडे असलेल्या लिस्टवर खूण करून मला एका हॉलमध्ये बसायला सांगितले. तिथे खूप खुर्च्या मांडून ठेवलेल्या होत्या आणि त्यांवर अनेक उमेदवार विराजमान झाले होते. त्यातला कुणीच माझ्या ओळखीचा नव्हता. एक दोघेजण ऐटीत सुटाबुटात आले होते, आणखी कुणी कुणी टाय बांधले होते आणि बाकीचे माझ्यासारखे साधेच कपडे घालून आले होते. मी घरून निघतांना अंगात घातलेले इस्त्रीचे कपडे लोकलच्या गर्दीत थोडे चुरगळलेही होते आणि घामाने भिजलेलेही होते, पण त्याला माझा इलाज नव्हता. थोड्या वेळाने माझ्या नावाचा पुकारा झाला आणि मला चार नंबरच्या कमिटीकडे पाठवले गेले. तिथे एकाच वेळी सातआठ समित्या मुलाखती घेत होत्या आणि हे काम दोन तीन आठवडे रोज सातआठ तास चालणार होते असे समजले.

मी चार नंबरच्या केबिनमध्ये गेलो. तिथे एका लहानशा टेबलाच्या मागे दोन माणसे आणि दोन बाजूला एक एकजण बसला होता. त्यातला मधला माणूस सर्वात मोठा म्हणजे तीसपस्तीस वर्षांचा दिसत होता आणि बाकीचे तीघे अजून विशीमधले तरुणच होते. टेबलाच्या चौथ्या बाजूला ठेवलेल्या खुर्चीवर मला बसायला सांगितले. टेबलावर पिण्याच्या पाण्याचा ग्लासही ठेवला होता, पण माझ्या घशाला कोरड पडलेली नव्हती. चेअरमनने माझे नाव विचारून ते त्यांच्या यादीतलेच असल्याची खात्री करून घेतली आणि मुलाखतीची सुरुवात करून दिली.

ड्रॉइंग हीच मेकॅनिकल इंजिनियरांची भाषा असते. यंत्रांचे वर्णन करतांना रेखा चित्रे काढून दाखवण्यासाठी किंवा गणिते सोडवतांना आकडेमोड करण्यासाठी त्या टेबलावर बरेच कोरे कागद आणि पेन्सिल ठेवलेली होती. एकेकाने मला प्रश्न विचारायला सुरुवात केली. अगदी मूलभूत तत्वांपासून ते अद्ययावत संशोधनांपर्यंत काहीही ते विचारत होते, पण अत्यंत सौम्य शब्दांमध्ये. आधी एक साधा प्रश्न विचारून त्यात हळूहळू जटिलपणा आणत होते, अधून मधून काही गुगली टाकत होते. मला एकाद्या विषयाचे किती सखोल आकलन झाले आहे हे जाणून घ्यायचा त्यांचा प्रयत्न होता. पण एकमेकांमध्ये हास्यविनोद करत आणि मला धीर देत त्यांनी सगळे वातावरण प्रसन्न आणि खेळीमेळीचे ठेवले होते. त्यांनी लिचारलेले सगळे प्रश्न तांत्रिक विषयांवरच होते. इतिहास, भूगोल,  राजकारण, सामाजिक किवा आर्थिक समस्या असल्या अवांतर विषयांवर काहीही विचारले गेले नाही.

मला जेवढे माहीत होते आणि त्यावेळी आठवले ते मी सांगितले तसेच त्यांनी टाकलेली गणितेही सुचतील तशी सोडवली. त्यातला एक साधासोपा फॉर्म्यूला मला काही केल्या अजीबात आठवेना, पण मग मी पाचदहा सेकंदात तो तिथल्या तिथे डिराइव्ह करून दाखवला. मला वाटते की तेही माझ्या पथ्याचे पडले असावे. अर्धापाऊण तासांची मुलाखत किंवा गप्पा झाल्यावर मला त्यांच्या डिस्पेन्सरीमध्ये जाऊन मेडिकल चेक अप करून घ्यायला सांगितले गेले. तो माझे संभाव्य सिलेक्शन झाले असण्याचा संकेत होता. 
*******

मी कोण आहे?      भाग १४

माझ्या एका इंजिनियर मित्राने काल लिहिले आहे की खरे तर त्याला गणिताची आवड होती आणि त्याने गणितात एमएससी, पीएचडी करायला पाहिजे होते असे त्याला कधीकधी वाटते. त्यावरून मीही मनाने एकदम सत्तर वर्षांपूर्वीच्या काळात गेलो. आमच्या लहानपणी रोज संध्याकाळी दिवेलागणी झाल्यावर घरातल्या मुलांनी स्तोत्रे आणि परवचा म्हणायचा असा दंडक होता. त्यात मोठ्या भावंडांचे पठण ऐकून ऐकून मलाही सगळे पाढे शाळेत शिकवले जायच्या आधीच तोंडपाठ होऊन गेले होते. त्या काळात आमच्या घराजवळच एक विनूकाका रहात होते. मी त्यांच्या घरी गेलो की ते मला एकादा तोंडचा हिशोब घालायचे. म्हणजे एका आण्याची दोन केळी तर डझनाचा भाव काय? किंवा बाजारातून पाच केळी आणली त्यातली दोन खाल्ली तर किती उरली? मी त्याचे उत्तर दिले की ते मला एक लिमलेटची गोळी बक्षीस द्यायचे. अशी किती तरी लिमलेटे मी खाल्ली होती.  शाळेत मला गणितात नेहमी पैकीच्या पैकी मार्क मिळायचेच, कधीतरी धांदरटपणामुळे एकादा मार्क गेला असेल, पण कोणताही प्रश्न समजला नाही किंवा गणित सुटले नाही असे कधीच झाले नाही. पेपरात जरी दहापैकी कोणतेही सात प्रश्न सोडवा असे लिहिले असले तरी मला दहाही प्रश्न येतच असत. त्यामुळे गणित हा माझाही प्रचंड आवडता विषय होताच.

शाळेत अंकगणितापासून सुरुवात होऊन पुढे त्यात भूमिती आणि बीजगणित आले. सायन्स कॉलेजमध्ये कॅल्क्युलस आणि ट्रिगनॉमेट्री आले तोपर्यंत ठीक होते. मला सगळी गणिते समजत होती आणि सोडवता येत होती. पण इंजिनियरिंग कॉलेजमध्ये जे उच्च गणित सुरू झाले ते फार जटिल होते. ती गणिते सोडवायला खूप वेळ लागत असे आणि मला तो मिळत नव्हता. एकदम इतर दहाबारा नवे विषय शिकायचे, शिवाय वर्कशॉप, ड्रॉइंग आणि प्रॅक्टिकल्स यात सगळा वेळ निघून जायचा. त्यातही गंमत म्हणजे अप्लाइड मेकॅनिक्स, हीट इंजिन्स यासारख्या तांत्रिक विषयातली गणिते त्या मानाने सोपी असायची. त्यामुळे मी तीच जास्त सोडवत असे. पण हळूहळू माझे मॅथेमॅटिक्सकडे दुर्लक्ष होत गेले, त्यातला काही भाग ऑप्शनला सोडून दिला आणि परीक्षेतले मार्क साठसत्तरपर्यंत खाली आले. जर मी गणित हा मुख्य विषय घेऊन उच्च शिक्षणाकडे गेलो असतो तर त्यात किती प्रगति करू शकलो असतो कोण जाणे.

मला असे वाटते की लहानपणी एकाद्या विषयात गति असली तर त्या विषयाची आवड असेलच असे सांगता येत नाही. गणिताची खरी मनापासून आवड असलेले, आज पंच्याहत्तर वयाचे असलेले माझे काही मित्र अजूनही वॉट्सअॅपवरून गणितातली वेगवेगळी कोडी पाठवत आणि सोडवत असतात. आता मला त्यात तितकेसे औत्सुक्य वाटत नाही.

*********

मी कोण आहे?      भाग १५

कॉलेजमधलीच आणखी एक आठवण, मी कोण होतो याबद्दलची. हॉस्टेलमधल्या आमच्या मजल्यावरच एक 'बडे बापका बेटा' रहायला आला. त्याचे आईवडील मुंबईतल्या पॉश कफपरेडमध्ये रहात होते. त्या मुलाने दोन तीन मोठमोठ्या ट्रंका भरून कपडे आणले होतेच, एक कॅनव्हासचा भलामोठा झोळा भिंतीला टांगून ठेवला होता. अंगातून कुठलाही कपडा काढला की तो सरळ त्या झोळ्यामध्ये टाकायचा. सुरुवातीच्या काळात दर आठवड्याला त्याच्या घरून कोणीतरी मोटारगाडीतून येत असे. त्यांच्याबरोबर एक नोकर कपड्यांचे गाठोडे आणायचा. तो खोलीत आल्याआल्या आधीचे चुरगळलेले बेडशीट आणि चादर काढून नवे अंथरायचा. टेबलावरील आणि खणामधील पुस्तके पुसून नीट जमवून ठेवायचा, गाठोड्यातले परीटघडीचे कपडे ट्रंकांमध्ये रचून ठेवायचा आणि झोळ्यामधल्या कपड्यांचे गाठोडे बांधून ते धुवायला मुंबईला घेऊन जायचा. त्याच्या खोलीचा अर्धा भाग चकाचक करून जायचा.

बाकीची मुले त्या मुलाकडे कौतुकाने पहायची, पण मला त्याचे हंसू येत असे. आमच्या घरी सगळ्या मुलांना लहानपणापासून 'आत्मनिर्भर' करण्यावर भर होता. त्यांना शाळेतून निघाल्यावर कॉलेजचे शिक्षण आणि नोकरीसाठी घराबाहेर पडायचे तर आहेच. त्यानंतर त्यांना मदत करायचा आईबाबा किंवा ताईमाई असणार नाहीत, त्यांची त्यांनाच आपली सगळी कामे करायची तर आहेतच. मग त्यांनी ती न कुरकुरता आनंदाने करावीत, तसेच ती अगदी व्यवस्थित होतील हे ही पहायला हवे. हे लहानपणापासून आमच्या मनावर बिंबवलेले होते आणि घरातल्या मोठ्या माणसांच्या प्रेमळ मार्गदर्शनाखाली आम्ही ती उत्साहाने शिकून घेतली होती. त्याबद्दल वेळोवेळी शाबासकी आणि प्रोत्साहन मिळत गेले होते. माझा 'बबड्या' होऊ दिला नव्हता.

माझ्याकडे कपड्यांचे तीनचारच जोड होते, पण मी ते जपून वापरत होतो आणि स्वतःच साबणाने स्वच्छ धुवून, वाळवून, नीट घडी करून ठेवत होतो. बाकीची मुलेही तेच करायची, पण काही जण कंटाळा आणि कुरकुर करत होते. माझे सगळे सामान एका बॅगेत मावेल एवढेच होते. हॉस्टेल सोडायची वेळ आली तेंव्हा मी आपली बॅग उचलली आणि प्रस्थान केले. 
********

मी कोण आहे?        भाग १६

 आम्हाला इंजिनियरिंग कॉलेजात एका वेळी दहा बारा विषयांचा अभ्यास करायचा होता आणि त्यांचा रोजच्या जीवनाशी काडीइतकाही संबंध नसल्यामुळे बहुतेक विषय जरा रुक्ष वाटायचे. असे विषयही रंगवून शिकवण्याची हातोटी ज्यांना साधली होती असे मुरलेले प्राध्यापक होते, पण आमच्या वाट्याला ते कमी आले. व्याख्यानांमध्ये व्यत्यय आणून गोंधळ माजवणारी वात्रट मुले मात्र जास्त होती आणि वर्गातली कंटाळलेली मुले त्यांना साथ देत असत. ही मुले आपापसात बोलतांनासुद्धा आपल्या गुरूजींविषयी आदर दाखवत नसत. त्यांना टोपणनावे ठेवणे, त्यांची टिंगलटवाळी करणे यावरच भर असे. त्या वेळी आमच्या मेकॅनिकल विभागात मुरब्बी ज्येष्ठ प्राध्यापकांचा तुटवडा होता. कनिष्ठ व्याख्यात्यांचे काही नवे चेहेरे दिसायचे आणि काही महिन्यांमध्ये ते अदृष्य होत असत. त्यांनाही बहुधा फारसे कार्यसमाधान मिळत नसावे. मला त्यांचा कधीच हेवा वाटला नाही आणि आपणही पुढे जाऊन विद्यादानाचे पुण्यकार्य करावे असा विचार त्या काळात तरी माझ्या मनात आला नाही.

मी आय आय टी मुंबईत एमटेकसाठी अर्ज करून ठेवला होता. माझ्याच वयाच्या तिथे शिकत असलेल्या एका नातलग मित्राला मी त्याचा सल्ला विचारला. त्याने स्पष्ट कळवले की जर मला पुढे जाऊन शिक्षणक्षेत्रात काम करायचे असेल तर स्नातकोत्तर पदवी मिळवणे आवश्यक आहे, पण इंडस्ट्रीमध्ये त्याला फारसे मूल्य नाही. एम टेक आहे म्हणून लवकर नोकरी मिळेल किंवा जास्त पगार मिळेल अशी खात्री नाहीच. कदाचित दोन वर्षे प्रत्यक्ष अनुभवाचे मोल त्यापेक्षा जास्त राहील. त्यामुळे मला आय आय टी कडून इंटरव्ह्यूसाठी आलेले बोलावणे पाहून खूप आनंद झाला नाही.

पण मी नोकरी शोधण्यासाठी उतावीळ झालो होतो त्या काळात मात्र एकदा आपल्या कॉलेजच्या प्रिन्सिपालांना भेटून तिथे जागा आहे का हे विचारावे असेही वाटलेच आणि आय आय टीचे पत्रही मी जपून ठेवले होते. हे दोन राखीव पर्याय माझे मनोधैर्य वाढवायला मदत करत होते.

*********

मी कोण आहे?      भाग १७

वर्तमानपत्रांमधल्या 'वाँटेड'च्या जाहिराती कमी व्हायला लागल्यावर माझा धीर सुटत चालला होता. अणुशक्तीकेंद्राचा इंटरव्ह्यू बरा झाला होता असे मला वाटले होते, पण त्यांचे पत्र आल्याशिवाय काही खरे नव्हते. "तो जॉब चांगला आहे" असे माझ्या दोन हुषार मित्रांनी एकमुखाने सांगितले होते, पण तिथे गेल्यावर कशा प्रकारचे काम करायचे आहे ते त्यांनी त्यावेळी सांगितले नव्हते. त्या वेळी तरी ते दोघे ट्रेनिंग स्कूलच्या क्लासरूममध्ये बसून निरनिराळ्या विषयांवरली लेक्चर्सच ऐकत होते, त्यांनीही अजून प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात केलेली नव्हतीच. त्यामुळे त्यांना तरी कितपत माहिती होती याचीही मला शंकाच वाटत होती.  तोपर्यंत भारतातले एकही अणुविद्युतकेंद्र सुरू झाले नव्हते त्यामुळे अणुशक्तीच्या शांतताकालीन उपयोगांबद्दल मी जवळजवळ पूर्ण अंधारातच होतो.

आपण आतापर्यंत खूप पुस्तकी ज्ञान मिळवले आहे, आता आपल्याला प्रत्यक्ष काम करायला हवे अशी माझी गैरसमजूत होती, त्यामुळे मी काहीतरी निर्मितीचे काम करायला उत्सुक झालो होतो. मला मोटारगाड्या, पंखे, लेथमशीन्स अशासारख्या एखाद्या कारखान्यात काम करायला मिळाले तर समाजाच्या उपयोगाच्या वस्तूंचे उत्पादन करण्याचे समाधान मिळणार होते. निर्जीव पुस्तकांमध्ये डोके खुपसून बसण्यापेक्षा धडधडत्या इंजिनांच्या सहवासात रहावे अशी प्रत्येक मेकॅनिकल इंजिनियरची इच्छा असावी असे मला वाटते. त्या सुमाराला टेल्को कंपनी पुण्याजवळ एक मोठा कारखाना उभारायच्या तयारीत होती आणि त्यांना मेकॅनिकल इंजिनियरांची गरज पडणारच होती. त्यामुळे मलाही तिथे काम मिळण्याची शक्यता दिसत होती. पण प्रत्यक्षात त्यांच्या प्रकल्पाचे काम जरा लांबत गेले. काही महिन्यानंतर त्यांनी नोकरभरती सुरू केली आणि त्यात माझ्या काही मित्रांना संधी मिळालीही. पण तोपर्यंत मी नुसत्या आशेवर किती दिवस थांबणार?

काही दिवसांनी मला अणुशक्तीखात्याकडून पत्र आले आणि १५ ऑगस्टच्या सुमुहूर्तावर रुजू होण्याचा आदेश आला. त्या दिवसापर्यंत वाट पाहून मी तिकडे जायचा निर्णय घेतला. 

*******
   

मी कोण आहे?    भाग १८

मुंबईच्या वांद्रे भागाचा समुद्रकिनारा दंतुर आहे आणि त्याचा एक भाग खूप खडकाळ आहे. त्या भागाला बँडस्टँड असे नाव आहे. कोणे एके काळी तिथे बँडवाले येऊन बँड वाजवून लोकांचे मनोरंजन करत असत म्हणे. तिथे जाणारा रस्ता जिथे संपतो तिथेच पन्नास वर्षांपूर्वी एक गेट होते आणि आत गेल्यावर मिलिटरीने बांधलेल्या बराकी होत्या. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात त्या बांधल्या गेल्या होत्या. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर सैन्यदलाला त्यांची गरज नव्हती म्हणून रिकाम्या पडलेल्या त्या बरॅक्स अणुशक्तीखात्याला वापरायला दिल्या गेल्या होत्या.  त्यांचा उपयोग प्रशिक्षणार्थींच्या निवासासाठी केला जात होता.

माझी निवड झाल्यानंतर मला तिथेच बोलावले गेले होते. मी आपली बॅग घेऊन त्या पत्त्यावर जाऊन पोचलो. गेटमधून आत शिरल्यानंतर आजूबाजूला बरॅक्सच दिसत होत्या, पण एक उंचवटा चढून वर गेल्यावर एक लहानशी इमारत होती त्यात एक तात्पुरते ऑफिस केले होते. तिथे माझ्या आधी येऊन पोचलेल्या मुलांनी रांग लावली होती. मी जाऊन त्या रांगेत उभा राहिलो.  एकेका मुलाची सगळी प्रमाणपत्रे बारकाईने पाहण्याचे काम अगदी हळूहळू चालले होते आणि रांग वाढत चालली होती. तासाभरानंतर माझा नंबर आला. मला आलेले पत्र आणि माझी सर्टिफिकेट दाखवून झाल्यावर मला एक फॉर्म्सचा गठ्ठा देण्यात आला. त्यांवर आपले नाव गाव वगैरे माहिती लिहून खाली सही करायची होती.

तोपर्यंत दुपारचे बारा वाजून गेले होते, रणरणत्या उन्हात उभे राहून लागलेल्या भूक आणि तहान या दोन्हींमुळे माझा जीव व्याकूळ झाला होता. त्यामुळे त्या किचकट सरकारी भाषेतल्या कागदांमध्ये नेमके काय काय लिहिले आहे त्यातले अक्षर न् अक्षर वाचून आणि समजून घेणे तर अशक्यच होते. इतर मुलांप्रमाणेच मीही ते थोडे वर वर चाळून पाहिले आणि खाली सह्या ठोकून दिल्या. त्या सह्या केल्यामुळे जे काही बाकीच्या मुलांचे होणार होते तेच आपलेही होईल एवढा दिलासा मनात होता.

**********

मी कोण आहे?        भाग १९

मुली आईवडिलांच्या प्रेमळ छत्रछायेत आणि भावंडांशी खेळत हसत बागडत लहानाच्या मोठ्या होतात, माहेरच्या घराच्या अंगणातल्या झाडांझुडुपांपासून ते त्या घरातल्या कपाटांच्या आणि कोनाड्यांच्या कानाकोपऱ्यापर्यंत सगळीकडे त्यांच्या आठवणी साचून राहिलेल्या असतात. शेजारीपाजारी, गल्लीमध्ये आणि गावात राहणाऱ्या कित्येक व्यक्तींशी त्यांचे भावनिक नाते जुळलेले असते. या सगळ्यांमधूनच त्यांची एक ओळख तयार झालेली असते. आणि एक दिवस ते सगळे मागे सोडून त्यांना सासरी जावे लागते. हा नाजुक प्रसंग कित्येक कथाकादंबऱ्यांमध्ये रंगवून लिहिलेला असतो, कितीतरी नाटक, सिनेमे आणि मालिकांमध्ये  दाखवला जातो आणि कितीतरी कवींनी त्यावर डोळ्यात पाणी आणणारी गीते लिहिली आहेत.

पण मुलांवर ही वेळ येत नाही की काय? मला तर पाच वर्षांमध्ये तीन वेळा यातून जावे लागले होते. आईवडिलांचे घर सोडून तत्वज्ञान विद्यापीठाच्या आश्रमात, तिथून पुण्याच्या हॉस्टेलमध्ये आणि आता अणुशक्तीखात्याच्या बराकीत जातांना मला प्रत्येक वेळी वेगळ्या प्रकारच्या परिसरातल्या निरनिराळ्या प्रकारच्या इमारतींमधली वेगळ्या प्रकारची खोली मिळाली होती. कपडे आणि थोड्या रोजच्या गरजेच्या बारीकसारीक वस्तू सोडल्या तर माझ्याकडे पूर्वीच्या जागेतले काहीच नव्हते.  नव्या जागेतल्या खोलीत राहणारी इतर मुले वेगळी, काही जणांच्या मातृभाषा वेगळ्या, त्यांच्याशी संवाद साधायचा तर तो तिसऱ्याच एका भाषेत, आसपासचा सगळा परिसर नवा, त्यात रोज सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत भेटणारी माणसे वेगळी. त्या सगळ्यांची नव्याने ओळख करून घ्यायची, त्यातून आपली नवी ओळख निर्माण करायची. हे सगळे सासरी जाण्यासारखेच तर होते. पण ते तितकेसे कठीण तर वाटले नाहीच, त्यातही एक प्रकारचे थ्रिल होते, आनंद होता.
 
********

मी कोण आहे?        भाग २०

अणुशक्तीखात्याच्या प्रशिक्षणशालेत प्रवेश मिळाल्यावर त्यांच्या वांद्र्याच्या वसतीगृहातल्या एका निसानकुटीमध्ये रहायची आमची व्यवस्था झाली. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात सैनिकांना राहण्यासाठी तात्पुरती व्यवस्था म्हणून त्या निसानहट्स घाईघाईमध्ये बांधल्या गेल्या होत्या असे सांगतात. पानशेत धरण फुटून आलेल्या महापुरात ज्यांची घरे वाहून गेली होती अशा पुणेकरांसाठी अशाच प्रकारच्या झोपड्या सैन्याने अगदी थोड्या दिवसात बांधून दिल्या होत्या. आमची निवड भावी पहिल्या दर्जाचे राजपत्रित अधिकारी (क्लास वन गॅझेटेड ऑफिसर) म्हणून झाली होती. पण "अहंकाराचा वारा न लागो राजसा, माझिया विज्ञानदासा बालकांसी" असा सात्विक विचार आमच्या संत होमीबाबांनी केला असेल आणि त्या दृष्टीने आम्हाला जवानांच्या साध्यासुध्या बराकींमध्ये रहाण्यापासून सवय व्हावी अशी व्यवस्था केली असेल.   

लढाईच्या काळात आमच्या त्या एकेका निसानहटमध्ये कदाचित दहापंधरा जवान दाटीवाटीने रहात असतील, पण आमच्यासाठी प्रत्येक झोपडीत दोन दोन अंशतः पार्टीशन्स घालून तिचे तीन भाग केले होते आणि प्रत्येक भागात दोन दोन पलंग, टेबले आणि खुर्च्या ठेऊन आमचे राहणे सुखकर केले होते. आमच्या बराकीत आम्ही सहाजण रहात होतो. किनाऱ्यावरील जराशा सपाट भूमीवर अशा वीसपंचवीस अर्धवर्तुळाकार पत्र्याच्या झोपड्या होत्या, त्याशिवाय डोंगराच्या उतारावर दहापंधरा कौलारू शेडही होत्या. काही मुलांना त्यात जागा मिळाली होती. अशाच काही शेड्समध्ये सर्वांसाठी स्नानगृहे आणि स्वच्छतागृहे होती. तिथे सगळी फक्त मुलेच रहात असल्यामुळे सगळेचजण फक्त एक पंचा किंवा लुंगी गुंडाळून तिथे जा ये करत होते. डोंगराच्या माथ्यावर बांधलेल्या पक्क्या इमारतीत एका खोलीत ऑफिस आणि हॉलमध्ये जेवणाची व्यवस्था केलेली होती आणि त्याला लागूनच भटारखाना होता. कॅरम, टेबलटेनिस यासारखे खेळ खेळायची तसेच घटकाभर बसून रेडिओ ऐकायची व्यवस्थाही होती. 

पन्नास वर्षांपूर्वीच्या त्या काळातसुद्धा मुंबईत जागेची इतकी प्रचंड टंचाई होती की आम्हाला डोक्यावर पत्र्याचे का होईना पण एक छप्पर मिळाले होते हीच एक फार मोठी सुखदायक गोष्ट होती. ती जागा कशीही असली तिथला परिसर मात्र अप्रतिम होता.  

*****

मी कोण आहे?     भाग २१

आमच्या झोपडीच्या पुढे पाचदहा पावलांवरच एक तारेचे कुंपण होते, त्याच्या पलीकडे लगेच किनाऱ्यावरले खडक सुरू होत होते आणि त्याच्यापुढे अथांग पसरलेला अरबी समुद्र किंवा वीर सावरकरांच्या शब्दात 'सिंधूसागर'. नजर पोचेल तिथपर्यंत पाणीच पाणी आणि त्यावर उसळणाऱ्या फेसाळ लाटा. हे दृष्य तर मनोहर होतेच, त्या विशाल समुद्रापुढे मी किती क्षुद्र होतो याची रोज जाणीव होत होती. संध्याकाळच्या वेळी मावळणारा सूर्य पश्चिमेच्या आकाशात लालपिवळ्या रंगांची उधळण करता करता स्वतःच लालबुंद होऊन जात हळूहळू क्षितिजाजवळच्या ढगांमध्ये विलीन होऊन जात असे. एकाद्या संध्याकाळी आभाळ अगदीच निरभ्र असले तर तो पाण्याला स्पर्श करून झळाळून टाकत असे. आम्हाला हे सगळे अगदी घरासमोर रोज पहायला मिळत होते हे केवढे भाग्य? 

आमच्या वसतीगृहाच्या कुंपणाच्या बाजूने एक वळत वळत जाणारी अरुंद अशी कच्ची वाट होती. तिने पुढे गेल्यावर एक लहानशी इतिहासकालीन दगडी कमान आणि छोटीशी तटबंदी होती आणि तिच्यातून पलीकडे गेल्यावर एक दगडी बुरुजासारखा जुन्या काळातला चबूतरा होता. समुद्रात शिरलेल्या जमीनीच्या एका लहानशा सुळक्याच्या टोकाशी तो असल्यामुळे त्या पॉइंटला 'लँड्स एंड' असे नाव होते. तिथे गेल्यावर तीन बाजूने पाणीच पाणी दिसत असे. आम्ही अनेक वेळा तिथपर्यंत जाऊन तिथे बसत असू. पण हा बिंदू त्या काळातल्या फारशा लोकांना ठाऊकच नसावा. किंवा तिकडे आडबाजूला जाण्यात त्यांना चोराचिलटांचे भय वाटत असावे. त्यामुळे त्या काळात तरी तिथे पर्यटकांची गर्दी होत नसे.

मुख्य वांद्रे गावाहून आमच्या बँडस्टँडकडे येणारा रस्ता तिथेच संपत होता. तो आणखी पुढे कुठे जात नसल्यामुळे जास्त वहिवाटीचा नव्हता. तिथे य़ेणारा बीईएसटीचा एकच रूट होता आणि त्या रूटने कधीमधी येणाऱ्या बसमध्येही शेवटच्या स्टॉपपर्यंत येणारे पॅसेंजर्स कमीच असायचे. संध्याकाळच्या वेळी काही लोक दुचाकी किंवा चारचाकी वाहनांमधून तिथे फिरायला येत असत. पण ते समुद्रकिनाऱ्यावरील रस्त्याच्या कडेकडेनेच येरझारा करत असत. तिथल्या वेड्यावाकड्या आणि निसरड्या खडकांवरून चालत चालत समुद्राच्या पाण्यापर्यंत पोचणे गैरसोयीचे, कष्टाचे आणि धोक्याचेही होते. त्यामुळे थोडी साहसी मुलेच तसा प्रयत्न करत. भरतीच्या वेळी समुद्राच्या लाटाच किनाऱ्यावरील लोकांना भेटायला पुढे पुढे येत असत. 

पुढील आयुष्यात मी देशविदेशातले अनेक सुंदर समुद्रकिनारे पाहिले आहेत, पण रात्रंदिवस समुद्राच्या लाटांचे संगीत ऐकत रहाण्याचा जो एक आगळा वेगळा अनुभव मला त्या काळातल्या हॉस्टेलमधल्या वास्तव्यात मिळाला तसा मात्र पुन्हा कुठेही मिळाला नाही. 

******

मी कोण आहे?         भाग २२

लहानपणी कर्नाटकातल्या जमखंडी या गावात मी मराठी माध्यमातून शाळा शिकत होतो आणि घरी आम्ही एकमेकांशी मराठीतच बोलत होतो, पण आमच्या बोळातली एकूण एक सगळी घरे ग्रामीण कन्नडभाषिकांची होती आणि त्यातल्या एकालाही मराठी बोललेले समजतही नव्हते. गावातल्या सगळ्या मराठीभाषिकांना कानडीची स्थानिक बोली समजतही होती आणि बोलताही येत होती, पण मराठी भाषा मात्र थोड्या वयस्कर कन्नड लोकांनाच समजत होती. माझ्या वयाच्या कानडी मुलांना तिचा गंधही नव्हता. त्यामुळे माझ्या धेडगुजरी स्टाइलमधल्या नेहमीच्या बोलण्यात अनेक कन्नड शब्द, वाक्प्रचार आणि हेल आपोआपच येत होते. त्यानंतर तत्वज्ञान विद्यापीठातली अर्धी मुले मराठी आणि अर्धी गुजराथी होती, पण सगळी संचालक मंडळी गुजराथी होती.  त्यामुळे मलाही कामचलाऊ गुजराथी भाषा समजायला लागली होती, तसेच तिथे रहात असतांना माझ्या बोलण्यात काही गुजराथी शब्दप्रयोगही शिरले होते.

पुण्याच्या हॉस्टेलमध्ये मराठी मुलांची मोठी बहुसंख्या होती आणि माझ्या मित्रमंडळातली बहुतेक मुले शहरांमधली असल्यामुळे ती भलतेच शुद्ध मराठी बोलत असत. त्यांच्यात राहून माझ्या बोलण्यात बरीच सुधारणा होत गेली, कानडी आणि गुजराथी शब्द गळत गेले आणि मीही थोडे शुद्ध मराठीतून बोलायला शिकलो. आमच्या हॉस्टेलमध्ये काही प्रमाणात कन्नड, तेलुगू, गुजराथी, सिंधी वगैरे इतर भाषा बोलणारी मुलेही होती, पण माझे त्यांच्याशी बोलणे बहुतकरून हिंदी किंवा इंग्रजीमध्येच होत असे आणि त्यातून मला या भाषांमधील शब्दांच्या उच्चारांचा थोडा सराव होत गेला, तसेच त्यातले शब्द माझ्या बोलण्यात यायला लागले. 

आमच्या वांद्र्याच्या हॉस्टेलमध्ये संपूर्ण भारताचे प्रतिबिंब होते. काश्मीरपासून केरळपर्यंत आणि गुजराथपासून आसामपर्यंत पसरलेल्या निरनिराळ्या भागातून आलेली मुले तिथे होती. पंजाब, गुजराथ आणि महाराष्ट्रातल्या मुलांना बऱ्यापैकी हिंदी बोलता येत होते, पण केरळ आणि तामिळनाडूतल्या मुलांना ते अजीबात येत नव्हते. कर्नाटक आणि आंध्रामधली मुलेही थोडेफार हिंदी बोलू शकत होती, पण बंगाल आणि ओरिसामधल्या मुलांना ते तेवढेही जमत नव्हते याचे मात्र मला आश्चर्य वाटले. लवकरच प्रत्येक भाषिकांचे वेगवेगळे गट निर्माण झाले, पण सगळ्यांनाच इतर भाषिकांशी बोलण्याची गरजही असायची. त्यामुळे हिंदी आणि इंग्रजी या दोन भाषांमधून आमचे एकमेकांशी बोलणे सुरू झाले, तसेच इतर भाषाही कानावर पडायला लागल्या. 

यात कधीकधी गंमतही होत असे. बंगाली मुलांचे 'सिग्रेट खाबो' ऐकल्यावर आम्हाला त्या कल्पनेने हसायला येई आणि  तामिळ मुलांच्या बोलण्यात वरचेवर येणारा 'तेरेमा' हा शब्द कानावर पडला की हिंदी मुलांचा भडका उडत असे.
******

मी कोण आहे?      भाग २३

आमच्या 'ट्रेनिंग स्कूल'चे होस्टेल वांद्र्याच्या निसर्गरम्य समुद्रकिनाऱ्यावर होते पण आमची 'शाळा' मात्र मरीन लाइन्स स्टेशनसमोर भर वस्तीतल्या हरचंदराय हाउसमध्ये भरत असे. आमच्या तिथे जाण्यायेण्यासाठी 'स्कूलबस'ची सोयही ठेवलेली नव्हती. सगळ्या मुलांनी आपापल्या खर्चाने आणि धडपड करून तिथे रोज वेळेवर जाऊन पोचायचे होते. 

आम्ही सुमारे शंभर सव्वाशेजण होतो, त्यातले चारपाचजण मुळातले मुंबईचे रहिवासीच होते. त्यांना मुंबईचा भूगोल आणि गर्दीचे नागरिकशास्त्र चांगले ओळखीचे होते, लोकल रेल्वेगाड्या आणि बीईएसटी बसेसचे रूट्स वगैरे सगळे ठाऊक होते आणि इकडे तिकडे जाण्यायेण्यात काही अडचण नव्हती. फक्त त्यांना घर सोडून होस्टेलवर राहणे आवडत नव्हते. माझ्यासारख्या काही लोकांना मुंबईतल्या जीवनाची बऱ्यापैकी माहिती होती आणि रोजचा नसला तरी आधी अनेक वेळा केलेल्या स्थानिक प्रवासाचा अनुभव होता. कित्येकजण दिल्ली, कलकत्ता, मद्रास यासारख्या महानगरांमधून आलेले होते आणि त्या अनुभवातून आलेला स्मार्टपणा त्यांच्याकडे होता. काही थोडी मुले मात्र भागलपूर की संबळपूर अशा दूरच्या भागांमधून पहिल्यांदाच मुंबईला आली होती आणि ती मात्र पुरती भांबावलेली होती. इतर 'जाणकार' मंडळींनी त्यांची थोडी शाळा घेतली आणि त्यांना मार्गदर्शन केले.

आम्हाला दर महिन्याला तीनशे रुपये स्टायपेंड मिळणार होता आणि त्यातूनही घरभाडे, आरोग्यसेवा वगैरेसाठी बारा टक्के कापले जाणार होते. उरलेल्या पैशांमध्ये रोजचा प्रवास आणि खाण्यापिण्यासह सगळे खर्च भागवायचे होते. रोज टॅक्सीने गेल्यास महिन्याला मिळणारे सगळे पैसे आठदहा दिवससुद्धा पुरले नसते, त्यामुळे ते तर शक्यच नव्हते. बँडस्टँडहून मरीनलाइन्सला जाणारी थेट बससेवा नव्हती. तिथून कुठेही जाण्यासाठी फक्त एकच बसरूट होता तो बांद्रा रेल्वेस्टेशनकडे जाणारा होता. तिथून पुढे जायला लोकल ट्रेन किंवा बीईएसटी बस असे दोन पर्याय होते, त्यात लोकलचा प्रवास अर्ध्यापेक्षाही कमी वेळेत आणि खर्चात होत होता म्हणून सगळ्यांनी तोच मार्ग स्वीकारला.

बांद्रास्टेशनला जाण्यासाठी किंवा स्टेशनहून होस्टेलला परत येण्यासाठी तीनचार जणांनी मिळून टॅक्सीने जायची चैन मात्र आम्ही कधीकधी करत होतो, तसेच सुरुवातीच्या काळात लोकलचा फर्स्टक्लासचा पास काढून ती हौसही भागवून घेतली. पण त्या डब्यांमध्येसुद्धा जवळ जवळ सेकंडक्लासइतकीच गर्दी असायची. त्यामुळे डब्यात शिरायला मिळाले तरी बसायला गादीवाली मऊ सीट मिळणे कठीणच असायचे. 

*******

मी कोण आहे?       भाग २४

विज्ञान (सायन्स) आणि अभियांत्रिकी (इंजिनियरिंग) अशा दोन प्रकारचे विद्यार्थी आमच्या प्रशिक्षण शालेत (ट्रेनिंग स्कूलमध्ये) होते. त्यात पुन्हा फिजिक्स, केमिस्ट्री तसेच मेकॅनिकल, इलेक्ट्रिकल, केमिकल, मेटॅलर्जी आणि इलेक्ट्रॉनिक्स अशा उपशाखांचे ट्रेनीज होते.  त्या काळात बीएससी, एमएससी झालेल्यांना मुख्यतः कॉलेजे, विद्यापीठे किंवा सरकारी प्रयोगशाळांमध्येच नोकरीची संधी असायची. तिथे कुठेही सुरुवातीला जेवढा पगार मिळायचा त्यापेक्षा चांगलाच जास्त पगार अणुशक्तीखात्यात मिळणार होता आणि इथे पुढे करीयरमध्येही चांगला स्कोप होता. त्यामुळे त्या मुलामुलींसाठी ही एक सुवर्णसंधी होती आणि ते अर्थातच स्वर्गाला हात लागल्यासारखे आनंदात होते.

बहुतेक इंजिनियर मुलांना मात्र शक्यतोवर खाजगी क्षेत्रात काम करायचे होते. त्यामुळे ती मुले लार्सन अँड टूब्रो, टाटा, बिर्ला, किर्लोस्कर, डीसीएम, आयबीएम वगैरेसारख्या मोठ्या कंपन्यांमध्ये नोकरी मिळवण्याचा प्रयत्न करतच राहिले होते. काही जणांना उच्च शिक्षणासाठी फॉरेनला जायचे होते. शिवाय इथे ट्रेनिंगचे एक वर्ष आणि त्यानंतर तीन वर्षे नोकरी असा बाँड होता. काही मुलांना ते बंधन नको होते. काही मुलांना तर अभ्यासाचा जबरदस्त कंटाळा आलेला होता. अशा निरनिराळ्या कारणांनी इंजिनियरिंगची सगळी मुले मात्र हे ट्रेनिंग मनापासून मनावर घेत नव्हते. इंजिनियरिंगसाठी जितक्या मुलांची निवड झालेली होती त्यातली काही मुले आलीच नव्हती आणि ज्याला दुसरी चांगली संधी मिळेल तो मुलगा ती घेत होता, दर आठवड्याला चार पाच तरी मुले सोडून चालली जात होती. पुढे हे प्रमाण कमी झाले तरी अखेरपर्यंत काही मुले बाँडचे पैसे भरूनही जात राहिली होती.

माझ्यासाठी परदेशी जाण्याचा प्रश्नच नव्हता आणि सरकारी की खाजगी यावर बराच काळ हो नाही करत करत मी इथे येण्याचा निर्णय घेतला होता. बाँडचे पैसे भरायचे तर माझ्याकडे काही साधनच नव्हते. त्यामुळे मी मात्र सुरुवातीपासूनच शहाण्या मुलासारखे वागायचे ठरवले आणि तिथे जे काही शिकायला मिळत होते ते लक्ष देऊन शिकत राहिलो.  

******

मी कोण आहे?      भाग २५

भारतभरातल्या निरनिराळ्या विद्यापीठांमधून पास झालेली मुले आमच्या ट्रेनिंग स्कूलमध्ये आलेली होती. त्यातल्या कोणी तीन वर्षांचा, कोणी चार वर्षांचा तर कोणी पाच वर्षांचा इंजिनियरिंगचा कोर्स केला होता. काहीजणांनी तर आधी डिप्लोमा करून फक्त दोनच वर्षे इंजिनियरिंग कॉलेजात काढली होती. अर्थातच निरनिराळ्या विद्यापीठांमधले अभ्यासक्रम तर थोडेबहुत वेगळे होतेच, शिवाय मुलांनी कोणते विषय कितपत आत्मसात केले होते यातही फरक असणारच. अणुशक्तीविषयी विशेष शिक्षण द्यायच्या आधी  सर्व प्रशिक्षणार्थींना मुख्य विषयांची एक किमान पातळीवरील माहिती असावी म्हणून सुरुवातीला आम्हाला कॉलेजमधल्याच काही विषयांचे थोडक्यात शिकवणे सुरू केले.  

माझाच विचार केला तर यातले काही विषय मला पक्के समजलेले होते, तर काही विषयांचा मी पूर्वी कधीतरी वरवर अभ्यास केला होता, काही विषयांमधले थोडे चॅप्टर्स मी ऑप्शनला टाकले होते, तर काही भाग मी कधी शिकलोच नव्हतो.  यातले अशा प्रकारचे बहुतेक खाचखळगे ट्रेनिंग स्कूलमध्ये भरून निघाले.  इथे मात्र जे शिकवले जात होते ते न शिकण्याचा पर्यायच नव्हता. लेक्चर्स झाले की लगेच त्यावरील टेस्ट असायची आणि त्यात वाईट मार्क मिळाले तर काढून टाकण्याची भीती होती. 

इंजिनियरिंग कॉलेजात आम्हाला फिजिक्स हा विषय नव्हता. त्यामुळे बीएससीला शिकवल्या जाणाऱ्या पदार्थविज्ञानाचा काही भाग आम्हाला शिकवला गेला. मी लहानपणापासून आल्बर्ट आईनस्टाइनचे नाव ऐकले होते आणि तो सर्वात मोठा, अगदी सर आयझॅक न्यूटनपेक्षाही मोठा असा शास्त्रज्ञ होता असा त्याचा नावलौकिक ऐकला होता. पण त्याने कसला महान शोध लावला होता हे मात्र कोणी मला नीटपणे सांगितले नव्हते. आगगाडीतून जातांना खिडकीबाहेरील झाडे मागे पळतांना दिसतात यात कसला नवा शोध आला आहे? रेल्वेच्या आधीच्या काळातसुद्धा घोड्यावरून किंवा होडीतून जाणाऱ्या लोकांना ते दिसले असणारच. आईनस्टाइनने नक्कीच काहीतरी वेगळे सांगितले असणार याची मला खात्री होती आणि त्याच्या सापेक्षतेच्या सिद्धांताबद्दल माझ्या मनात खूप कुतूहल होते. इथे आमच्या अभ्यासक्रमातच तो धडा शिकवला गेला आणि निदान त्या वेळी तरी तो मला थोडा समजला असावा कारण मला त्यावरील पेपरात चांगले मार्क पडले होते. पण वस्तुमान, अंतर आणि वेळ या विज्ञानातल्या मोजता येणाऱ्या मूलभूत गोष्टीच सापेक्ष असतात अशी कल्पना करणेच किती कठीण आहे आणि इतक्या वर्षांनंतरही ते गूढ का वाटते एवढे समजले आणि लक्षात राहिले.


(क्रमशः)

Wednesday, March 24, 2021

शरीर, मन, आत्मा ... आणि आरोग्य

 मानवी शरीरामधील सगळ्या इंद्रियांची रचना आणि त्यांचे कार्य यांचा खूप सखोल अभ्यास आधुनिक वैद्यकशास्त्रात केला गेला आहे आणि त्यात रोज नवनवी भर पडतच आहे. त्याच्या आधाराने निरनिराळ्या आजारांचे निदान आणि त्यावरील उपचार यामध्येही खूप प्रगति झाली आहे आणि होत आहे. पण त्याने माणूस पूर्ण निरोगी झाला का किंवा त्याचे सगळे विकार नेहमी पूर्ण बरे होतात का? तर तसे अजून तरी झालेले नाहीच, पण तशी शक्यताही दृष्टीपथात नाही.   

कारण माणूस या जगात शरीराने वावरत असतो आणि ओळखला जात असतो, पण तो म्हणजे फक्त त्याचे शरीर असे नाही. शरीराचे बाह्य रूप डोळ्यांना दिसते आणि आता तर सूक्ष्मदर्शकयंत्र, क्ष किरण, अल्ट्रासाउंड आदींच्या सहाय्याने आतली काही इंद्रिये आणि त्यांच्या रचनाही पाहता येतात. या दृष्य शरीराचेच अध्ययन करता येते आणि ते केले जात आहे. पण जीवंत माणसाच्या शरीराबरोबरच त्याचे मन, बुद्धी, अहंकार, चित्त वगैरे अदृष्य गोष्टीही त्याचाच भाग असतात आणि त्या सर्वांच्या आत किंवा पलीकडे त्याचा आत्मा, जीव, प्राण असे काहीतरी असते ते आपल्या डोळ्यांना दिसू  शकत नाही.  त्यातल्या मनाचे काम साधारणपणे कसे चालते यावर मानसशास्त्रात अभ्यास केला जातो आणि मनोविकारतज्ज्ञ त्यावर काही उपचारही करतात, पण  ते लोक त्या माणसाच्या बाह्य वागण्यावरूनच हे काम करू शकतात. दुसऱ्या माणसाच्या मनात नेमके काय चालले आहे हे शब्दांमध्ये समजून घेऊन रेकॉर्ड करून ठेवण्याची सोय अजून तरी उपलब्ध झालेली नाही.  

मनामधील भावना, विचार वगैरेंचा शरीरावरसुद्धा परिणाम होतो हे तर आपल्याला काही प्रमाणात दिसतेच. भीतीमुळे शरीराचा थरकाप होतो, अंगाला घाम फुटतो, चिंतेमुळे किंवा अँक्सायटीमुळे झोप लागत नाही हे आपल्याला जाणवते, त्यामुळे रक्तदाब वाढतो, आम्लपित्त वाढते वगैरे गोष्टी डॉक्टरलोकही सांगतात. मनाला अचानक मोठा धक्का बसल्यास शरीरावर अनवस्था ओढवू शकते. जास्त खोलात गेल्यास अमक्या कारणाने तमक्या ग्रंथींमधून होणारा स्राव वाढतो वगैरे सांगितले जाते. अर्थातच याचाही अभ्यास केला गेला आहे. पण असे नेमके का होते, कुणाला होते, कधी होते हे मात्र ठामपणे सांगता येत नाही. कदाचित ते तसे ठराविकपणे होत नसेलही. 

वैद्यकशास्त्रातील औषधांवरील संशोधनांमध्ये प्लसीबो इफेक्टचाही अभ्यास केला जातो. यात काही लोकांना खरीखुरी औषधे देतात आणि काही लोकांना न सांगता तशाच दिसणाऱ्या पण बिनाऔषधी गोळ्या देतात. यात असे दिसून आले आहे की त्यातलेही कित्येक रुग्ण आपण औषध घेतले आहे या समजुतीनेच बरे होतात. खरे पाहता माणसांच्या शरीरातच त्याला झालेल्या व्याधीतून त्याला मुक्त करण्याची काही यंत्रणा असते आणि मुख्यतः तीच त्याला बरे करत असते. बाह्य उपचार त्या यंत्रणेला फक्त मदत करत असतात. म्हणूनच रोग्याला धीर देऊन त्याचे मनोबल वाढवणे या गोष्टीलाही खूप महत्व दिले जाते.     

जगाच्या पाठीवर जिथे जिथे मानवांची वस्ती आहे तिथल्या सगळीकडच्या लोकांनी स्थानिक वनस्पती आणि प्राणी यांच्यापासून मिळणाऱ्या पदार्थांचे औषधी उपयोग शोधून काढलेले आहेत. हे बहुतेक वेळा अनुभवावरून काढलेले ठोकताळेही असतील, पण त्यावर लोकांचा विश्वास असतो आणि सर्वसामान्य रोगी त्यातून बरे होतात. तुळशीची किंवा पुदिन्याची पाने, कुठल्या झाडांची फळे, त्यांच्या बिया, कुठली कंदमुळे, काही झाडांच्या साली यापासून ते सांबराचे शिंग आणि गोमूत्रापर्यंत अशी अनेक उदाहरणे आपल्या परिचयाची आहेत. धणे, जिरे, मिरे, दालचिनी, ओवा, बडीशोप, लसूण, आले यासारख्या रोजच्या स्वयंपाकात वापरल्या जाणाऱ्या मसाल्यांमध्ये असलेले औषधी गुण आपल्या आरोग्याला मदत करतातच. भारतातले आयुर्वेद हे पुरातन शास्त्र बरेच विकसित झाले होते आणि त्याचा उपयोग करून उपचार करणारे निष्णात वैद्य आजही काही ठिकाणी आहेत. ते लोक निरनिराळी चूर्णे, आसवे, भस्मे, लेप वगैरेंच्या सहाय्याने उपचार करतात. या शास्त्रामध्ये आहारातील पथ्यपाण्यावर अधिक जोर दिला जातो. त्याचप्रमाणे आचारविचार यांचाही विचार केला जातो असे सांगतात.

आजच्या मेडिकल सायन्समध्ये  research techniques यांना फार महत्व आहे. यातून पारंपारिक पद्धतीला चालना मिळू शकते वा नवे दालनही उघडू शकते. आपल्याकडे याचा फार प्रचार झाला आहे हे मात्र दिसत नाही. मध्यंतरी एका “पृथ्वी” conference मध्ये केरळच्या रिसर्च लॅब चा पेपर होता. त्यात आयुर्वेदातील औषधामधील गुणकारक radicle वा molecule चा अभ्यास होता. ह्याचे फार महत्व आहे. कुठलेही पूर्ण झाड गुणकारी नसते तर त्यातील मऊळ, खोड, पाने, फुले, फळे यासारख्या भागांमध्ये काही अल्कोलिड्स असतात. त्याचे प्रमाण कमी ज्यास्त होत असते, ऋतु प्रमाणे, झाडाच्या वयाप्रमाणे त्यात बदल होत असतो. सामान्य लोकांना जरी याची जाणीव नसली तरी अनुभवी वैद्यांना ते ठाऊक असते आणि काही प्रमाणात त्याची सूत्रबद्धता झाली आहे. शास्त्रीय संशोधनामधून ती अधिक व्हायला हवी.

माझ्या एका मित्राने सांगितले की "मी एका ट्रेक मध्ये तिबेटीयन मेडिकल कॉलेज मध्ये दोन दिवस काढले. कॉलेज गुरुकुल पद्धतीने चालू होते व आठ विद्यार्थी होते. १०००० फूट उंचीवर एका मठामध्ये चाले. आठ वर्षाचा अभ्यास क्रम होता. विद्यार्थ्यांमध्ये एक मुलगी होती व एक ब्रिटिश डॉक्टर चार महीने अभ्यासाला आला होता. मी पण त्यांच्या बरोबर औषधी वनस्पति गोळा करायला जंगलात गेलो. तेव्हाच जरी वनस्पति औषधी  उपलब्ध असली तरी ती या ऋतुत गोळा करायची नाही हे नियम समजले. पारंपारिक प्रणालीने बरीच मजल मारली आहे हे निश्चित. पण ह्या पुढील मार्गक्रम आधुनिक पद्धतीने झाला पाहिजे."

भारताप्रमाणे चीनमध्येही एक अतीप्राचीन संस्कृती आहे आणि त्यांची एक औषधप्रणाली आहे, तसेच अॅक्युपंक्चर, अॅक्युप्रेशर यासारख्या पर्यायी उपचारपद्धति आहेत. मी एक उदाहरण वाचले. तू यूयू या नावाच्या महिलेने प्राचीन चीनी औषधांचा अभ्यास करून मलेरिया वरील औषध तयार केले. तो व्हिएतनाम मधील अमेरिकन युद्धाचा काल होता. व्हिएतनाम ला चीनचा पाठिंबा होता. तेथील जंगलातला मलेरिया Chloroquine ला जुमानत नसे. अनेक सैनिक त्याची शिकार होत. वारंवार येणारा ताप यावर शेकड्याने प्रचलित चीनी औषधे होती. यूयूने त्यांचा अभ्यास केला. त्यातून एक radicle शोधला जो मलेरिया वरील औषधाचे काम करत होता. त्याचे वृद्धी करण (concentration) करण्याची पद्धत बसविली. ह्या पूर्वी केलेल्या कामा साठी तिला काही वर्षा पूर्वी नोबेल पदक मिळाले.     

अनेक संतमहंतांनी अमक्यातमक्या रोग्याला फक्त दर्शन, आशीर्वाद, अंगारा किंवा तीर्थप्रसाद देऊन संपूर्ण रोगमुक्त केले अशा कथा त्यांच्या चरित्रांमध्ये हमखास असतात. त्या माणसाच्या पापांच्या राशी जळून गेल्यामुळे त्याची असाध्य असा व्याधींमधून मुक्ती झाली असे त्या कथांचे तात्पर्य सांगितले जाते. कदाचित यात त्या माणसाला नकळत मिळालेल्या मानसिक उपचाराचा भाग असू शकेल. आजकाल 'ऑरा' हा एक शब्द ऐकायला मिळतो. सगळ्या सर्वसामान्य माणसांना एक एनर्जीबॉडी असते म्हणे. अद्वितीय लोकांच्या सभोवती एक प्रकारचे अदृष्य असे प्रखर आणि सकारात्मक तेजोवलय असते आणि त्यामधून पसरणाऱ्या ऊर्जेमुळे आजूबाजूच्या लोकांच्या ऊर्जाशरीरातले विकार किंवा असमतोल नष्ट होतात असे काहीसे स्पष्टीकरण देऊन यासाठी संतमहंतांच्या सान्निध्यात जाणे कसे आवश्यक आहे हे सांगितले जाते.  आमच्या लहानपणी माझी आई, आत्या वगैरे जुन्या पिढीमधली मंडळी घरातले कुणी आजारी पडले तर काही नवस बोलत असत आणि त्या देवतेच्या प्रभावामुळे त्या मुलाला आराम पडला अशी त्यांची श्रद्धाही असायची.  

"आधुनिक विज्ञान जिथे संपते तिथे आपल्या प्राचीन काळातल्या ऋषीमुनींचे ज्ञान सुरू होते."  हे वाक्य मी अनेक भल्यामाणसांच्या तोंडून ऐकले आहे. यात त्यांचा पूर्वजांवरील गाढ विश्वास असेल, त्यांचा भाबडेपणाही असेल, किंवा विज्ञानाविषयीचे अज्ञानही असेल, पण त्यांना मनापासून तसे खरेच वाटते हे मी पाहिले आहे. शरीर, मन, आत्मा वगैरेंचा एकमेकांशी कशा प्रकारचा संबंध असतो आणि याला किती प्रकारचे पदर किंवा कोष आहेत वगैरे या प्राचीन ग्रंथांमध्ये विस्ताराने लिहिलेले आहे असे सांगितले जाते. मी स्वतः हे समजून घेण्याचा प्रयत्न कधीच केला नाही कारण ते मला कितपत समजेल किंवा पटेल याचीच मला शंका आहे. पण ते न शिकताच त्यात काही तथ्यच नाही असेही मी म्हणू शकत नाही. पतंजलिमुनींनी सांगितलेल्या अष्टांग योगामधील यम, नियम वगैरे पाळून दीर्घायुषी झालेल्या आणि वृद्धावस्थेतही ठणठणीत तब्येत राखून असलेल्या लोकांची उदाहरणे मी पाहिली आहेत.

हे तसे पाहता कुणाला कदाचित अशास्त्रीय वाटत असले तरी त्यावर मोकळ्या मनाने संशोधन केले जाणे आवश्यक आहे असे मत अमेरिकेत स्थायिक झालेल्या एका विदुषीने अलीकडे वेबिनारवर दिलेल्या एका व्याख्यानात सांगितले. ती स्वतः एक कुशल डॉक्टर आहे आणि तिने या विषयातले अनेक उच्चशिक्षणाचे अभ्यासक्रम अमेरिकेत राहून पूर्ण केले आहेत. त्याचप्रमाणे तिने जगभरातल्या निरनिराळ्या संस्कृतींमधले तत्वज्ञान आणि उपचारपद्धती यांचाही तौलनिक अभ्यास केला आहे. चर्चशी जोडलेल्या हॉस्पिटल्समधले धर्मगुरू तिथल्या रुग्णांचे समुपदेशन (काउन्सलिंग) करतात, पूर्व आशियामध्ये काही बौद्ध धर्मगुरूही ते करतात अशी माहिती तिच्याकडे आहे. त्या समुपदेशाचा त्या रुग्णांच्या रोगमुक्त होण्यात किती वाटा आहे हे पहायला पाहिजे असे मत तिने व्यक्त केले. 

शरीर, मन, आत्मा, प्राण, जीव वगैरे गोष्टी नक्कीच एकमेकांशी जुळलेल्या किंवा एकमेकांमध्ये मिसळलेल्या असाव्यात. हा गुंता सोडवणे कठीण आहे. पाश्चात्य औषधोपचार पद्धतीचा मोठ्या प्रमाणात विकास आणि प्रसार झाला आहे आणि त्याचा मानवाला फायदाच झाला आहे हेही खरे आहे, पण भारतीय, चिनी, तिबेटी, युनानी, होमिओपाथी अशा प्रकारच्या आणखी काही पद्धतींमध्ये यावर वेगळ्या प्रकारे विचार केला गेला आहे. या सर्वांचाही शास्त्रीय दृष्टीकोनातून अभ्यास करण्याचे प्रयत्न केले गेले पाहिजेत आणि ते कसलाही पूर्वग्रह न बाळगता केले गेले पाहिजेत असे मला वाटते. आता हे शिवधनुष्य कोण आणि कधी उचलणार ? 

. . . . .. 

या लेखातील काही विचार मी श्री.रवींद्र आपटे आणि डॉ.सुनंदाताई आपटे यांच्याकडू घेतले आहेत. त्यांचे मनःपूर्वक आभार.

Monday, March 22, 2021

जगातले सुखी देश

 दर वर्षी २१ मार्च हा दिवस जागतिक हॅपिनेस डे या नावाने साजरा केला जातो. म्हणजे कुठेही तसा कसलाही उत्सव नसतो, पण या दिवशी  UN World Happiness Report या नावाचा एक जागतिक अहवाल प्रसिद्ध केला जातो. त्यात जगातील अनेक देशांची क्रमवार यादी प्रसिद्ध केली जाते. UN Sustainable Development Solutions Network नावाची आंतरराष्ट्रीय संस्था हा उद्योग करते आणि ते रँकिंग जगभर मान्य केले जाते असे काही लोक सांगतात किंवा समजतात.  

या वर्षी प्रसिद्ध झालेल्या अहवालाप्रमाणे भारताचा क्रमांक १४९ देशांमध्ये जवळजवळ तळाशी म्हणजे १३९वा लागतो. याचा अर्थ भारतातले बहुसंख्य लोक दुःखीकष्टी आहेत असा कदाचित होईल. जगातील उरलेल्या अनेक देशांमध्ये बहुधा हा सर्व्हे झाला नसावा आणि त्याची आकडेवारी मिळाली नसावी. गेल्या वर्षीप्रमाणेच या वर्षीही उत्तर युरोपातील फिनलंड या लहानशा देशाचा पहिला नंबर लागला आहे.  त्यांच्यानंतर डेन्मार्क, स्विट्झर्लंड आणि आइसलंड हे आणखी काही लहान देश येतात. यू एस ए, यू के, फ्रान्स, जर्मनी, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा आदि बडी राष्ट्रे आणि इटली, ऑस्ट्रिया यांच्यासारखी काही इतर युरोपियन राष्ट्रे पहिल्या वीस पंचवीस क्रमांकावर आहेत. उरलेली पाश्चिमात्य राष्ट्रे त्यानंतर येतात. चीन, जपान, कोरिया, ब्राझील, मेक्सिको आदि पुढारलेले आशीयाई किंवा अमेरिकेतले देश कुठे तरी मध्यभागी आहेत आणि भारतासह इतर गरीब आशियाई देश तसेच आफ्रिकेतले बहुतेक सगळे दरिद्री देश तळाशी आहेत. यावरून असे दिसते की युरोप अमेरिकेत ज्या देशात सुबत्ता आहे तेच अग्रक्रमांकावर आहेत. ज्यांच्याकडे तितकीशी आर्थिक संपन्नता नाही ते मागे आहेत.



हे सगळे कुणी ठरवले ? हा सर्व्हे त्या देशातल्या लोकांना प्रश्न विचारून मिळालेल्या उत्तरांवरून केला जातो असे म्हणतात,. ही संस्था अनेक देशांमधल्या नागरिकांना एक प्रश्नावलि पाठवते आणि त्यांची उत्तरे मागवते, काही लोकांच्या टेलीफोनवरून मुलाखती घेते आणि त्यांना मिळालेल्या उत्तरांची सांगड जीडीपी आणि सोशल सिक्यूरिटी यासारख्या विषयांबरोबर घालून हा आकडा काढते. दहा वर्षांपूर्वी भूतानने पुढाकार घेऊन या इंडेक्सची सुरुवात केली होती. त्यावेळी बहुधा देशातले किती लोक स्वतःला सुखी समजतात यावर मुख्य भर दिला गेला होता आणि कमी उत्पन्न आणि चैनीची साधने असूनसुद्धा आनंदात समाधानी जीवन जगणाऱ्या भूतानच्या लोकांचा पहिला क्रमांक आला होता असे मला आठवते. पण नंतर हे काम पाश्चात्य लोकांकडे गेले आणि त्यांनी निकष बदलले असावेत. या वर्षी भूतानने या स्पर्धेत भागच घेतला नाही असे दिसते.  



भारतातले लोक फारच असंतुष्ट आहेत असे कदाचित या वर्षीच्या अहवालावरून म्हणता येईल. पण आपले लोक बहुधा 'सुख पाहता जिवापाडे दुःख पर्वताएवढे' असा विचार करत असावेत. "तू कसा आहेस?" असे इथे कुणालाही विचारले तर बहुतेक लोक "ठीक आहे" असेच उत्तर देतात. "मी खूप आनंदात आहे" असे सांगणारे कमीच मिळतील. पाश्चिमात्य लोक कदाचित आपण मजेत असल्याचे सांगायला जास्त उत्सुक असतील. 


या वर्षी पहिल्या क्रमांकावरील फिनलंडचा इंडेक्स ७६४२ इतका आहे आणि भारताचा आकडा ३८१९ इतका आहे. मध्यावर (क्र.७५) असलेल्या बेलारूसचा ५५३४ इतका आहे.  म्हणजे असेही म्हणता येईल की जगातील सर्वात सुखी देशातले लोक आपल्या (फक्त) दुप्पट सुखी आहेत आणि जगाची सरासरी दीडपटच्या आसपास असेल. 'जगी सर्वसूखी' असा मात्र कुठलाच देश नाही.  मागल्या वर्षाच्या मानाने या वर्षी सुखामध्ये किती टक्के फरक पडला याचीही आकडे वारी आली आहे. ती पाहता असे दिसते की बहुतेक सगळ्या देशांना फारसा फरक पडला नाही, काही जणांच्या सुखात घटही झाली आहे. गेल्या वर्षीची सगळी कठीण परिस्थिती पाहता ती अपेक्षितही आहे. पण भारतातल्या लोकांच्या सुखीपणामध्ये मात्र चांगली घसघशीत सहा टक्क्याने वाढ झाली आहे. कठीण परिस्थितीतसुद्धा आपल्या लोकांनी तिचा विशेष खेद मानला नाही, जे आहे त्यात आनंद मानला असे समजायचे का?

Friday, February 05, 2021

चीनमार्गे परतीचा प्रवास

 आजकाल विमानाच्या प्रवासाची तिकीटे इंटरनेटवरूनच काढली जातात आणि त्यांची किंमत ठरलेली नसते. समजा मला आज पुण्याहून बंगलोरला जायचे तिकीट पाच हजाराला मिळाले असेल तर माझ्या शेजारच्या प्रवाशाला कदाचित सहा हजार रुपये मोजावे लागले असतील किंवा त्याला ते तिकीट फक्त चार हजारालाही पडले असेल. 'मेक माय ट्रिप' सारख्या काही कंपन्या हे बुकिंग करतात. आपल्याला कुठून कुठे आणि कधी प्रवास करायचा आहे ही माहिती कांप्यूटरवरून किंवा सेलफोनवरून दिली की त्या तारखेला जात असलेल्या अनेक विमान कंपन्यांच्या विमानाच्या उड्डाणाच्या व पोचण्याच्या वेळा आणि तिकीटाची यादी समोर येते. त्यातला सगळ्यात स्वस्त किंवा सोयिस्कर पर्याय निवडून आपण काय ते ठरवायचे आणि लगेच तितके पैसे क्रेडिट कार्डाने भरून ते बुकिंग करून टाकायचे. परदेशाला जाणाऱ्या विमानांच्या तिकीटांच्या दरांमध्ये तर प्रचंड तफावत असते. दोन महिने आधीपासून बुकिंग केले तर ते तिकीट अर्ध्या किंवा पाव किंमतीतही मिळू शकते आणि आयत्या वेळी काढल्यास कदाचित तीन चारपट जास्त पैसे मोजावे लागतात किंवा ते विमान रिकामेच जात असेल तर आयत्या वेळी ते तिकीट अगदी स्वस्तातही मिळू शकते. जे लोक केवळ मौजमजेसाठी दोन चार दिवस कुठे फिरायला जाऊन येत असतात ते अशा दुर्मिळ संधीचा लाभ उठवतात, पण त्यात खूपच अनिश्चितता असते. त्यामुळे आधीपासून ठरवून प्रवासाला जाणारे माझ्यासारखे रिकामटेकडे पर्यटक दोन महिने आधीपासून नियोजन करतात.

मी मागल्या वर्षी अमेरिकेला जाऊन आलो होतो. तिथे तीन महिन्याचा मुक्काम होऊन गेल्यावर मला परतीच्या प्रवासाचे वेध लागले. ख्रिसमसच्या सणाच्या काळात जगभर सगळीकडेच पर्यटकांची गर्दी होत असल्याने विमानांच्या तिकीटांना जास्त मागणी असते आणि अमेरिकेत राहणारे बरेचसे भारतीय लोकही तिथली थंडी टाळून उबदार भारताचा दौरा काढत असतात. त्यामुळे त्या काळात तिकीटांचे दरही वाढलेले असतात. म्हणून तो काळ संपल्यावर म्हणजे जानेवारीच्या अखेरीकडे मी भारतात परत यायचे असे नोव्हेंबरमध्येच ठरले. त्यानुसार निरनिराळ्या तारखांना उपलब्ध असलेल्या तिकीटांची चौकशी करतांना एक प्रचंड सवलतीची डील मिळाली. वीस जानेवारीला लॉस एंजेलिसहून निघून बेजिंगमार्गे मुंबईला जायच्या प्रवासाचे तिकीट फक्त प्रत्येकी साडेतीनशे डॉलर्सला मिळत होते. यावर क्षणभर तरी माझा विश्वासच बसला नाही कारण मी अमेरिकेला जातांना एमिरेट्सच्या विमानाने दुबईमार्गे गेलो होतो तेंव्हा ते सहा सातशे डॉलर्स एवढे होते. माझ्या मुलाने लगेच एअर चायनाची टिकीटे बुक करून टाकली. यात काही फसवाफसवी तर नसेल ना अशी शंका मला आली, पण माझा मुलगा गेली अनेक वर्षे याच कंपनीतर्फे बुकिंग करत आला होता आणि नेहमी त्याला चांगलाच अनुभव आला होता म्हणून तो निर्धास्त होता.

माझ्या मनात लहानपणापासूनच चीनबद्दल संमिश्र भावना होत्या. मी शाळेत शिकतांना भूगोल या विषयात मला चीनबद्दल जी माहिती मिळाली ती अद्भुत होती. आपल्या भारताच्या अडीचपट एवढा विस्तार असलेल्या या अवाढव्य देशात भारताच्या दीडपट एवढी माणसे रहातात, तरी ते सगळे लोक एकच भाषा बोलतात आणि एकाच लिपीत लिहितात हे कसे याचे मला मोठे गूढ वाटायचे. तिथेही काही हजार वर्षांपासून चालत आलेली जुनी संस्कृती आहे आणि हजारो वर्षांच्या इतिहासात तो देश अखंडच राहिला आहे. मुसलमानी आणि युरोपियन लुटारूंच्या धाडींना त्यांनी दाद दिली नाही आणि कडेकडेचा किंवा किनाऱ्यावरला थोडा भाग सोडला तर चीनच्या मुख्य भूमीवर कुणाही परकीयांना कधी कबजा करू दिला नाही. दुसऱ्या महायुद्धातला अगदी थोडासा काळ सोडला तर इतर सर्व काळ हा संपूर्ण देश स्वतंत्रच राहिला होता. कम्युनिस्टांनी आधी रशीयाची मदत आणि शस्त्रास्त्रे घेऊन उठाव केला आणि हा देश जिंकून घेऊन आपली सत्ता स्थापित केली, पण रशीयाच्या सैनिकांना तिथे शिरकाव करू दिला नाही. चीनने आपले स्वतंत्र अस्तित्व टिकवून धरले होते एवढेच नव्हे तर थोड्याच कालावधीत रशीयाचे बहुतेक सगळे आधुनिक तंत्रज्ञान आत्मसात करून घेतले होते.  त्या काळात भारताचे चीनबरोबरचे संबंध चांगले होते. माओझेदुंग आणि चौएनलाय या दुकलीने भारताला भेट दिली तेंव्हा त्यांचे प्रेमाने स्वागत केले गेले होते आणि "हिंदी चीनी भाई भाई" च्या घोषणा दिल्या गेल्या होत्या.  कम्युनिस्टांच्या राज्यात तिथल्या जनतेवर प्रचंड दडपशाही केली जात होती असे काहीसे ऐकले असले तरी मला लहान वयात त्याचा अर्थ समजत नव्हता. त्यामुळे लहानपणी मला तरी चीनबद्दल कौतुक, गूढ आणि आकर्षण वाटत होते.  

१९६२ साली चीनने विश्वासघात करून सीमाप्रदेशावर आक्रमण केले आणि तेंव्हा झालेल्या लढाईत भारताचे अनेक जवान मारले गेले, तसेच आपल्या देशाची नाचक्की झाली. यामुळे चीन हा एकदम एक नंबरचा शत्रू झाला आणि ते देश व तिथले लोक यांच्याबद्दल मनात द्वेष निर्माण झाला तो जवळजवळ कायमचा. मध्यंतरीच्या काळात तो राग हळूहळू कमी होत होता, पण गेल्या वर्षी घडलेल्या घटना आणि सीमेवर झालेल्या चकमकींमुळे तो आता पुन्हा वाढत गेला आहे. 

असे असले तरी मी मुंबईला रहायला गेल्यावर आधी गंमत म्हणून तिथल्या चिनी हॉटेलांमध्ये जाऊन चिनी खाद्यपदार्थ खात होतो. पुढील काळात सरसकट सगळ्याच हॉटेलांमध्ये चायनीज अन्न मिळायला लागले, इतकेच नव्हे तर त्याचा थेट आमच्या स्वयंपाकघरातही प्रवेश झाला. परदेशांमध्ये तर  बहुतेक सगळीकडे मला चायनीज फूड मिळत असे आणि ते सर्वात जास्त आवडत असे. मी पश्चिम अमेरिका दर्शनाची लहानशी ट्रिप केली होती ती एका चिनी कंपनीने काढली होती आणि त्यातले निम्म्याहून जास्त पर्यटक चिनी होते. त्यातले किती चीनमधून आलेले होते आणि किती अमेरिकेत स्थाईक झालेले चिनी होते कोण जाणे. पण त्यांच्यासोबत फिरतांना ना मला शत्रुत्व वाटले होते, ना त्या लोकांना.  गेल्या काही वर्षांमध्ये जगभरातल्या सगळ्या बाजारपेठांमध्ये जिकडे तिकडे चीनमधून आलेल्या वस्तू प्रचंड प्रमाणात दिसत होत्या आणि त्या कमालीच्या स्वस्त भावाने विकल्या जात असल्यामुळे हातोहात खपत होत्या आणि घरोघरी जाऊन पोचत होत्या. इतकेच नव्हे तर मी कामानिमित्य ज्या कारखान्यांमध्ये जात होतो तिथेही यंत्रसामुग्री आणि कच्चा माल वाढत्या प्रमाणात चीनमधून यायला लागला होता.  या सगळ्यांमुळे मला चीनविषयी अधिकाधिक कुतूहल वाटायला लागले होते. 

माझ्या आयुष्यातल्या बहुतेक कालखंडामध्ये चीन हा देश बांबूच्या दाट पडद्याआड दडला होता आणि परकीय पर्यटकांना तिथे प्रवेश नव्हता, त्यामुळे मी कधी चीनला जाण्याचा विचारही करू शकत नव्हतो. पण पंधरावीस वर्षांपूर्वी चीनने आपली धोरणे बदलली आणि अर्थव्यवस्था थोडी मुक्त करून युरोपअमेरिकेतील भांडवलदारांना चीनमध्ये गुंतवणूक करायला परवानगी दिली. त्यानंतर अनेक लहानमोठ्या कंपन्यांनी चीनमध्ये कारखाने स्थापन केले, ऑफीसे उघडली आणि त्यानिमित्याने अनेक लोक चीनला जाऊन यायला लागले. काही प्रमाणात पर्यटकांचेही जाणेयेणे सुरू झाले. माझ्या माहितीतलेही काही लोक चीनचा दौरा करून आले. पण आता वयोमानाने माझ्यातच फिरायचे त्राण उरले नसल्यामुळे मला ते शक्य नाही. त्यामुळे असा अचानक चीनमार्गे प्रवास करायचा योग आला याचा मला मनातून थोडा आनंदच झाला. खरे तर वाटेत दोन दिवस बैजिंगला मुक्काम करून फिरायला मला आवडले असते, पण ते शक्य नव्हतेच. निदान तिथला विमानतळ तरी पहायला मिळेल, आभाळातूनच थोडे दर्शन घडेल आणि जमीनीवर आपले पाय टेकतील एवढे तरी होईल याचेच समाधान.

काही दिवसांनी आमच्याकडे भारतातला एक पाहुणा आला. त्याला आयटी उद्योगातला उदंड अनुभव होता आणि त्याने अनेक वेळा निरनिराळ्या मार्गांनी पृथ्वीप्रदक्षिणा केलेली होती. त्यात चीनमार्गे केलेला प्रवासही होता. तो म्हणाला, " ते ठीक आहे, पण तुम्ही जेवणाचे काय करणार आहात?"

मी म्हंटले, " मस्त दोन वेळा चायनीज फूड खाऊ, मला तर खूप आवडते."

त्यावर तो म्हणाला, "अहो आपण पुण्यामुंबईला किंवा इथे अमेरिकेत जे चायनीज खातो तसले काही खरे चिनी लोक खातच नाहीत.  ते लोक मीट म्हणून जे काय खायला घालतील त्याचा भयंकर वाससुद्धा तुम्हाला सहन होणार नाही. तुम्ही आपले तुमच्यासाठी 'हिंदू फूड' बुक करा." असा सल्लाही त्याने दिला.  

आम्ही तो ऐकून घेतला, पण त्यावर काही कारवाई केली नाही, कारण माझी सून एकदा चायना ए्रअरने प्रवास करून आली होती आणि ती तर पक्की शाकाहारी होती. ब्रेड, भात, बटाटे असे काही ना काही पोटभर अन्न तिला प्रवासात मिळाले होते.   

वीस जानेवारीला आमचे उड्डाण होते. त्यासाठी आधी काही चौकशी करायची गरज आहे का असे मी मुलाला विचारले, पण त्याला पूर्ण खात्री होती. एक दोन दिवस आधी विमानकंपनीकडून का ट्रॅव्हलएजंटकडूनच आम्हाला स्मरणपत्र आले आणि तयार रहाण्याची सूचना आली.  मी आपले सगळे कपडे आणि औषधे वगैरे इतर सामान माझ्या बॅगेतच ठेवले होते. रोजच्या वापरातले कपडे हँगरला टांगले होते. ते गोळा करून बॅगेत ठेवायला तासभरसुद्धा लागला नसता. मी स्वतःसाठी अमेरिकेत काहीच खरेदीही केली नव्हती कारण मला लागणारे सगळे काही इथे पुण्यातच मिळते हेही मला ठऊक होते. पण भारतातल्या इतर नातेवाईकांना देण्यासाठी काही खेळणी, कॉस्मेटिक्स, खाऊ आणि इतर काही सटरफटर लहानशा गोष्टी घेऊन ठेवल्या होत्या त्या सगळ्या वस्तूंना कपड्यांबरोबर अॅडजस्ट करून प्रवासाच्या बॅगा भरल्या.  

ठरल्याप्रमाणे वीस जानेवारीला आम्ही लॉसएंजेलिस विमानतळाकडे जायला निघालो. विमानतळावरच काही बांधकाम सुरू केले होते आणि तिथे जाणारा मुख्य रस्ताच वहातुकीसाठी बंद केला होता. त्यामुळे टॅक्सीवाल्याने वळसा घालून आम्हाला विमानतळाच्या दुसऱ्या भागात नेऊन सोडले. त्यात थोडा जास्तीचा वेळ खर्च झाला, पण थोडी घाई करून आम्ही आमच्या विमानाच्या निर्गमन स्थानावर वेळेवर जाऊन पोचलो. त्या भागात गेल्यागेल्याच मला चीनमध्ये गेल्याचा भास झाला. आमच्या चहूबाजूला सगळे चिनीच दिसत होते. कॅलिफोर्नियामध्ये चीन, जपान, कोरिया या भागातून आलेल्या लोकांची संख्या मोठी आहे. त्यांच्यातले काही लोक चीनला जायला निघाले असतील, तसेच चीनमधून अमेरिकेला फिरायला आलेले लोक परत जात असतील अशा लोकांमध्ये सगळे आपल्याला तर सारखेच दिसतात. तसे थोडे गोरे किंवा काळे अमेरिकन आणि भारतीय वंशाचे लोकही होते, पण ते सगळे मिळून पंधरावीस टक्के असतील. 

आम्ही ज्या ठिकाणी बसलो होतो तिथे आमच्या समोरच शाळेतल्या मुलामुलींचा एक घोळका बसला होता आणि किलबिलाट करत होता. आठदहा वर्षाची ती गोल गोबऱ्या चेहेऱ्याची गुटगुटित मुले खूपच गोड दिसत होती. ती वीसपंचवीस मुले आईवडिलांना सोडून शिक्षकांच्या सोबतीने चीनच्या सहलीला निघाली असावीत किंवा चीनमधून अमेरिकेला येऊन आता परत मायदेशी चालली असावीत. त्यांच्या धिटाईचेच आम्हाला कौतुक वाटले. प्रत्येकाच्या हातात एक लेटेस्ट मॉडेलचा सेलफोन होता आणि ती त्यावर काही तरी आजूबाजूच्या मुलांना चढाओढीने दाखवत होती आणि ते पाहून खिदळत होती. मधून मधून त्यांचा गाईड त्यांना काहीतरी सूचना देत किंवा दटावत होता. मला त्यातले अक्षरही समजत नव्हते, पण पहाण्यतच मजा येत होती आणि वेळ चांगला जात होता.

विमानत जाऊन बसायला ठरवून दिलेल्या वेळेला अजून दहापंधरा मिनिटे अवकाश असतांनाच काही लोकांनी गेटच्या दिशेने रांगेत उभे रहायला सुरुवात केली आणि ते पाहून मला भारताची आठवण झाली. आमची जी सीट ठरलेली होती तीच आम्हाला मिळणार होती, आधी विमानात शिरून जागा पकडायचा प्रश्नच नव्हता. तरीही लोक का घाई करतात ते मला काही समजत नाही. म्हणून आम्ही आपल्या जागी शांतपणे बसून राहिलो होतो. पण ती रांगच मारुतीच्या शेपटाप्रमाणे वाढत वाढत आमच्यापर्यंत आली तेंव्हा नुसते उठून उभे राहिलो आणि पाय मोकळे करून घेतले.  तेवढ्यात ती रांग पुढे सरकायलाही लागली आणि आम्ही सगळे आपापल्या जागेवर जाऊन स्थानापन्न झालो. ती गोड चिनी बालके मात्र अदृष्य झाली होती. त्यांना विमानाच्या वेगळ्या भागात जागा दिली गेली असणार आणि बहुधा आधी आत नेऊन बसवले असावे.

ते एक महाकाय जंबो जेट होते, तरीही त्यातल्या सगळ्या म्हणजे चारपाचशे जागा भरल्या असल्यासारखे दिसत होते. आमच्या आजूबाजूला तसेच मागेपुढे सगळे चिनीच होते. त्यांच्याशी काही संवाद साधायचा प्रश्नच नव्हता आणि मी तसा प्रयत्नही केला नाही.  समोरच्या स्क्रीनवर काय काय दिसते ते पहायचा प्रयत्न केला, पण तो स्क्रीन, त्याची बटने आणि त्यावर दिसणारी हलणारी चित्रे या कशाचीच क्वालिटी वाखाणण्यासारखी नव्हती, त्यामुळे जे दिसेल ते कसेबसे पहावे लागत होते. मी घरी येईपर्यंत त्यातले काहीसुद्धा माझ्या लक्षात राहिले नाही. आता तर त्यात कुठले प्रोग्रॅम होते हेसुद्धा आठवत नाही.

विमानात ठरल्याप्रमाणे जेवणे आणि नाश्ते मिळाले ते अगदीच काही वाह्यात नव्हते. चिकन किंवा फिश मागून घेता येत होते त्यामुळे बैल, उंदीर किंवा बेडूक असे काही खायची वेळही आली नाही की नुसते उकडलेले बटाटेही खावे लागले नाहीत. विमानप्रवासात कुठेच झणझणीत पदार्थ देत नाहीत. सगळीकडे मिळतात तितपत सौम्य किंवा बेचव जेवण या विमानप्रवासातही मिळाले. आमच्या मित्राने घातलेली भीती सत्यात उतरली नाही. 

लॉसएंजेलिसहून निघाल्यावर आम्ही पश्चिमेच्या दिशेने पॅसिफिक महासागरावरून झेप घेऊ अशी माझी अपेक्षा होती, पण प्रत्यक्षात आमचे विमान उत्तरेकडेच झेपावले आणि अमेरिकेच्या भूप्रदेशावरूनच पुढे जात राहिले. मला खिडकीजवळची सीट मिळाली नसल्याने बाहेरचे फारसे दिसत नव्हतेच, पण दूर क्षितिजावरसुद्धा पाणी दिसत नव्हते.  पृथ्वी गोलाकार असल्यामुळे उत्तरेच्या दिशेनेही आपण दुसऱ्या गोलार्धात जाऊ शकतो याचा अनुभव मी या आधीही घेतला होता, तसा  या प्रवासातही आला. आमच्या विमानाने पुढे गेल्यावर कुठेतरी वळून पॅसिफिक महासागर ओलांडलाही असेल, पण ते माझ्या लक्षात आले नसेल. 

आम्ही बैजिंगच्या जवळपास पोचलो तोपर्यंत तिथला स्थानिक सूर्यास्त व्हायची वेळ झाली होती आणि प्रत्यक्ष तिथे पोचेपर्यंत तर अंधारच पडला. त्यामुळे त्या शहराचे फारसे विहंगम दर्शन झालेच नाही. तिथे उतरल्यानंतर पुढे मुंबईला जाणारे विमान पकडण्यासाठी आमच्याकडे दीड तासांचा वेळ होता. त्यामुळे इकडेतिकडे रेंगाळायला जास्त फुरसत नव्हती. तरीही आपण ट्रान्जिट लाउंजमध्ये जाऊन आधी पुढील विमानाचे गेट पाहून घेऊ आणि बैजिंगची आठवण म्हणून एकादी शोभेची वस्तू विकत घेऊन तिथला चहा किंवा कॉफी प्यायला वेळ मिळेल असे मला वाटले होते. 

सर्व प्रवाशांबरोबर विमानातून उतरल्यानंतर आम्ही त्यांच्यासोबत चालायला लागलो. मी आतापर्यंत जेवढे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ पाहिले आहेत त्या सगळ्या ठिकाणी प्रवाशांना मार्गदर्शन करण्यासाठी ठळक अक्षरातले इंग्रजी बोर्ड जागोजागी लावलेले पाहिले होते, पण बैजिंगला ते सापडतच नव्हते. आमच्या विमानातले बहुतेक प्रवासी बहुधा शहरातच जाणार हे मला अपेक्षित होतेच, पण ट्रँजिट लाउंज किंवा इंटरनॅशनल कनेक्शन्सकडे जाणारा रस्ता असा बोर्डच कुठे दिसला नाही. विचारपूस करायला कोणता काउंटरही नव्हता. सगळ्या प्रवाशांबरोबर बाहेर जाणाऱ्या रस्त्यावरून पुढे जात असतांना एक युनिफॉर्म घातलेली महिला दिसली. ती बहुधा गर्दीवर लक्ष ठेवणारी सिक्यूरिटीवाली असावी. तिलाच आम्ही मुंबईला जायच्या विमानाकडे जायची वाट विचारली. भाषेचा प्रॉब्लेम तर होताच. त्यामुळे तिला आमचे बोलणे कळले की नाही ते ही आम्हाला समजत नव्हते. पण तिने एका बाजूला बोट दाखवले आणि आम्ही त्या बाजूला वळून चालायला लागलो.

त्या अरुंद रस्त्यानेही बरेच प्रवासी पुढे जात होते, त्यांच्या मागोमाग पुढे गेल्यावर तिथे एक सिक्यूरिटी चेक लागला. कदाचित दुसऱ्या देशांमधील सुरक्षातपासणीवर चिनी लोकांचा विश्वास नसावा. त्यामुळे विमानातून आलेल्या प्रवाशांनीसुद्धा पुढल्या विमानात शिरायच्या आधी तिथल्या सिक्यूरिटीमधून जाणे आवश्यक होते. रांगेमध्ये शंभरावर लोक होते आणि फक्त दोनच एक्सरे मशीने होती. त्यांचे कामही सावकाशपणे चाललेले होते. तिथे गेल्यावर अंगातले जॅकेट, कंबरेचा पट्टा, पायातले बूट आणि खिशातल्या सगळ्या वस्तू काढून ट्रेमध्ये ठेवल्या, एका सैनिकाने पायापासून डोक्यापर्यंत अगदी कसून तपासणी केली आणि पुढे जायची परवानगी दिली. पुन्हा सगळे कपडे अंगावर चढवून आणि पर्स, किल्ल्या, घड्याळ, मोबाईल वगैरे गोष्टी काळजीपूर्वक जागच्या जागी ठेवायचे सोपस्कार केले. 

तोपर्यंत एक तास होऊन गेला होता आणि पुढे जाणारे विमान कुठे मिळेल हेही आम्हाला अजून समजले नव्हते. इकडे तिकडे पहातांना एका ठिकाणी सगळ्या फ्लाइट्सची यादी दिसली त्यावरून आम्हाला प्रस्थान करायचे गेट समजले. ते गेट कुठे आहे हे शोधून काढून तिथे जाऊन पोचेपर्यंत आमच्या फ्लाइटचे बोर्डिंग सुरू होऊन गेले होते. आता कुठले सोव्हनीर आणि कुठली कॉफी? तिथे आजूबाजूला कसली दुकाने आहेत, ती आहेत तरी की नाहीतच हेसुद्धा पहायला वेळ नव्हता. आम्हीही घाईघाईने विमानात जाऊन बसलो. 

या विमानातले बहुसंख्य प्रवासी भारतीय होते. त्यामुळे एक वेगळा फील आला. हे विमान लहान आकाराचे असले तरी एअर चायनाचेच असल्यामुळे तिथली सर्व्हिसही पहिल्या विमानासारखीच होती. तसेच स्क्रीन, त्यावर तसलेच व्हीडिओ, तशाच हवाई सुंदरी आणि तसेच जेवण होते. बाहेर सगळा अंधारगुडुपच होता.  थोडे स्क्रीनकडे पहात आणि थोड्या डुलक्या घेत वेळ काढला. स्थानिक वेळेनुसार रात्रीचे एक दीड वाजता मुंबई विमानतळ जवळ आल्याची आणि थोड्याच वेळात विमान खाली उतरणार असल्याची घोषणा झाली आणि त्या अनुषंगाने करण्यात येणाऱ्या सूचना देण्यात आल्या त्याबरोबर एक खास आणि वेगळी सूचना दिली गेली. "जर कोणता प्रवासी वूहानहून आला असेल आणि त्याला ताप किंवा सर्दीखोकला असेल तर त्याने मुंबई विमानतळावरील आरोग्य अधिकाऱ्याला भेटावे." असे त्यात सांगितले गेले. आम्हाला त्याचे थोडे नवल वाटले, पण आम्हाला तर वूहान नावाची एक जागा आहे हेसुद्धा माहीत नव्हते आणि आम्ही तर थेट अमेरिकेतून आलो असल्यामुळे ती सूचना आम्हाला लागू होत नव्हतीच. पण हा काय प्रकार असेल याचा पत्ता लागत नव्हता.

मुंबई विमानतळावर उतरल्यावर इमिग्रेशन काउंटरकडे जायच्या रस्त्यावर एक मोठा उभा बोर्ड ठेवला होता आणि त्यावर 'करोनाव्हायरस' असा मथळा होता. ते वाचून मला पहिल्यांदा हा शब्द समजला. पुढे तो सगळ्यांच्या जीवनात इतके थैमान घालणार असेल याची मात्र तेंव्हा पुसटशी कल्पनाही आली नाही. त्या बोर्डावर खाली बरेच काही लिहिले होते, पण ते वाचायला त्यावेळी कुणाकडेच वेळ नव्हता. त्या काळात रात्रीच्या वेळी परदेशांमधून अनेक विमाने मुंबईला येत असत. त्यामुळे इमिग्रेशन काउंटरसमोर ही भली मोठी रांग होती. त्यातून पुढे सरकत सरकत आमच्या पासपोर्टची पाहणी झाल्यावर आम्ही सामान घ्यायला गेलो. 

आम्हाला उशीर झाल्यामुळे आमच्या विमानातले थोडे सामान आधीच येऊन कन्व्हेयर बेल्टवर आले होते आणि काही सामान कुणीतरी उचलून बाजूला काढून ठेवले होते.  परदेशातून आल्यावर बेल्टवरली आपली बॅग ओळखणे हेही एक मोठे दिव्य असते. एक तर आपण असल्या अवाढव्य बॅगा एरवी कधी कुठेच नेत नाही, त्यामुळे त्यांचे रंग, आकार वगैरे आपल्या ओळखीचे नसतात आणि इतर अनेक प्रवाशांकडेही तशाच दिसणाऱ्या बॅगा असतात. म्हणून आपली बॅग ओळखून येण्यासाठी मी त्यांवर मोठी लेबले चिकटवतो, त्यांना रंगीत रिबिनी बांधतो अशा खुणा करून ठेवतो, पण वाटेत बॅगांची जी आदळआपट होते त्यात कधीकधी त्या खुणा नाहीशा होण्याचीही शक्यता असते. 

आम्ही आमच्या बॅगा शोधल्या, त्यात आमच्या दोन बॅगा आम्हाला सापडल्या आणि दोन सापडल्याच नाहीत. आता त्या आल्याच नाहीत की भामट्यांनी पळवून नेल्या हे कळायला मार्ग नव्हता. आम्ही एअरलाइन्सच्या काउंटरवर चौकशी करायला गेलो. तिथे बॅगा न मिळालेले वीसपंचवीस प्रवासी तावातावाने भांडत होते. काउंटरवाल्या माणसावर जोरजोरात ओरडत होते. तो तरी काय करणार?  सगळे ऐकून घेत होता. थोडी शांतता झाल्यावर त्याने सगळ्यांना एकेक फॉर्म दिला आणि तो भरून द्यायला सांगितले. आपले नावगाव, पत्ता, फ्लाइट नंबर, सामानाच्या रिसीटचे नंबर वगैरे सगळा तपशील भरून आम्ही तो फॉर्म परत दिला. तोपर्यंत त्याच्याकडे विमानकंपनीकडून काही माहिती आली होती त्यात बैजिंगलाच राहून गेलेल्या सामानाचा तपशील होता. आमच्या नशीबाने त्यात आमच्या बॅगाही होत्या असे वाटले आणि थोडा धीर आला.  

ते सामान पुढच्या फ्लाइटने मुंबईला पाठवतील असे आश्वासन मिळाले, पण बैजिंगहून मुंबईला येणारे पुढचे विमान तीन दिवसांनंतर येणार होते. पण आम्हाला तर पुण्याला जायचे होते, मुंबईत राहणे शक्यच नव्हते.  मग आमचे सामान कूरियरने पुण्याला पाठवले जाईल असे सांगून त्याने आमचा पुण्याचा पत्ता लिहून घेतला. या गोंधळामध्ये आणखी तासदीडतास गेला. पण जास्त सामान नसल्यामुळे कस्टममध्ये वेळ लागला नाही. आम्ही ग्रीन चॅनेलमधून लवकर बाहेर आलो. आम्ही पुण्याला जाण्यासाठी गाडी बुक केलेली होतीच आणि तिचा सज्जन ड्रायव्हर आमची वाट पहात थांबला होता. पुढे मात्र आम्ही दिवस उजाडेपर्यंत सुरळीतपणे पुण्याला घरी येऊन पोचलो आणि एकदाचे हुश्श म्हंटले. तीन दिवसांनंतर आमचे राहिलेले सामानही आले.  

अमेरिकेतले लोक सहसा घरात वर्तमानपत्रे घेतच नाहीत.  मी तिथे असतांना रोज टीव्हीवरल्या बातम्यासुद्धा पहात नसे. अधून मधून जेंव्हा ऐकल्या होत्या त्यात कधीच करोनाव्हायरसचा उल्लेखही झाला नव्हता. २० जानेवारी २०२० रोजी आम्ही लॉसएंजेलिस विमानतळावर चांगले दीडदोन तास बसलो होतो किंवा इकडेतिकडे फिरत होतो. तिथून तर दररोज कितीतरी विमानांची बैजिंग किंवा शांघायला उड्डाणे होत असतात, पण तिथेही या साथीच्या वृत्ताचा मागमूससुद्धा नव्हता. कुठेही मुंबईतल्यासारखा बोर्ड नव्हता आणि कोणीही प्रवासी मास्क लावून बसले नव्हते. बैजिंगच्या विमानतळावरसुद्धा आम्हाला काही वेगळे जाणवले नाही. तिथे काही लोकांनी मास्क लावलेले दिसले, पण त्या लोकांना काही त्रास असेल किंवा प्रदूषणामुळे त्रास होण्याची भीती वाटत असेल असे मला त्यावेळी वाटले असेल. खरे तर आम्हाला त्याबद्दल विचार करायला सवड नव्हती. त्यामुळे २२ जानेवारीला मी मुंबईला येऊन पोचेपर्यंत कोरोना हे नावही ऐकले नव्हते. 

 मी पुण्याला आल्यावर मात्र रोजच्या वर्तमानपत्रात त्याविषयी उलटसुलट काहीतरी छापून आलेले समोर येत होते. त्या काळात तो फक्त चीनमधल्या वूहान या शहरापुरताच मर्यादित होता, पण तिथे तो झपाट्याने वाढत होता आणि टीव्हीवर दाखवली जाणारी त्या शहरातली दृष्ये भयानक असायची.  आम्हा दोघांना सर्दीखोकला, ताप असले काही लक्षण नसल्यामुळे आम्ही बचावलो अशी खात्री होती, पण पुढे बातम्यांमध्ये असे यायला लागले की ती लक्षणे २-३ दिवसांनंतर दिसायला लागतात. आम्ही इथे येऊन पोचल्याच्या २-३ दिवसानंतर हा कालावधी क्रमाक्रमाने ४-५, ७-८, १०-१२ दिवस असा वाढतच गेला आणि त्याप्रमाणे आमच्या मनातली सुप्त भीतीही रेंगाळत राहिली. शिवाय असेही समजले की ज्याला अजीबात लक्षणे कधी आलीच नाहीत असा माणूससुद्धा संसर्गाचा वाहक असू शकतो.  त्यामुळे मी शक्यतो स्वतःला इतरांपासून दूर दूरच ठेवत राहिलो. मी चीनमार्गे प्रवास केला आहे असे कुणाला सांगायचीही सोय राहिली नव्हती.  त्यामुळे मी तो विषयच टाळत राहिलो. यातून पूर्णपणे मुक्त व्हायला जवळजवळ महिनाभर लागला, पण त्यानंतर लवकरच हा कोरोना इतर मार्गांनी भारतात आलाच आणि सगळा देश लॉकआउट झाला. त्यातून तो आजवर पूर्णपणे सावरलेला नाही. 

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास चीनमार्गे भारतात परत येण्याच्या प्रवासात किंवा त्यानंतर मला तसा काही त्रास झाला नाही. तो सुरळीतच झाला असे म्हणता येईल, पण त्यात काही मजा मात्र आली नाही आणि तो संस्मरणीय वगैरे काही झाला नाही. 

 


Wednesday, January 20, 2021

भगवद्गीता आणि मी

हा मथळाच चुकीचा आहे असे काही लोकांना वाटत असेल, कारण कुणालाही आधी 'मी'पणा सोडल्याशिवाय भगवद्गीतेविषयी काही बोलण्याचा अधिकारच नाही असे समजले जाते. पण माणसाचा हा मीपणा इतका हट्टी आहे की तो सोडायचा असे म्हणून सुटतच नाही असे मी मी म्हणणाऱ्या मोठ्या लोकांचेही होते, मग तिथे माझा पामराचा काय पाड लागणार आहे? त्यामुळे माझ्यातल्या त्या 'मला'च आलेले अनुभव आणि त्यातून जे काही वाटले ते लिहून काढायचा हा एक प्रयत्न. 

माझ्या लहानपणी मी रोज शाळेत जाऊन तिथे काय शिकून येत होतो ते घरातले कोणी विचारतच नसत आणि आजच्या मानाने पहाता त्याकाळी तिथे फारसे काही शिकवतही नसत. पुस्तकातले धडे तर मी घरीसुद्धा वाचून काढत असे आणि वाचलेले समजण्याइतकी अक्कल मला होती. मोठ्या माणसांच्या दृष्टीने लहान मुलांसाठी घरातले शिक्षणच पुढील आयुष्यासाठी जास्त महत्वाचे आणि उपयोगाचे होते. त्या काळात गृहपाठ हा शब्दच अस्तित्वात नव्हता. त्यामुळे मित्रांबरोबर खेळून झाल्यावर घरातले शिक्षण घेण्यासाठी मला भरपूर वेळही मिळत असे.  पाठांतर हा त्यातला एक महत्वाचा भाग होता. पाठांतर केल्याने बुद्धी तल्लख होते, स्मरणशक्ती वाढते, वाचा शुद्ध होते वगैरे अनेक फायदे सांगितले जात असत. पाठ केलेले श्लोक घडाघडा म्हणून दाखवल्यावर शाबासकी मिळत असे, कौतुक केले जात असे. त्यामुळे सांगितलेले पाठांतर चढाओढीने केले जात असे. त्या काळात श्लोकपठणाच्या स्पर्धासुध्दा असायच्या. आमच्या शाळेतल्या एका मुलीने तर अठरा अध्याय गीता तोंडपाठ केली होती आणि गावात आलेल्या कुठल्याशा स्वामीसमोर ती म्हणून दाखवली होती म्हणून तिचा सत्कार झाला होता.  

मी शाळेत असेपर्यंत कितीतरी स्तोत्रे, आरत्या, श्लोक, अभंग वगैरे पाठ केले होते. त्यात भगवद्गीतेचे बारावा आणि पंधरावा हे दोन अध्यायही होते. मला हेच अध्याय पाठ करायला का सांगितले होते कोण जाणे, पण बहुधा ते सर्वात लहान होते म्हणून असेल. त्या दोन अध्यायांमधल्या चाळीस श्लोकांपैकी एकाही श्लोकाचा अर्थ मात्र मला तेंव्हा मुळीसुद्धा समजला नव्हता आणि तशी अपेक्षाही नव्हती. "आता पाठ करून ठेव, तू मोठा झाल्यावर तुला त्यांचा अर्थ समजेल." असे कदाचित त्या काळात मला सांगितले गेले असेल, पण तसे काही झाले नाही आणि कालांतराने मी पाठ केलेले ते अध्याय विसरूनही गेलो.

माझ्या अवांतर वाचनात आणि मोठ्या लोकांशी बोलण्यात गीतेचा उल्लेख नेहमी येत असायचा. संस्कृत भाषेतले हे काव्य समजायला कठीणच आहे. त्यातली शिकवण समाजापर्यंत पोचावी म्हणून संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ती ज्ञानेश्वरीमध्ये विस्ताराने सांगितली.  लोकमान्य टिळकांनीही गीतारहस्य नावाचा मोठा ग्रंथ लिहिला, पण हे ग्रंथसुद्धा वाचून समजणे सामान्य माणसाच्या कुवतीच्या बाहेर आहे म्हणून गेल्या शतकातल्या सोनोपंत दांडेकरांसारख्या विद्वानांनी ज्ञानेश्वरीचा अर्थ सोप्या भाषेत लिहिला, विनोबा भावे यांनी सुलभ अशी गीताई लिहिली, तसेच स्वामी चिन्मयानंद, कृष्णमूर्ती यांच्यासारख्या अनेक पंडितांनी गीतेवर मोठमोठाले इंग्रजी ग्रंथ लिहिले, प्रवचनांमार्फत गीताज्ञानयज्ञ चालवले वगैरे खूप माहिती मला मिळाली, त्याबरोबर "भगवद्गीता समजून घेण्यासाठी एक जन्मही पुरेसा नाही" अशा प्रकारची धास्ती वाढवणारी वाक्येही समोर आली.  नोकरी आणि संसारामधल्या नित्याच्या संघर्षातच मी इतका बुडून गेलो होतो की त्यातले काहीही वाचायचा किंवा त्यासाठी मुद्दाम कुठे जाऊन ते निरूपण ऐकायचा प्रयत्नही मी कधी केला नाही.  

नेहमीच्या जीवनातच अनेक गोष्टी कानावर किंवा नजरेसमोर येत होत्या आणि माझ्या सामान्यज्ञानात भर टाकत होत्या. गीतेमधली अनेक वचने नेहमी उद्धृत केली जात असल्यामुळे ती वाचून वाचूनच पाठ झाली. गीतेमध्ये भगवंतांनी कर्मयोग, ज्ञानयोग आणि भक्तीयोग असे साधनेचे तीन मार्ग दाखवले आहेत, त्यातला ज्याला जो आवडेल किंवा झेपेल तो त्याने धरला तरी त्याचा उद्धार होईल. लोकमान्य टिळकांनी कर्ममार्गाचा प्रसार केला. माणसाने कसलीही अपेक्षा न धरता आपले काम मन लावून चोख करावे (निष्काम कर्म). त्याला चांगल्या कामाचे चांगले फळ मिळेलच, वाईट कामाची फळेसुद्धा केंव्हा ना केंव्हा तरी भोगावी लागतीलच असे तत्वज्ञान आहे. पण या जगात नेहमीच तसे होतांना दिसत नाही. चांगल्या लोकांना त्रास होतांना आणि दुष्ट लोकांचा विजय होतांना दिसतो. माणसाचे कर्म त्याच्यासोबत जन्मोजन्मी रहाते त्याचे फळ त्याला पुढच्या जन्मात मिळेल किंवा त्याला या जन्मात भोगावे लागलेले भोग ही त्याच्या मागच्या जन्मातल्या कर्माची फळे आहेत, असे त्यावर सांगितले जाते.  सर्व संतमंडळींनी भक्तीमार्गाचा भरपूर प्रसार केला. माणसाने देवाला शरण जाऊन आपल्या सगळ्या चिंता त्याच्यावर सोपवाव्या, तो आपल्या भक्तांची पूर्ण काळजी घेईल असे सांगितले जाते आणि भक्त प्रह्लादापासून ते अलीकडच्या काही लोकांपर्यंत अनेक दाखलेही दिले जातात. मला तरी ज्ञानमार्ग फारसा समजला नाही, पण ज्ञान या शब्दाचा अर्थ आपण नॉलेज असा समजतो त्यापेक्षा आध्यात्मात तो काहीतरी वेगळा असावा इतके जाणवले.  

या तीन्ही मार्गांवरून जाण्यासाठी काही गोष्टी गृहीत धरणे आवश्यक असते. कर्मसिद्धांतासाठी अनेक पुनर्जन्मांची साखळी असणे आवश्यक आहे. प्रत्येक जन्मात वेगवेगळे शरीर धारण करणारा पण आपले स्वतःचे वेगळेपण असणारा आत्मा म्हणजे आपण हे मनात पक्के ठसायला हवे. भक्तीमार्गावर चालणे तर बिकटच असते, आलेल्या संकटांचा सामना करतांना मनातला देवावरचा विश्वास न डगमगू देता "आलीया भोगासी असावे सादर, देवावरी भार ठेवोनिया" हे सांगणे सोपे वाटले तरी तसे वागणे कठीणच असते.  ज्ञानमार्गावर चालण्यासाठी आधी एक योग्य असा गुरु भेटायला हवा आणि तो पूर्वसंचित असलेल्यांनाच भेटतो असे म्हणतात. त्याची दीक्षा घेतल्यावर तो जे सांगेल त्यावर डोळे मिटून पूर्ण विश्वास ठेवायला पाहिजे. हे सगळे आपण लहानपणापासून ऐकत आल्यामुळे आपल्या ओळखीचे असले तरी ते दुसऱ्याला समजाऊन सांगणे किंवा कुणाच्या चिकित्सक बुद्धीला पटणे कठीण आहे.

यामुळे भगवद्गीतेत असे असे सांगितले आहे असे ऐकले किंवा वाचले असले तरी ते समजून घेणे मला जरा दुरापास्त वाटायचे. पण 'भगवद्गीतेतली शिकवण दहाबारा वाक्यात' किंवा 'अठरा अध्यायांचे सार अठरा श्लोकात', 'जीवनातील सर्व प्रश्नांची उत्तरे गीतेमध्ये' अशा प्रकारच्या मथळ्यांचे सुलभ संदेश वाचून माझी उत्सुकता वाढत गेली. मी निरनिराळ्या भाषांमध्ये आलेल्या अशा काही संदेशांचा संग्रह केला आहे आणि अधून मधून ते वाचतो. पण हे सार कुणी काढले आणि ते काढणाऱ्याला भगवद्गीता किती समजली होती हा प्रश्न आहेच. त्यापेक्षा मी मूळ भगवद्गीता वाचायलाच हवी असे मला अधिकाधिक वाटत गेले.

लहानपणी मी अक्षरही समजून न घेता गीतेतले दोन अध्याय पाठ केले होते आणि ते पोपटासारखे घडाघडा म्हणून दाखवत होतो, पण समज आल्यानंतर मला तसे करायचे नव्हते. भगवद्गीतेची एक पॉकेट बुकाच्या रूपातली प्रत मात्र मी पूर्वीपासून माझ्याजवळ बाळगली आहे. तिचे लक्षपूर्वक पठण करायची स्फूर्ती मला काही वेळा आली, पण ती जेमतेम ३-४ दिवसच टिकली आणि काही ना काही कारणाने विरून गेली.  त्यामुळे माझ्या वाचनाची गाडी २-३ अध्यायांच्या पुढे गेली नव्हती.  या वर्षी मात्र गीताजयंतीच्या निमित्याने मी संपूर्ण गीता वाचायचीच असे ठरवले. एका बैठकीत संपूर्ण गीतेचा पाठ करणारे भक्त आहेत, पण मला एक एक श्लोक सावकाशपणे वाचायचा असल्याने मी हळूहळू रोज एक अध्याय वाचत माझे वाचन अठरा दिवसात पूर्ण केले.

गेली दोन वर्षे मी सुभाषितांमधून संस्कृत शिकण्याचा उपक्रम सुरू केला आहे.  त्यामुळे मला आता संस्कृत भाषेतला संधीविग्रह करणे थोडे कळायला लागले आहे आणि काही संस्कृत शब्दही ओळखीचे झाले आहेत. या वेळी गीता वाचतांना मला त्यांचा उपयोग झाला. संधीविग्रह करून शब्द वेगळे केल्यावर आणि साधारणपणे विषय आणि सार माहीत असल्यामुळे त्या शब्दांच्या अर्थाचा थोडा अंदाज करता आला. त्यामुळे मला यावेळी अगदीच अंधारात चाचपडल्यासारखे वाटले नाही. पण शब्दांचा थोडासा उघड अर्थ समजला तरी त्यामागचा गर्भित अर्थ किती तरी गहन असू शकतो याची मला कल्पना आहे.  भगवद्गीतेत इतके ज्ञान ठासून भरलेले आहे की ती वाचत असतांना दर वेळी काही नवे नवे अर्थ समजतात असे सांगितले जाते. मी तर आताशी फक्त एक वाचन केले आहे. त्यामुळे त्या प्रयत्नात मला त्किती अल्प बोध झाला असेल याची कल्पना येईल.

कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर गेल्यानंतर अर्जुनाला समोर भीष्माचार्य आणि द्रोणाचार्य यांच्यासारखे पूजनीय आणि प्रिय असे अनेक लोक दिसले आणि त्यांच्याशी युद्ध करणे म्हणजे त्यांच्यावर शस्त्र चालवणे सर्वस्वी गैर  किंवा अधार्मिक आहे असे वाटल्याने त्याने हातातले धनुष्य टाकून दिले इथून गीतेची सुरुवात होते हे सर्वश्रुत आहे.  त्याच्या मनातला संभ्रम दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्णांनी जीवन आणि मृत्यू याविषयीचे रहस्य त्याला सांगितले, त्यात "या सर्वांचे आत्मे अमर आहेत, त्यांना तू शस्त्रांनी मारूच शकत नाहीस" यापासून ते "सर्व चराचराचा उगम आणि अंत केवळ माझ्याचकडून (परमेश्वराकडून) होतो, तू फक्त निमित्तमात्र ठरणार आहेस" वगैरे सांगून "तुझ्या क्षत्रियधर्माचे पालन करणे तुला आवश्यक आहे. यात तुझा मृत्यू झाला तर तू थेट स्वर्गात जाशील आणि जिंकलास तर पृथ्वीचा उपभोग घेशील (इथे राज्य करशील) असा तुझा दोन्ही बाजूंनी फायदाच आहे" असे आमिषही दाखवले. कदाचित एवढी कारणेही पुरेशी असतांना त्याशिवाय या विश्वातील सत्व, रज, तम तत्वे, विश्वातील चराचर वस्तूंची उत्पत्ती, स्थिति आणि लय, संन्यस्त व स्थितप्रज्ञ वृत्तीच्या मानवांचे गुणधर्म वगैरेंसह ज्ञानयोग, कर्मयोग, भक्तीयोग अशासारख्या अनेक बाबतीतले गुह्य असे ज्ञान श्रीकृष्णांनी दिले.  त्यावरून बोध घेऊन अर्जुन (निष्काम कर्म करण्याच्या हेतूने) युद्धाला तयार झाला असे गीतेच्या अखेरीस सांगितले आहे.  अर्जुनाला युद्ध करण्यासाठी उद्युक्त करणे एवढा मर्यादित उद्देश त्यात नव्हता असे दिसते. 

व्यासमहर्षींनी महाभारतातल्या या युद्धप्रसंगाचे वर्णन करत असतांना भगवद्गीतेमधले हे सगळे ज्ञान सविस्तरपणे सांगितले आहे, तेही संजयाने दिव्यदृष्टीने जे पाहिले आणि ऐकले ते जसेच्या तसे धृतराष्ट्राला सांगितले अशा पद्धतीने मांडले आहे. युद्धभूमीवर इतके सगळे प्रदीर्घ संवाद चालले असतांना युद्ध करण्यासाठी सज्ज असलेल्या दोन्ही बाजूच्या अठरा अक्षौहिणी सेनांमधले इतर योद्धे आणि सैनिक काय करत असतील? असा विचार करणे अप्रस्तुत आहे कारण गीतेमधले ज्ञान फक्त श्रद्धायुक्त माणसाच्या अंतःकरणालाच समजेल असेही त्यात सांगितले आहे आणि त्याबद्दल शंका घेण्याला जागा ठेवलेली नाही.  पण  कुठल्याही विधानाबद्दल एकाद्याच्या मनात शंका आल्यामुळेच काही प्रश्न उपस्थित होतात, त्या प्रश्नांची उत्तरे शोधतांना त्यातून आणखी अनेक प्रश्न निघतात आणि त्यांची उत्तरे शोधली जातात, यातून अधिकाधिक नवनवी माहिती मिळत जाते अशा प्रकारे विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा विकास होत गेला आहे असा जगाचा इतिहास आहे. इथेच विज्ञान आणि आध्यात्म यामधला विसंवाद आहे. विज्ञानाला प्रश्नांची उत्तरे हवी असतात, तर निदान भारतातल्या आध्यात्मात तरी प्रश्न विचारायलाच परवानगी नसते.

सध्या सामाजिक माध्यमांवर एक लेख भिरभिरत फिरत आहे. त्यात असे लिहिले आहे की पांडव, कौरव, कर्ण आणि श्रीकृष्ण हे सगळे मानवाच्या अंतर्मनातले निरनिराळे भाव आहेत आणि महाभारतातले युद्ध म्हणजे त्यांच्यातले अंतर्द्वंद्व आहे.  हे अर्थातच कुणी तरी  तर्क करून लावलेले शोध आहेत, पण वरकरणी तरी विचार करण्यासारखे वाटावेत अशा रीतीने ते मांडले आहेत. 

भगवद्गीतेतील अनेक प्रकारच्या सदुपदेशामधून व्यक्तीगत जीवनाचे उत्तम मार्गदर्शन केले आहेच. भविष्यकाळातल्या  पुढील जन्मांमध्ये त्याचे लाभ मिळून अखेर मोक्षप्राप्ती मिळणे एवढाच त्याचा उद्देश असावा असे नाही. या जन्मातले जीवनसुद्धा व्यवस्थितपणे जगता यावे यासाठी करण्यासारख्या अनेक गोष्टी गीतेत सांगितल्या आहेत. उदाहरणार्थ कुठल्या गोष्टीचा हव्यास धरू नये, कशातही फार गुंतून पडू नये, मनावर ताबा ठेवावा, क्रोध आणि क्षोभ आवरावा, मनातही कसला भेदभाव करू नये वगैरे वगैरे. या जगात सगळीकडे सात्विक, राजसी आणि तामसी तत्वे आहेतच, ती ओळखून शक्यतो सात्विक विचार आणि वर्तन ठेवावे आणि तामसीपणापासून दूर रहावे, राजसी वृत्ती स्वाभाविकपणेच येते, तिच्यावर नियंत्रण असावे. हा माणसाने सुखीसमाधानी रहाण्याचा मूलमंत्र आहे आणि तो स्थलकालातीत आहे असे म्हणता येईल. एवढे जरी समजले तरी खूप झाले असे मला वाटते.   

----

भगवद्गीतेचे सार सांगणारा हा लेख अवश्य वाचावा

https://wordpress.com/posts/anandghare.wordpress.com

Saturday, December 19, 2020

क्रिकेटचे कसोटी सामने

 अलीकडेच मी खूप दिवसांनंतर भारत आणि ऑस्ट्रेलिया यांच्यातला पहिला कसोटी सामना पाहिला. पहिल्या दिवशी भारतीय संघाने फार चांगली कामगिरी केली नसली तरी अगदी वाईटही केली नव्हती. त्यामुळे मनात संमिश्र भाव होते. दुसरे दिवशी  त्यांनी ऑस्ट्रेलियाच्या संघाला एका दिवसात गुंडाळून कमाल केली आणि मी खूपच आनंदात होतो, पण तिसरे दिवशी मात्र अगदी अनपेक्षितपणे त्यांची लाजिरवाणी घसरगुंडी होऊन नामुश्कीची हार झाली. त्यामुळे आता पुढील सामन्यात ते काय दिवे लावणार आहेत ते पहायचे आहे. पण याआधी झालेल्या एक दिवसांच्या सामन्यांमध्ये हारल्यानंतर त्यांनी ट्वेंटी ट्वेंटी सामन्यांत विजय मिळवला होता. त्यामुळे ते कसोटी सामनेही कदाचित जिंकण्याची आशाही आहे. या सामन्याच्या निमित्याने माझ्या साठसत्तर वर्षांपूर्वीच्या आठवणींना मात्र थोडा उजाळा मिळाला.

६०-७० वर्षांपूर्वी म्हणजे १९५० ते १९६० च्या दशकात मी आमच्या लहान गावातल्या शाळेत जात होतो. त्या काळात आम्ही मुले बहुतेक वेळ गोट्या, विटीदांडू, लगोरी, शिवाशिवी, लपंडाव असले गावठी खेळच खेळत होतो. शाळेचे मास्तर पीटीच्या वर्गात आम्हाला हुतूतू, खोखो यासारखे काही सांघिक खेळ खेळायला सांगत असत, पण यात क्रिकेटचा समावेश कधीच नसायचा. तसे कधीकधी आम्हीही एकादे फटकूर हातात धरून थोडे चेंडूशी चाळे करत असू, पण त्याला क्रिकेट म्हणता येणार नाही. आमच्या वर्गातल्या एका मुलाला त्याच्या काकाने की मामाने शहरातून नवा कोरा क्रिकेटचा सेट आणून दिला. तेंव्हा त्याने आपली नवी कोरी बॅट, लाल चुटुक चेंडू आणि गुळगुळीत चमकदार स्टंप्स वगैरे सगळ्यांना कौतुकाने दाखवले आणि त्यांना उगीच माती लागून ते मळू नयेत म्हणून कापडात गुंडाळून जपून ठेवले.   

त्या काळात आमच्या दृष्टीने विमानाचा प्रवास ही एक दुर्मिळ गोष्ट होती. माझ्या नात्यातल्या किंवा ओळखीतल्या आमच्या गावातल्या कुणीही कधीही विमानाने प्रवास केला नव्हता. राइट बंधूंनी विमानाचा शोध लावल्यापासून ते मी मॅट्रिक परीक्षा पास होईपर्यंतच्या पन्नास वर्षांच्या काळात आमच्या गावातला एकच माणूस परदेशी जाऊन आला होता आणि तोसुद्धा पुण्याला जाऊन तिथे स्थाईक झाल्यानंतर. आम्ही मुले त्याचे अमाप कौतुक ऐकतच लहानाचे मोठे होत होतो. त्यामुळे हे जे क्रिकेटचे खेळाडू कधी इंग्लंड तर कधी ऑस्ट्र्लेलियाला फिरून येत असत त्यांचा आम्हाला भयंकर हेवा वाटत असे. 

पण या लोकांनासुद्धा ३-४ वर्षात एक परदेशवारी करायला मिळत असे. उरलेल्या वर्षांमध्ये कुठला ना कुठला परदेशी संघ भारताच्या दौऱ्यावर येत असे. बहुतेक वर्षी ते लोक पाच पाच दिवसांचे पाच कसोटी सामने आणि त्यांच्या मध्ये तीन तीन दिवसांचे इतर सामने खेळत, तसेच काही प्रेक्षणीय स्थळे पाहून घेत असत. या कसोटी सामन्यांना वर्तमानपत्रांमध्ये प्रचंड प्रसिद्धी मिळत असेच, रेडिओवरून त्यांचे धावते समालोचनही (रनिंग कॉमेंटरी) प्रसारित केली जात असे.

त्या काळात आमच्या घरी रेडिओसुद्धा नव्हता, तसेच माझ्या कोणा जवळच्या मित्राच्या घरीही नव्हता. ज्या मित्रांच्या घरी होता त्यांना त्या रेडिओला हात लावू दिला जात नव्हता, पण घरातल्या मोठ्या माणसांनाच जर क्रिकेटची आवड असली तर ते कॉमेंटरी लावत असत आणि ती आमच्या त्या मित्रांच्या कानावर पडत असे. त्यामधून मिळालेल्या ज्ञानाच्या आधारावर ते भाव खाऊन घेत असत.  आमच्या ज्या मित्राला क्रिकेटचा सेट भेट मिळाला होता तोही त्यांच्यातलाच एक होता. आता मात्र आजूबाजूचे सगळे वातावरणच क्रिकेटमय झाल्यामुळे त्यालाही उत्सााह आला. त्याने आपले बॅट, बॉल आणि स्टंप्स बाहेर काढले आणि आम्हा मित्रांना बोलावून घेऊन खेळायला सुरुवात केली.  अर्थातच तोच आमचा तज्ज्ञ असल्यामुळे त्यानेच आम्हाला क्रिकेटचे नियमही सांगितले. पाचसात मुलांमध्ये दोन संघ करणे तर शक्यच नव्हते. त्यामुळे सगळेच जण आळीपाळीने बॅट्समन किंवा बोलर होत आणि बाकीचे फील्डिंग करत. त्यासाठी आम्हीच आमचे वेगळे नियम ठरवीत असू आणि ते पाळत असू.

गावातले काही रिकामटेकडे दुकानदार त्यांच्या दुकानात एक मोठा व्हॉल्ह्वसेटचा रेडिओ शोभेसाठी ठेवत असत आणि त्यावर बातम्या किंवा रेडिओ सिलोनवरील हिंदी सिनेमातली गाणी ऐकत बसलेले असत.  क्रिकेटचा कसोटी सामना चालला असला तर ते त्यावर कॉमेंटरी लावून ठेवत आणि गावातली रिकामटेकडी पोरे दुकानाच्या बाहेर उभी राहून ती ऐकायला गर्दी करत असत. तिथे काय चाललंय ते पाहण्यासाठी मीही कधी कधी त्या घोळक्यात उभा रहात असे. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरच्या त्या देशभक्तीच्या काळात इंग्रजांबरोबर इंग्रजीलाही हद्दपार करण्याचा सगळ्यांनी चंग बांधला असल्यामुळे आम्हाला आठवी इयत्तेत एबीसीडी शिकवली गेली. त्यामुळे त्या भाषेचे ज्ञान तर नव्हतेच, त्या काळातल्या दिव्य रेडिओ प्रसारणातल्या रेडिओ विद्युत लहरी आमच्या त्या  आडगावापर्यंत जेमतेमच पोचत असाव्यात. त्यामुळे येत असलेल्या प्रचंड खरखरीमधून एकाद दुसरा शब्द ऐकू आलाच तर त्याचा अर्थ माहीत नसायचा आणि क्रिकेटच्या परिभाषेमधला त्याचा संदर्भ तर कुणालाच लागायचा नाही. त्यामुळे प्रत्येक जण आपापल्या परीने काहीतरी अर्थ काढून तारे तोडत असे.

अनेक वेळा हे समालोचन ऐकल्यानंतर निदान कोणता संघ बॅटिंग करत आहे, कोणाकडे बोलिंग आहे आणि बॅटिंग करणाऱ्या टीमचा किती स्कोअर झाला आहे एवढे तरी बऱ्याच लोकांना समजायला लागले होते. त्यामुळे भारताची बॅटिंग चालली असताांना  रेडिओवर एकदम गलका झाला की आधी लोक कुणीतरी बाउंडरी मारली म्हणून टाळ्या पिटत आणि थोड्या वेळाने दुसऱ्याच बॅट्समनचे नाव कानावर पडल्यावर त्यांच्या लक्षात येई की तो तर आउट होऊन गेला आहे आणि मग त्याला शिव्या घालत. याउलट प्रतिपक्षाची बॅटिंग चालली असतांना त्यांचा खेळाडू आउट झालल्याचे समजताच ते आनंदाने उड्या मारत. अशा मजा मजा चालत असत.

१९५०-६०च्या त्या कालखंडात भारताची टीम कुठलाच कसोटी सामना कधी जिंकतच नव्हती. त्यामुळे तो सामना अनिर्णित ठेवणे हाच मोठा पराक्रम समजला जायचा. अंगावर आलेला चेंडू टकक् टुकुक् करत कसाबसा पुढे ढकलायचा, डोक्यावरून जाणाऱ्या बंपरपासून कसे तरी आपले शिर सलामत ठेवायचे, बाजूने जाणाऱ्या चेंडूला सरळ सोडून द्यायचे आणि बाद न होता पिचवर टिकून रहायचे हा फलंदाजांचा सर्वात मोठा गुण होता अशी समजूत होती. कंटाळा आला तर मध्येच एकादा चेंडू ते जमेल तसा टोलवतही असत. अशा रीतीने संथपणे खेळूनही काही बॅट्समन सेंच्युऱ्या वगैरे काढत असत. त्यांना असे वैयक्तिक उच्चांक करायला संधी मिळावी एवढ्याच उद्देशाने हे सामने खेळले जात असावेत अशी समजूत होती. 

मी कॉलेजला गेल्यानंतरच्या काळात परिस्थिती हळू हळू बदलत गेली आणि आपली भारतीय टीम एकाददुसरा सामना जिंकायला लागली. मी नोकरीला लागल्यानंतरच्या काळात तर ती चक्क मालिकांवर मालिका जिंकायला लागली. मुंबईपुण्याला रेडिओवरील कॉमेंटरी स्पष्ट ऐकायला यायला लागली आणि मलाही इंग्रजी संभाषणाची सवय झाल्याने ती समजायला लागली. प्रत्यक्षात मी कधी मैदानावर उतरलोही नाही, तरीसुद्धा क्रिकेटच्या बाबतीतले माझे सामान्य ज्ञान वाढत गेले आणि बोलिंगमधले गुगली, बाउन्सर किंवा यॉर्कर, बॅटिंगमधले कव्हर ड्राइव्ह, पुल् किंवा स्वीप आणि फील्डिंगमधले मिडऑन, स्लिप किंवा फॉरवर्ड शॉर्ट लेग यासारख्या तांत्रिक शब्दांची त्यात भर पडली. टेलिव्हिजनवर प्रत्यक्ष सामने पहातांना ते सगळे इतके चांगले समजायला लागले की कॉमेंटरीचीसुद्धा फारशी गरज पडायची नाही. कॉमेंटरीतही खूप सुधारणा होत गेल्या आणि त्याही बहुभाषिक बनल्या. या सगळ्यांमुळे माझाही क्रिकेटच्या सामन्यांमधला इंटरेस्ट वाढत गेला आणि इतरांप्रमाणे मीसुद्धा क्रिकेट मॅचेसच्या कॉमेंटरी ऐकण्याचा शौकीन होऊन गेलो. चार लोकांमध्ये बोलतांना क्रिकेट हा विषय नेहमी निघायचाच आणि आपण त्यात अगदीच अनभिज्ञ आहोत असे दिसायला नको असेल तर त्याची माहिती ठेवणे आवश्यक असायचे. 

नंतरच्या काळात आधी ५०-५० षटकांचे आणि नंतर तर फक्त २०-२० षटकांचे सामने खेळायला सुरुवात झाली. त्यात खूप आकर्षक अशी फटकेबाजी आणि कमालीचे क्षेत्ररक्षण कौशल्य पहायला मिळते, तसेच ते कमी वेळात संपून त्यात निकालही लागतात, यामुळे ते लगेच लोकप्रिय झाले आणि पाच पाच दिवस रेंगाळणारे कसोटी सामने कंटाळवाणे वाटायला लागले. पण या इतर सामन्यांची संख्या बेसुमार वाढत गेली. आय पी एल सुरू झाल्यावर कोणत्याही संघात जगभरातले निरनिराळ्या देशातले खेळाडू असल्यामुळे मला तरी कुठलाच संघ आपला वाटायचा नाही. आणि 'आपला' विरुद्ध 'विरोधी' असे दोन पक्ष नसले आणि त्यातले कोण जिंकणार याची उत्सुकताच नसली तर मग तटस्थपणे हे सामने पहायला फारशी मजा येत नाही. शिवाय मॅचफिक्सिंगचे प्रकार सुरू झाल्याने त्या पहाण्यात स्वारस्य उरले नाही.

गेल्या दहा पंधरा वर्षात क्रिकेटचा अतिरेकच नव्हे तर अजीर्ण व्हायला लागले होते. पन्नास साठ वर्षांपूर्वी पॉली उम्रीगरसारख्या एकाद्या फलंदाजाने आयुष्यभरात दोन हजार धावा काढल्या तर तो मोठा विक्रम समजला जायचा, आता एकेका वर्षांत हजारावर धावा काढणेही सामान्य होऊन गेले आहे, कारण हे लोक बाराही महिने खेळतच असतात आणि पाच दिवसाच्या कसोटी सामन्यात काढाव्यात तशा भरपूर धावा हे एक दिवसाच्या सामन्यातसुद्धा दणादण काढत राहतात. अतिपरिचयात अवज्ञा या नियमाप्रमाणे मी आजकाल त्या सामन्यांची दखल घेणे सोडूनच दिले होते. कोविडमुळे मध्ये बराच काळ खंड पडल्यानंतर आता पुन्हा त्यात थोडा रस घ्यायला सुरुवात केली आणि बऱ्याच काळानंतर एक कसोटी सामना पाहिला.

. . . . . 

ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळल्या जात असलेल्या या मालिकेतला पहिला सामना पाहिल्यानंतर मी हा लेख लिहिला होता. त्या सामन्यात भारतीय संघ चारी मुंड्या चीत झाला असला तरी तो पुन्हा आपले डोके वर काढेल अशीआशा मी बाळगली होती. त्याप्रमाणे दुसऱ्याच सामन्यात नवा कप्तान झालेल्या अजिंक्य रहाणे याने दमदार फलंदाजी करून शतक झळकावले, इतर फलंदाजांनी त्याला साथ दिली आणि गोलंदाजांनीही ऑस्ट्रेलियाच्या संघाला दोनदा बाद करून भारताला विजय मिळवून दिला आणि साखळीत बरोबरी गाठली.

 तिसऱ्या कसोटी सामन्यात ऑस्ट्रेलियाने धावांचा डोंगर रचला होता आणि भारताची सुरुवातही बरी झाली नव्हती, पण नंतर आलेल्या खेळाडूंनी घसरगुंडी होऊ न देता जरा सन्माननीय अशी धावसंख्या काढली तरी ती ऑस्ट्रेलियाच्या मानाने खूप कमीच होती. मग ऑस्ट्रेलियाच्या फलंदाजांनी दुसऱ्या डावात आणखी धावा काढून त्यांचा डाव घोषित केला. आपले गोलंदाज त्यांच्या पूर्ण संघाला बाद करू शकले नाहीत. अशा प्रकारे हा सामना ऑस्ट्रेलियाच्या मुठीतच होता. भारताच्या दुसऱ्या डावाची सुरुवातही फारशी बरी झाली नाहीच. हा सामना जिंकण्याची सुतराम शक्यता नव्हती, शक्य तितका वेळ मैदानावर टिकून राहणे एवढ्याच उद्देशाने खेळणे चालले होते, तरीही सर्व मुख्य फलंदाज बाद होऊन गोलंदाज शिल्लक उरले होते आणि त्यांना गुंडाळायला ऑस्ट्रेलियाच्या तोफखान्याला फार वेळ लागणार नाही अशी लक्षणे दिसत होती. त्यावेळी क्रीजवर असलेला हनुमाविहारी याला मुद्दाम कसोटी सामन्यासाठी पाठवले असले तरी तो आतापर्यंत फेल गेला होता आणि या सामन्यातही जायबंदी झाला होता.  तो लंगडत लंगडत कसाबसा चालत होता. त्याच्या जोडीला असलेला अश्विन हा खरे तर गोलंदाज म्हणून संघात आलेला पण फलंदाजीत प्रवीण झालेला होता.  ऑस्ट्रेलियाच्या जलदगति गोलंदाजांनी तुफान भेदक मारा चालवला होता, त्यांचे उसळते चेंडू फलंदाजांची अंगे सुजवून काढत होते. तरीही या दोघांनी कमालीच्या धैर्याने आणि जिद्दीने तो मार सहन करत डोके शांत ठेऊन दीड दोन तास खिंड लढवली आणि ते अखेरपर्यंत नाबाद राहिले. हा सामना अनिर्णित राहिलेला पाहूनच केवढा आनंद झाला. पन्नास साठ वर्षांपूर्वीच्या काळाची आठवण झाली.

चौथा कसोटी सामना सुरू झाला तेंव्हा संघातले चारपाच खेळाडू जखमी होते. बूमरा आणि शमी हे आपले दोन्ही आघाडीचे जलदगति गोलंदाज खेळू शकणार नव्हते, तसेच तिसऱ्या सामन्यातला हीरो विहारीही नव्हता. मुख्य फलंदाज कप्तान विराट कोहली तर आधीच भारतात परत आला होता, आघाडीचा फलंदाज धवनही नव्हता. त्यामुळे राखीव म्हणून नेलेल्या तरुण होतकरू खेळाडूंना घेऊन आपला संघ मैदानावर उतरला होता. या संघाकडून कुणीही फार अपेक्षा ठेवल्याच नव्हत्या. अजून जास्त लाज न घालवता हा दौरा कसाबसा पूर्ण करायला हवा म्हणून ते बचावाचा खेळ खेळतील असे वाटले होते आणि खेळाची सुरुवातही तशीच झाली. पुन्हा एकदा ऑस्ट्रेलियाच्या संघाने धावांचा डोंगर उभा केला. आपल्या आघाडीच्या फलंदाजांनी हळू हळू धावा जमवत फॉलो ऑनची नामुष्की टाळली तेंव्हा पहिला सुस्कारा सोडला. तरी तोवर अर्धा संघ गारद झाला होताच. पण त्यानंतर आलेल्या शार्दूल ठाकूर आणि सुंदर यासारख्या नवख्या खेळाडूंनी भलत्याच चिकाटीने खेळून तीनशेचा टप्पा पार केला आणि पहिल्या डावातील धावसंख्यांमधला फरक अगदी मामूली ठेवला. तरीही ऑस्ट्रेलियाच पुढे राहिली होती आणि चांगल्या परिस्थितीत होती. दुसऱ्या डावात मात्र आपल्या नव्या गोलंदाजांनी जीव ओतून गोलंदाजी करत ऑस्ट्रेलियाच्या खेळाला आळा घातला आणि त्यांचे सर्व खेळाडू बाद केले. आताही सामना जिंकण्यासाठी भारताला दुसऱ्या डावात तीनशेवर धावा करण्याचे मोठे आव्हान होते. यापूर्वीच्या सामन्यांमध्ये भारताने तेवढी मजल मारली नव्हती. ब्रिस्बेनचे हे मैदान ऑस्ट्रेलियाला नेहमी यशस्वी करत आले होते आणि तिथे त्यांचाच विजय अपेक्षित होता.  त्यात आपला भरोशाचा रोहित शर्मा लवकर बाद झाला. पण त्यानंतर आलेल्या पुजाराने कमालीचा बचाव केला. तो स्टंप्सवर येणारे सगळे चेंडू फक्त अडवत आणि न येणारे चेंडू सोडून देत राहिला, फटके मारून रन्स काढण्याचा प्रयत्नच करत नव्हता. दुसऱ्या बाजूने शुभमन गिल बऱ्यापैकी चांगला खेळून स्कोअर वाढवत होता, पण नव्वदीत आल्यावर तो बाद झाला. नंतर आलेल्या फलंदाजांनीही संथ धोरणच चालू ठेवले होते. तिसऱ्या कसोटीप्रमाणेच हा सामनाही अनिर्णित ठेवण्यात यश मिळेल असा विश्वास वाटयला लागला होता. 

महेंद्रसिंग धोनी निवृत्त झाल्यानंतर त्याच्या जागी यष्टीरक्षक म्हणून संघात आलेला ऋषभ पंत खेळायला आला आणि त्याने धुवाँधार फलंदाजी करून सगळे चित्र बदलून टाकले. वीस षटकांच्या सामन्यातले फटके मारून चौकार षटकांची आतिशबाजी सुरू केली. विजय नजरेच्या टप्प्यात आल्यानंतर तो मिळवण्यासाठी सुरू केलेल्या घाईत समोरचे दोन तीन फलंदाज बाद झाले, तरी ऋषभने वेळ संपायच्या आत आवश्यक तेवढ्या दावा काढून विजयश्री खेचून आणली तेंव्हा सगळे हक्केबक्के होऊन गेले. सामन्याच्या अगदी शेवटच्या तासात मिळालेल्या या अनपेक्षित विजयामुळे भारतीय क्रिकेटच्या क्षेत्रात नवा इतिहास घडला असे म्हणता येईल. या निमित्याने पुन्हा एकदा क्रिकेटप्रेमी लोकांचे लक्ष कसोटी सामन्यांकडे वळले.