मुंबईचा इतिहास आणि तेथील ऐतिहासिक इमारती

 अलीकडच्या काळात कृत्रिम बुद्धिमत्तासुद्धा सहजासहजी उपलब्ध झाल्यावर मी तिला कामाला लावून काही उपयुक्त माहिती मिळवायचे ठरवले. मी जन्मभर मुंबईवासी होतो त्यामुळे मला मुंबईविषयी आणि त्यातील जुन्या मुंबईविषयी आत्मीयता वाटते. आजची मुंबई तर सगळ्यांनाच माहितीची आहे, पण जुन्या मुंबईचा इतिहास आणि तिथल्या ऐतिहासिक इमारतींची माहिती काढून ती जमवावी असे ठरवून मी आंतर्जालावर किंचितसे संशोधन केले आणि हा लेख आधी एका लेखमालेच्या स्वरूपात तयार केला. मला योगायोगाने मुंबईच्या जुन्या काळातल्या पेंटिंग्ज आणि छायाचित्रांचा एक मोठा खजिना सापडला. आज त्या लेखमालेतल्या भागांचे इथे एकत्रीकरण  केले आहे.

भाग -१ मुंबईचा इतिहास 

मुंबईवर वेगवेगळ्या काळात अनेक राजवटींनी राज्य केले. सुरुवातीला ही बेटे सम्राट अशोकांच्या मौर्य साम्राज्याचा भाग होती. त्यानंतर इथे सातवाहन, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट राजांचे राज्य होते. १३ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, राजे भीमदेव (बिंबराजा) यांनी आपली राजधानी 'महीकावती' (आजचे माहिम) येथे स्थापन केली. त्यांनी गुजरात आणि महाराष्ट्रातून अनेक लोकांना येथे आणून वसवले. १४ व्या शतकात मुसलमानी राजवटींनी यादव आणि बिंबराजांच्या वारसांना हरवून ही बेटे आपल्या ताब्यात घेतली. हा भाग गुजरातच्या सुलतानांच्या अंमलाखाली आला. या काळात माहिमची मशीद आणि दर्गा बांधला गेला. १५३४ मध्ये गुजरातच्या बहादूर शाहने पोर्तुगीजांसोबत 'वसईचा तह' (Treaty of Bassein) केला आणि मुंबईची सातही बेटे पोर्तुगीजांच्या हवाली केली. पोर्तुगीजांनी या भागाला 'बॉम्बैम' (Bom Baim - म्हणजे सुंदर खाडी)असे नाव दिले. त्यांनी येथे अनेक चर्चेस आणि किल्ले बांधले. मुंबईच्या इतिहासाला सर्वात मोठे वळण १६६१ मध्ये मिळाले. पोर्तुगीज राजकुमारी कॅथरीन डी ब्रागांझा हिचे लग्न इंग्लंडचा राजा दुसरा चार्ल्स याच्याशी झाले. या लग्नात पोर्तुगीजांनी मुंबईची बेटे ब्रिटिश राजाला आंदण किंवा 'हुंडा' (Dowry) म्हणून दिली! राजा चार्ल्स त्यांना घेऊन काय करणार होता? त्याने १६६८ मध्ये ही बेटे अवघ्या १० पाउंड प्रतिवर्ष या भाड्याने 'ईस्ट इंडिया कंपनी'ला चालवायला दिली. आज लंडनमध्ये दहा पौंडांना तासभरासाठी मोटार पार्क करायलासुध्दा जागा मिळत नाही.

ब्रिटिशांच्या काळात मुंबईचा व्यापारी केंद्र म्हणून विकास होऊ लागला. 'मुंबई शहर' म्हणजे मूळची सात वेगवेगळी लहान लहान बेटे होती. गव्हर्नर विलीयम हॉर्नबाय यांनी १७८२ मध्ये एक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प हाती घेतला. या प्रकल्पांतर्गत बेटांमधील समुद्राचा भाग आणि खाड्यांवर बंधारे घालून, दगडमाती टाकून समुद्र मागे हटवण्यात आला. १८३८ मध्ये कुलाबा कॉजवे पूर्ण झाल्यावर ही सातही बेटे एकमेकांना पूर्णपणे जोडली गेली आणि कुलाब्यापासून माहीम आणि शीव पर्यंत एक सलग भूभाग तयार झाला. 

त्याच्या पलीकडे असलेल्या वांद्रयापासून दहिसरपर्यंत आणि कुर्ल्यापासून मुलुंडपर्यंत पसरलेली मुंबईची उपनगरे आणि त्यांच्याही पलीकडे असलेले ठाणे, वसई वगैरे भूभाग साष्टी नावाच्या एका वेगळ्या मोठ्या बेटाचे भाग आहेत. 'साष्टी' हे नाव मूळ मराठी शब्द 'सहासष्ट' (६६) यावरून आले आहे, कारण या बेटावर पूर्वी ६६ गावे होती. १७३९ च्या आधी मुंबईच्या आजूबाजूच्या प्रदेशावर (मुंबईची उपनगरे, वसई, ठाणे, उरण वगैरेवर) पोर्तुगीजांचे राज्य होते. थोरले बाजीराव पेशवे यांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी १७३९ मध्ये वसईच्या मोहिमेत पोर्तुगीजांचा प्रचंड पराभव केला आणि हा सगळा परिसर मराठा साम्राज्यात जोडला. पेशवाईचा अंत झाल्यानंतरच तो ब्रिटिशांच्या ताब्यात आला. ब्रिटिशांनी मुंबई शहर आणि उपनगरांना भौगोलिकदृष्ट्या पुलांद्वारे आधीच जोडले होते, परंतु स्वातंत्र्यानंतर प्रशासकीय कारभारासाठी त्यांचे औपचारिक विलीनीकरण करण्यात आले आणि आजची बृहन्मुंबई तयार झाली. मुंबई शहरातल्या ब्रिटिश काळात बांधल्या गेलेल्या सगळ्या जुन्या इमारती मूळच्या मुंबईमध्येच बांधल्या होत्या. म्हणून या लेखामध्ये उपनगरांचा विचार न करता फक्त जुन्या मुंबईतील इमारतींची माहिती जमवली आहे. 

भाग -२  किल्ला किंवा फोर्ट

ब्रिटिशांनी मुंबई शहराचा ताबा घेतला तेंव्हा महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे साम्राज्य होते. 'ईस्ट इंडिया कंपनी'ने ही जागा भाड्याने घेऊन तिथे आपले उद्योग सुरू केले. त्यांच्या आधी आलेल्या पोर्तुगीजांनी इथे बाँबे कॅसलसारख्या काही इमारती आणि चर्चे बांधली होती. मुंबईत आजही उभी असलेली आणि सर्वात पहिली बांधली गेलेली ऐतिहासिक इमारत म्हणजे 'बॉम्बे कॅसल'. याची मूळ रचना पोर्तुगीज अधिकारी गार्सिया डी ऑर्टा यांनी १५५४ च्या सुमारास एक हवेली (Casa de Orta) म्हणून केली होती. आज ही इमारत दक्षिण मुंबईतील आयएनएस आंग्रे या नौदलाच्या तळाच्या आवारात सुरक्षित आहे.

ब्रिटिशांच्या काळात मुंबईचा व्यापारी केंद्र म्हणून विकास होऊ लागला. त्यांनी बाँबे कॅसल या हवेलीचे रूपांतर एका मजबूत किल्ल्यात (Fort) केले. हा किल्ला साधारणपणे १ मैल लांब आणि १/३ मैल रुंद अशा अर्धवर्तुळाकार (किंवा त्रिकोणी) रचनेत होता. आजचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस आणि जीपीओ (जनरल पोस्ट ऑफिस) हा परिसर किल्ल्याचे उत्तर टोक होते. येथे 'फोर्ट जॉर्ज' नावाचा किल्ल्याचा विस्तार होता. आजचे काळा घोडा आणि अपोलो बंदर (Gateway of India चा परिसर) हे या किल्ल्याचे दक्षिण टोक होते. आजचे आझाद मैदान, क्रॉस मैदान आणि चर्चगेट स्टेशनच्या समोरील रस्ता (ओव्हल मैदान परिसर) ही किल्ल्याची पश्चिम सीमा होती आणि पूर्वेला समुद्रकिनारा आणि गोदी होती. या किल्ल्याच्या भिंतींना मुख्य तीन दरवाजे होते. रोज संध्याकाळी सूर्य मावळल्यावर हे दरवाजे सुरक्षेसाठी बंद केले जायचे. आज आपण त्या भागांना ज्या नावांनी ओळखतो, ती या दरवाज्यांवरूनच आली आहेत. 

१. चर्च गेट (पश्चिम दरवाजा): आज जिथे फ्लोरा फाउंटन (हुतात्मा चौक) आहे, अगदी त्याच ठिकाणी किल्ल्याचा मुख्य पश्चिम दरवाजा होता. या दरवाज्यातून सरळ आत गेले की 'सेंट थॉमस चर्च' दिसायचे, म्हणून त्याला 'चर्च गेट' नाव पडले. आजचे चर्चगेट स्टेशन या जुन्या गेटच्या जागेवरून थोडे पुढे आहे.

२. बाजार गेट (उत्तर दरवाजा): आजच्या जीपीओ इमारतीच्या अगदी समोर हा दरवाजा होता. किल्ल्याच्या आत याच भागात स्थानिक लोकांचा 'बाजार' असायचा. आज फोर्टमधील 'बाजार गेट स्ट्रीट' याच भागात आहे.

३. अपोलो गेट (दक्षिण दरवाजा): हा दरवाजा दक्षिण दिशेला आजच्या सेंट अँड्र्यूज चर्च (लायन गेटच्या जवळ)च्या परिसरात होता. इथून पुढे अपोलो बंदराकडे (कुलाबा बाजूला) जाता येत असे.

१८६२-६४ च्या दरम्यान मुंबईचे तत्कालीन गव्हर्नर 'सर बार्टल फ्रियर' यांनी शहराचा विस्तार करण्यासाठी आणि खेळती हवा राहण्यासाठी या किल्ल्याच्या सर्व भिंती (Ramparts) तोडून टाकल्यामुळे आज या किल्ल्याच्या भिंती अस्तित्वातच नाहीत! किल्ल्यातल्या अनेक इमारतीही पडून गेल्या किंवा पाडून तिथे नव्या इमारती बांधल्या गेल्या. आज हा किल्ला अस्तित्वात नसला तरी या सगळ्याच भागाला मिळून फोर्ट असे दिलेले नाव आजही प्रचलनात आहे. तरीही या विस्तीर्ण किल्ल्याचे छोटेसे दोन अवशेष आजच्या आधुनिक मुंबईत लपलेले आहेत. सीएसएमटी स्टेशनच्या बाजूला असलेल्या 'सेंट जॉर्ज हॉस्पिटल'च्या आवारात आजही या जुन्या किल्ल्याच्या तटबंदीची (काला कुर्ला दगड आणि लाल जांभ्या दगडाने बनलेली) एक भिंत उभी आहे आणि पूर्व किनाऱ्यालगत नौदलाच्या 'आयएनएस आंग्रे' तळाच्या आत या किल्ल्याचा सर्वात मुख्य आणि जुना अंतर्गत भाग (कॅसल) आजही सुरक्षित आहे.

मुंबईतील जुन्या इमारती -३   सेंट थॉमस कॅथेड्रल

व्यापार करण्यासाठी भारतात आलेल्या इंग्रजांनी आधी सुरतेजवळ त्यांची वखार उघडली होती. 'ईस्ट इंडिया कंपनी'ने  मुंबईचा ताबा घेतल्यावर तिथे आपले मुख्य ठाणे करायचे ठरवले, तिथे गोदी बांधून व्यापारी आणि नौदलाची जहाजे आणून लावण्याची सोय केली आणि सुरतेमधून आपले बरेचसे अधिकारी आणि नोकर मुंबईत आणले. त्यांच्या आणि वखारीच्या व किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी युरोपियन सैनिकांची तुकडीही आणली. अनेक स्थानिक लोकांनाही त्यांनी नोकरीला ठेवून त्यांना कवायतीचे प्रशिक्षण दिले आणि इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या हाताखाली लढाई करणारी नेटिव्ह लोकांची फौज निर्माण केली.  इंग्रजांच्या आधी आलेल्या पोर्तुगीजांनी इथल्या काही लोकांचे धर्मांतरण करून त्यांना ख्रिस्ती केले होते आणि त्यांच्यासाठी चर्चेही बांधली होती. हे स्थानिक ख्रिस्तीही इंग्रजांच्या सोबत राहिले. सुरुवातीला आलेले इंग्रज व्यापारी, अधिकारी आणि सैनिक प्रामुख्याने मुंबईच्या फोर्टमध्येच रहात होते. त्यांना दर रविवारची प्रार्थना करण्यासाठी आणि त्यांचे विवाह, अंत्यविधी वगैरे  संस्कार करण्यासाठी धर्मगुरूंची आणि चर्चची गरज होती. म्हणून त्यांनी फोर्टमध्ये सेंट थॉमस कॅथेड्रल चर्च बांधले. ब्रिटिशांनी मुंबईत राहणाऱ्या नागरिकांसाठी आणि प्रशासनासाठी बांधलेली ही पहिली मोठी सार्वजनिक इमारत होती. नंतरच्या काळात तिची थोडी फार डागडुजी करून तिला आजवर टिकवून ठेवले आहे.

या इमारतीचा पाया १६७६ मध्येच रचला गेला होता, परंतु काही कारणांमुळे तिचे बांधकाम रखडले आणि ते पूर्ण होऊन  २५ डिसेंबर १७१८ रोजी (ख्रिसमसच्या दिवशी) हे चर्च लोकांसाठी खुले करण्यात आले. ही इमारत दक्षिण मुंबईतील हॉर्निमन सर्कलजवळ आहे. ती त्या काळातल्या फोर्टच्या मधोमध होती म्हणून या इमारतीला मुंबईचे 'झिरो पॉईंट' (Zero Point) मानले जाते,  जुन्या काळात मुंबईतील अंतरे या ठिकाणापासून मोजली जाऊन ठिकठिकाणी मैलाचे दगड ठेवले होते. सध्याच्या हुतात्मा चौकाच्या ठिकाणी मुंबईच्या किल्ल्याचा मुख्य पश्चिम दरवाजा होता. या दरवाज्यातून सरळ आत गेले की 'सेंट थॉमस चर्च' दिसायचे, म्हणून त्याला 'चर्च गेट' नाव पडले.  प्रसिद्ध 'चर्चगेट' स्टेशनचे नाव याच चर्चच्या गेटवरून पडले आहे.

           जुने चर्चगेट स्टेशन

मुंबईतील जुन्या इमारती -४ सेंट जॉर्ज आणि जे जे हॉस्पिटले

ब्रिटिशांनी मुख्यत्वे त्यांच्या सैनिकांसाठी आणि युरोपियन नागरिकांसाठी मुंबईतील सर्वात पहिले आधुनिक रुग्णालय सुरू केले होते. त्याचे नाव 'युरोपियन जनरल हॉस्पिटल' असे होते. या हॉस्पिटलला १६७५ मध्ये मंजुरी मिळाली आणि १६७७ मध्ये ते प्रत्यक्ष सुरू झाले. सुरुवातीला हे रुग्णालय दक्षिण मुंबईतील 'एसियाटिक सोसायटी' (टाऊन हॉल) च्या जवळ असलेल्या एका जुन्या इमारतीत सुरू करण्यात आले होते. १८९२ मध्ये या रुग्णालयाची नवीन भव्य इमारत 'फोर्ट' भागात सीएसएमटी (CSMT) स्टेशनच्या जवळ बांधण्यात आली आणि त्याचे नाव 'सेंट जॉर्ज हॉस्पिटल' असे ठेवण्यात आले. त्या काळात फक्त युरोपियन लोकांसाठी असलेले हे हॉस्पिटल आज शासकीय रुग्णालय असून ते सर्वांसाठी खुले आहे. या इस्पितळाच्या परिसरात अजून शिल्लक असलेला मुंबईच्या किल्ल्याच्या भिंतीचा एक लहानसा तुकडा तिच्या अस्तित्वाची खूण आहे.

मुंबईतील स्थानिक गरीब जनतेला उपचारांसाठी प्रचंड हाल अपेष्टा सहन कराव्या लागत. ही गरज ओळखून मुंबईचे तत्कालीन गव्हर्नर सर रॉबर्ट ग्रांट यांनी एका मोठ्या रुग्णालयाची योजना आखली. त्याला मुंबईतील प्रसिद्ध उद्योगपती आणि दानशूर व्यक्तिमत्त्व सर जमशेटजी जीजीभाय यांनी १ लाख रुपयांची मोठी देणगी दिली. त्यात ईस्ट इंडिया कंपनीनेही तितकीच भर घालून 'सर जे.जे.हॉस्पिटल' हे सर्वसामान्य भारतीयांसाठीचे पहिले आधुनिक हॉस्पिटल बांधले. हे रुग्णालय मुंबईतील भायखळा परिसरात सुरू करण्यात आले. या हॉस्पिटलची पायाभरणी १८४३ मध्ये झाली आणि १५ मे १८४५ रोजी हे रुग्णालय रुग्णांच्या सेवेसाठी अधिकृतपणे खुले करण्यात आले. आजही हे मुंबईतले एक प्रमुख सरकारी हॉस्पिटल आहे. या रुग्णालयासोबतच 'ग्रांट मेडिकल कॉलेज' देखील सुरू झाले, जे दक्षिण आशियातील सर्वात जुन्या आणि नावाजलेल्या वैद्यकीय महाविद्यालयांपैकी एक आहे. जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञ डॉक्टर हाफकिन यांनी प्लेगची लस याच जे.जे.हॉस्पिटलच्या आवारात शोधली होती.

मुंबईतील जुन्या इमारती -५    ओल्ड सेक्रेटरिएट

ब्रिटिश काळात मुंबई ही 'बॉम्बे प्रेसिडेन्सी'ची मुख्य राजधानी असल्याने इंग्रजांनी त्यांची महत्त्वाची सरकारी कार्यालये, कचेऱ्या आणि न्यायालये दक्षिण मुंबईतील 'फोर्ट' आणि ओव्हल मैदान  परिसरात उभारली होती. त्यातील ओल्ड सेक्रेटरीएट  (मुख्य सचिवालय) हे ब्रिटिश सरकारचे मुख्य प्रशासकीय केंद्र होते, जिथून बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा संपूर्ण कारभार आणि सरकारी धोरणे ठरवली जायची. ही दक्षिण मुंबईतील फोर्ट भागात असलेली एक अत्यंत देखणी, ऐतिहासिक आणि हेरिटेज वास्तू आहे. 

या इमारतीचे बांधकाम १८६७ मध्ये सुरू झाले आणि १८७४ मध्ये ते पूर्ण झाले. या इमारतीचे डिझाइन रॉयल इंजिनिअर्सचे कर्नल हेन्री सेंट क्लेअर विल्किन्स यांनी तत्कालीन गव्हर्नर सर बार्टल फ्रेरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केले होते.  ही इमारत प्रसिद्ध 'व्हेनेशियन गॉथिक' वास्तुकला शैलीत बांधलेली आहे. ही इमारत सुमारे ४७० फूट लांब असून तिच्या दोन्ही बाजूंचे विंग्स एका अष्टकोनाच्या तीन बाजूंसारखे दिसतात. इमारतीच्या मधोमध एक १७० फूट उंच भव्य टॉवर आहे, जो या वास्तूचे मुख्य आकर्षण आहे.

इमारत बांधण्यासाठी गुजरातहून आणलेला फिकट रंगाचा 'पोरबंदर दगड' वापरण्यात आला आहे, तर खांब आणि कमानींवर सुंदर कोरीव कामासाठी लाल आणि  निळ्या रंगाचा बॅसॉल्ट दगड वापरण्यात आला आहे.

स्वातंत्र्यानंतर महाराष्ट्राची स्थापना झाल्यावर आणि नवीन मंत्रालयाची (Sachivalaya/Mantralaya) इमारत १९५५ मध्ये बांधून पूर्ण झाल्यावर, सरकारी कार्यालये तिथे स्थलांतरित करण्यात आली. तेव्हापासून ही ऐतिहासिक वास्तू कायदेशीर कामकाजासाठी वापरली जाते. आज या इमारतीचा वापर 'मुंबई शहर दिवाणी आणि सत्र न्यायालय' म्हणून केला जातो.

मुंबईतील जुन्या इमारती -६   ओव्हल मैदानाजवळील इमारतींची मालिका 

एकोणिसाव्या शतकात मुंबईतली ब्रिटिशांच्या राज्यातील सगळी महत्वाची सरकारी कार्यालये फोर्ट विभागात बांधली होती. दक्षिण मुंबईतील ऐतिहासिक ओव्हल मैदानाच्या पूर्व बाजूला १९ व्या शतकातील ब्रिटीश काळातील अत्यंत प्रेक्षणीय आणि भव्य अशा व्हिक्टोरियन गॉथिक वास्तुकला शैलीतील इमारतींची मालिका आहे. हा परिसर युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळाचा एक मुख्य भाग आहे. या पूर्व बाजूला असलेल्या प्रमुख ऐतिहासिक इमारती खालीलप्रमाणे आहेत:

१. ओल्ड सेक्रेटरीएट (सध्याचे सिटी सिव्हिल आणि सेशन्स कोर्ट)

२. मुंबई विद्यापीठ परिसर व राजाबाई क्लॉक टॉवर

३. मुंबई उच्च न्यायालय

४. सार्वजनिक बांधकाम विभाग इमारत

या चार भव्य इमारती एकाच रांगेत दिमाखात उभ्या असलेल्या पहायला मिळतात. या विस्तीर्ण दृश्यामुळेच या परिसराला 'व्हिक्टोरियन गॉथिक' वास्तुकलेचा जगातील सर्वोत्कृष्ट नमुना मानले जाते.

ओव्हल मैदानाच्या या पूर्व बाजूला जिथे १९ व्या शतकातील भव्य आणि जड अशा गॉथिक शैलीतील सरकारी इमारती आहेत, तर त्याच्या अगदी समोरील म्हणजेच पश्चिम बाजूला (महर्षी कर्वे रोडवर) २० व्या शतकातील आधुनिक, हलक्या आणि रंगीबेरंगी निवासी इमारती (उदा. राजाब महाल, शिव शांती भुवन, एम्प्रेस कोर्ट) आणि प्रसिद्ध 'इरॉस सिनेमा' आहे. एकाच मैदानाच्या दोन बाजूंना दोन वेगवेगळ्या शतकांतील वास्तुकलेचा हा मिलाफ जगभरात अद्वितीय मानला जातो.

मुंबईतील जुन्या इमारती -७    राजाबाई टॉवर

मुंबई विद्यापीठ इमारत (Fort Campus) आणि राजाबाई टॉवर या मुंबईतील फोर्ट परिसरातील अत्यंत प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिक वास्तू आहेत. १९ व्या शतकातील गॉथिक पुनरुज्जीवन (Gothic Revival) स्थापत्यशैलीचा हा एक उत्कृष्ट नमुना मानला जातो. 

१८५७मध्ये जेंव्हा उत्तर भारतात स्वातंत्र्ययुद्ध चालले होते त्याच काळात दक्षिणेत मुंबई विद्यापीठाची स्थापना  झाली. त्यानंतर त्याच्या फोर्ट कॅम्पसच्या मुख्य इमारतींचे आणि राजाबाई टॉवरचे बांधकाम १८६९ मध्ये सुरू होऊन १८७८ मध्ये पूर्ण झाले. या देखण्या वास्तूंचे डिझाईन ब्रिटनमधील प्रसिद्ध वास्तुविशारद सर जॉर्ज गिल्बर्ट स्कॉट यांनी केले होते. विशेष म्हणजे, ते स्वतः कधीही भारतात आले नव्हते; त्यांनी लंडनहूनच याचे नकाशे आणि डिझाईन पाठवले होते. त्या काळात इंटरनेटची किंवा विमानाची कल्पनाही नव्हती. हे सगळे नकाशे समुद्रमार्गे सावकाशपणे मुंबईला येऊन पोचले. 

या संपूर्ण प्रकल्पासाठी त्या काळातील प्रसिद्ध व्यापारी आणि उद्योगपती प्रेमचंद रायचंद यांनी ₹४,००,००० (चार लाख रुपये) ची मोठी देणगी दिली होती, जी त्या काळात अत्यंत मोठी रक्कम होती. प्रेमचंद रायचंद यांनी ही देणगी देताना एकच अट घातली होती की, या टॉवरला त्यांच्या अंध आईचे 'राजाबाई'हे नाव देण्यात यावे. राजाबाई या अत्यंत धार्मिक होत्या आणि जैन धर्माच्या नियमांनुसार त्या सूर्यास्तापूर्वी जेवण करत असत. अंधत्वामुळे त्यांना वेळेचा अंदाज यावा आणि त्यांनी वेळेवर जेवण करावे, म्हणून या टॉवरमधील घड्याळाचे टोले त्यांना वेळेची जाणीव करून देत असत.

या टॉवरची उंची सुमारे २८० फूट (८५ मीटर) आहे. जवळजवळ ऐशी  वर्षे ही मुंबईतील सर्वात उंच इमारत होती. हिचे डिझाईन लंडनच्या 'बिग बेन' च्या धर्तीवर  करण्यात आले आहे. या टॉवरवर भारतीय समाजातील विविध घटकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या २४ कोरीव मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या घड्याळातून पूर्वीच्या काळी १६ वेगवेगळ्या सुरावटी वाजवल्या जात असत, ज्यात ब्रिटिश राष्ट्रगीताचाही समावेश होता.

मुंबई विद्यापीठ मुख्य इमारत : विद्यापीठ परिसरातील दीक्षांत समारंभ गृह (कावसजी जहांगीर कन्व्होकेशन हॉल) हे सर कावसजी जहांगीर रेडीमनी यांनी दिलेल्या देणगीतून उभारले गेले. या इमारतीच्या खिडक्यांवर अतिशय सुंदर आणि रंगीबेरंगी काचकाम (Stained Glass) केलेले आहे. या काचांवर प्रामुख्याने बारा राशींची चित्रे अतिशय कलात्मकरित्या रेखाटलेली पाहायला मिळतात. राजाबाई टॉवरच्या तळघरात आणि लगतच्या भागात विद्यापीठाचे समृद्ध ऐतिहासिक ग्रंथालय आहे, जिथे दुर्मिळ हस्तलिखिते आणि पुस्तकांचा संग्रह आहे.

या वास्तूंच्या बांधकामासाठी स्थानिक पातळीवर मिळणारा 'कुर्ला दगड' (Kurla stone) आणि पिवळसर रंगाचा 'मलाड दगड' (Malad stone) वापरण्यात आला आहे. इमारतीचे खांब, कमानी आणि खिडक्यांवर केलेले कोरीव काम हे इटालियन आणि गॉथिक शैलीचे मिश्रण दर्शवते. २०१८ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) मुंबईतील 'व्हिक्टोरियन गॉथिक आणि आर्ट डेको एन्सेम्बल्स' चा जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश केला. मुंबई विद्यापीठाची ही इमारत आणि राजाबाई टॉवर या वारशाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहेत. आजही ही वास्तू मुंबईच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक इतिहासाची साक्ष देत दिमाखात उभी आहे. 

मी मुंबई विद्यापीठाचा विद्यार्थी होतो त्या काळात अनेक वेळा या ऐतिहासिक वास्तूमध्ये जाऊन आलो आहे. 

मुंबईतील जुन्या इमारती -८  बाँबे हायकोर्ट

मुंबई उच्च न्यायालय (Bombay High Court) इमारत ही मुंबईतील अत्यंत प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची वास्तू आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाची स्थापना १४ ऑगस्ट १८६२ रोजी झाली, परंतु सध्याच्या या ऐतिहासिक इमारतीचे काम १८७१ मध्ये सुरू होऊन ते नोव्हेंबर १८७८ मध्ये पूर्ण झाले.  ही इमारत गॉथिक पुनरुज्जीवन (Neo-Gothic / Victorian Gothic) शैलीमध्ये बांधण्यात आली आहे. याचे डिझाइन ब्रिटिश कर्नल जे.ए.फुलर (J. A. Fuller) यांनी तयार केले होते. या इमारतीचे बांधकाम प्रामुख्याने स्थानिक काळ्या खडकामध्ये (Black Basalt) केले गेले असून, त्याला शोभून दिसणारे सुंदर नक्षीकाम करण्यासाठी चुनखडी आणि पोरबंदरच्या दगडांचा वापर करण्यात आला आहे. इमारतीच्या मुख्य भागावर मोठे मनोरे आणि पश्चिम बाजूला भव्य बुरुज आहेत. इमारतीच्या मुख्य पश्चिम दर्शनी भागावर 'न्याय' (Justice) आणि 'दया' (Mercy) दर्शवणारे दगडी पुतळे कोरलेले आहेत, जे कायद्याचे आणि न्यायदानाचे सर्वोच्च स्थान दर्शवतात. २०१८ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) दक्षिण मुंबईतील व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको (Art Deco) वास्तूंच्या समूहाचा जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश केला. मुंबई हायकोर्टाची इमारत या वारशाचा एक मुख्य आणि महत्त्वाचा भाग आहे. या न्यायालयाच्या दालनांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक ऐतिहासिक प्रसंग पाहिले आहेत. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्यावर चालवण्यात आलेला ऐतिहासिक देशद्रोहाचा खटला याच न्यायालयात चालला होता. न्यायालयात आजही लोकमान्य टिळकांच्या त्या वेळच्या ऐतिहासिक शब्दांची स्मृती जपणारी एक मानपत्र-पाटी (Plaque) लावलेली आहे.

मी अनेक वेळा ओव्हल मैदानातून चर्चगेट स्टेशनकडे चालत गेलो आहे. जातायेतांना ओव्हल मैदानावरून या इमारतीचे  नयनरम्य दृश्य अगदी स्पष्टपणे पाहायला मिळते.

मुंबईतील जुन्या इमारती -९ भारताचे प्रवेशद्वार

गेटवे ऑफ़ इंडिया हे महाराष्ट्रातील मुंबई शहराच्या दक्षिण भागात अपोलो बंदर (कुलाबा) येथे स्थित एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक स्मारक आहे. अनेक वेळा मुंबईचे प्रतीक म्हणून गेटवेचे चित्र दाखवले जाते. ब्रिटिश सम्राट किंग जॉर्ज पाचवे (पंचमजॉर्ज) आणि क्वीन मेरी यांच्या १९११ मधील भारत भेटीच्या स्मरणार्थ हे स्मारक बांधण्यात आले होते. डिसेंबर १९११ मध्ये जेव्हा किंग जॉर्ज पाचवे  मुंबईच्या अपोलो बंदरावर उतरले, तेव्हा आज आपण पाहत असलेली भव्य दगडी वास्तू अस्तित्वात नव्हती. त्यांच्या स्वागतासाठी घाईघाईने प्लास्टर ऑफ पॅरिस आणि लाकडाचा वापर करून एक तात्पुरता देखावा आणि कमान उभारण्यात आली होती. राजे आणि राणी या तात्पुरत्या कमानीमधून मुंबईत प्रविष्ट झाले. ते दिल्ली दरबार आटोपून इंग्लंडला परत गेल्यानंतर खूप वर्षांनी या वास्तूचे प्रत्यक्ष काम सुरू झाले. 

गेटवे ऑफ इंडियाचे डिझाइन प्रसिद्ध ब्रिटिश आर्किटेक्ट जॉर्ज विटेट यांनी केले होते. त्यांनी या स्मारकासाठी इंडो-सारॅसेनिक वास्तुकला शैलीचा वापर केला, ज्यामध्ये १६ व्या शतकातील गुजराती स्थापत्यकलेचे घटक आणि रोमन विजयाची कमान यांचा सुरेख संगम किंवा हिंदू, मुस्लिम आणि पाश्चात्त्य शैलीचा मिलाफ पाहायला मिळतो. त्यांच्या डिझाइनला १९१४ मध्ये मंजुरी मिळाली. त्यानंतर अपोलो बंदराजवळील जमीन भरून काढण्याचे (Reclamation) काम चालले आणि प्रत्यक्ष बांधकामाला १९२० मध्ये सुरुवात झाली. शेवटी, ४ डिसेंबर १९२४ रोजी (म्हणजे राजांच्या भेटीनंतर तब्बल १३ वर्षांनी) या वास्तूचे अधिकृत उद्घाटन झाले. या स्मारकाची उंची अंदाजे २६ मीटर (८५ फूट) आहे.  यासाठी पिवळ्या रंगाच्या बेसाल्ट दगडाचा वापर करण्यात आला आहे. 

किंग जॉर्ज पाचवे जरी प्रत्यक्षात या मुख्य प्रवेशद्वारातून भारतात आले नसले, तरी २८ फेब्रुवारी १९४८ रोजी भारताचा निरोप घेणारे शेवटचे ब्रिटिश सैनिक (First Battalion of the Somerset Light Infantry) याच गेटवे ऑफ इंडियाच्या कमानीमधून जहाजाकडे गेले आणि ब्रिटिश राजवटीची भारतातून अधिकृत सांगता झाली. या घटनेला ऐतिहासिक महत्व आहे. मुंबईला येणारे पर्यटक या स्मारकाला पहाण्यासाठी गर्दी करतात. या स्मारकासमोर अरबी समुद्र असून बाजूलाच ऐतिहासिक ताजमहाल पॅलेस हॉटेल आहे. येथून एलिफंटा लेण्यांकडे (Elephanta Caves) जाण्यासाठी बोटी आणि फेरी सेवा उपलब्ध असतात.

मुंबईतील जुन्या इमारती -१० ओल्ड यॉट क्लब (ओवायसी बिल्डिंग)

भारतावर इंग्रजांचे राज्य असतांना मुंबईत राहणाऱ्या इंग्रजांच्या करमणुकीसाठी त्यांनी काही क्लब निर्माण केले होते, त्यातच एक रॉयल यॉट क्लब होता. शिडांवर चालणाऱ्या लहानशा होडीला यॉट म्हणतात. गेटवे ऑफ इंडियाच्या आजूबाजूला समुद्रात अनेक यॉट्स फिरत असतांना दिसतात. गेटवेच्या बाजूला समुद्रकिनाऱ्यावरच या यॉट क्लबसाठी एक सुरेख इमारत बांधली होती. कालांतराने त्यांनी समोरच दुसरी आणखी भव्य इमारत बांधली. तिथे  हा क्लब अजूनही चालू आहे.

होमी भाभा यांच्या नेतृत्वाखाली जेव्हा टाटा इन्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च सुरू करण्यात आले तेंव्हा ते बंगलोर इथल्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये होते. ते मुंबईला हलवल्यावर सुरुवातीच्या काळात ओल्ड यॉट क्लब बिल्डिंग ही इमारत टीआयएफआरला दिली गेली. नंतर कुलाब्याच्या पलीकडे नेव्हीनगरमध्ये टीआयएफआरचा भव्य कँपस बांधण्यात आला. भारत सरकारने अणुशक्ती खात्याचे मुख्य कार्यालय मुंबईमध्ये ओवायसी बिल्डिंगमध्ये ठेवले.

मी १९६६मध्ये ट्रेनिंगस्कूलमध्ये दाखल झालो तेंव्हा या इमारतीत अणुशक्तीखात्याचे मुख्य ऑफिस होते. शिवाय या खात्याशी संबंधित असलेली आणखी काही ऑफिसे होती. १९६८च्या अखेरीस त्यातली काही ऑफिसे दुसरीकडे हलवली गेली आणि तळमजल्यावरचा बराचसा भाग रिकामा करून पीपीईडीला म्हणजे माझ्या ऑफिसला देण्यात आला. मी या इमारतीत अनेक वर्षे काम केले आहे. 

ओल्ड यॉट क्लब बिल्डिंग (Old Yacht Club Building) ही मुंबईतील कुलाबा  भागात, गेटवे ऑफ इंडियाजवळ असलेली एक अत्यंत देखणी आणि ऐतिहासिक इमारत आहे. ही इमारत 'रॉयल बॉम्बे यॉट क्लब'चा एक मुख्य भाग आहे.  बॉम्बे यॉट क्लब'ची स्थापना १८४६ मध्ये झाली. १८७६ मध्ये राणी व्हिक्टोरियाच्या मंजुरीने या क्लबच्या नावासोबत 'रॉयल' हा शब्द जोडला गेला. समुद्रकिनाऱ्यालगत असलेली ही मुख्य इमारत १८८१ मध्ये बांधून पूर्ण झाली. या इमारतीचे डिझाइन प्रसिद्ध ब्रिटिश वास्तुविशारद जॉन ॲडम्स (John Adams) यांनी केले होते. ही इमारत इंडो-गॉथिक (Indo-Gothic) आणि व्हिक्टोरियन स्थापत्यशैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. या इमारतीच्या बांधकामात लाकूड, दगडी क्लॅडिंग, मंगलोरी कौले आणि नक्षीदार काचेचे काम (Stained Glass) प्रामुख्याने पाहायला मिळते. तिच्या छताची रचना उतरती आणि सुळक्यांसारखी टोकदार आहे. 

ब्रिटिश काळात हा क्लब केवळ युरोपीय लोकांसाठीच मर्यादित होता. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर ती इमारत अणुशक्ती विभागाकडे आली. या इमारतीच्या समोरच १८९६मध्ये रॉयल यॉट क्लबने दुसरी एक सुंदर इमारत बांधून तिथे राहण्याची सोय केली होती. ही इमारत आजही 'रॉयल बॉम्बे यॉट क्लब'च्याच ताब्यात आहे आणि तिथे सदस्यांसाठी हॉस्पिटॅलिटी, रूम्स आणि रेस्टॉरंट चालवले जाते. जिथे आता सरकारी ऑफिस आहे ती १८८१ ची पहिली इमारत थोडी घरगुती, लाकडी कामाची आणि स्विस पद्धतीची वाटते; तर १८९६ ची दुसरी इमारत जिथे आजही क्लब आहे ती अधिक भव्य, दगडी कमानींची आणि राजवाड्यासारखी वाटते. दोन्ही इमारतींमधील हा फरक मुंबईच्या जुन्या काळातील वास्तुकलेचा विकास दर्शवतो!

फोटोमध्ये या दोन्ही इमारतींशिवाय गेटवे ऑफ इंडिया आणि ताजमहाल हॉटेलच्या दोन इमारती दिसतात. ओवायसी बिल्डिंगच्या समोर आधी एक मोठी बाग होती. त्या ठिकाणी आता अणुशक्तीभवनची नवी चार मजली इमारत उभारली आहे.

मुंबईतील जुन्या इमारती -११    धनराज महल

मी ओवायसी मध्ये कामाला जात असतांना आमची इमारत यायच्या आधी एक मोठी जुनी इमारत लागत असे, पण मी कधीच तिच्याकडे फारसे लक्ष देऊन पाहिले नव्हते. अलीकडे एकदा मी फेसबुकवर तिचा फोटो पाहिला तेंव्हा मात्र मला तो लगेच ओळखीचा वाटला म्हणून त्या इमारतीची माहिती वाचली. धनराज महल नावाची ही मुंबईतील कुलाबा (अपोलो बंदर) भागात असलेली एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक वास्तू आहे. ही इमारत तिच्या पॅरिसमधील विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळातल्या देखण्या आणि वैशिष्ट्यपूर्ण  अशा  'आर्ट डेको' (Art Deco) शैलीतील वास्तुकलेसाठी ओळखली जाते.

या इमारतीची निर्मिती १९३५ ते १९३८ या काळात झाली. हैदराबाद संस्थानातील सर्वात श्रीमंत आणि प्रतिष्ठित व्यापारी व बँकर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या घराण्यातील राजा नरसिंगगीर धनराजगीर ग्यान बहादूर यांनी हा महाल स्वतःचा 'सिटी पॅलेस' (मुंबईतील निवासस्थान) म्हणून बांधला होता. जेव्हा ही इमारत पूर्ण झाली, तेव्हा ती संपूर्ण मुंबई (तत्कालीन बॉम्बे) मधील सर्वात मोठी आणि अत्यंत महागडी खाजगी निवासी इमारत ठरली होती. या महालाचे डिझाइन त्या काळातील प्रसिद्ध ब्रिटिश आर्किटेक्चरल फर्म 'ग्रेगसन, बॅटली अँड किंग' यांनी केले होते, तर बांधकाम शापूरजी पालनजी कंपनीने केले होते.  या इमारतीच्या बांधकामासाठी जोधपूरहून आणलेला गुलाबी रंगाचा वाळूचा दगड (Pink Jodhpur Sandstone) वापरण्यात आला आहे.

 मूकपटांच्या काळातील प्रसिद्ध अभिनेत्री झुबेदा (जी भारताच्या पहिल्या 'आलम आरा' या बोलक्या चित्रपटाची नायिका होती) या राजा धनराजगीर यांच्या पत्नी होत्या. राजांनी हा महाल त्यांच्यासाठीच बांधला होता आणि त्यांचे वास्तव्य या महालात होते. त्यांच्याशिवाय आणखी काही मशहूर अभिनेते आणि त्या काळातील लोकप्रिय व्यक्तिमत्त्वांचे वास्तव्य इथे होते.

राजा नरसिंगगीर यांचे पूर्वज नागा साधू होते, पण सर्वस्व त्यागणारे साधू संसाराच्या रहाटगाडग्यात गुंतून गेले आणि सावकारी करायला लागले. त्यांच्या काही वंशजांनी तर मोठमोठे महाल बांधले, त्यातलाच एक कुलाब्यातला धनराजमहल.

या महालावर लिहिलेला एक लेख 

सर्वस्व त्यागणारे साधू संसाराच्या रहाटगाडग्यात कसे गुंतून जातात याचं हे उदाहरण-‘धनराज महल’.

घड्याळाचं भूत मानगुटीवर बसवून घेतेलेले  मुंबईकर आजूबाजूला न बघताच रोज अनेक ऐतिहासिक वास्तुंसमोरून येतजात असतात. कधीकधी बराच वेळ हाताशी असताना रमतगमत निघाल्यावर एखादी जुनी वास्तू खुणावते आणि मग थोडी शोधाशोध केली तर त्या वास्तूबद्दल अनेक मनोरंजक किस्से आणि कहाण्या उलगडून समोर येतात. अशीच एक वास्तू आहे ‘धनराज महल’! 

गेट वे ऑफ इंडिया बघायला गेल्यानंतर आपण एका टोकाला असलेला गेट वे ऑफ इंडिया आणि दुसऱ्या टोकाला असलेलं ताजमहाल हॉटेल इतकंच बघतो, पण तिसरं टोक आपण फारसं बघतही नाही. हे तिसरं टोक म्हणजेच ‘धनराज महल’.

****

या महालाशी खूप लोक जोडले गेले आहेत. म्हणजे पाहा, आधी तर हा महाल बांधला गेला होता एकेकाळच्या सुप्रसिद्ध अभिनेत्री झुबेदा बेगम यांच्यासाठी. या झुबेदा बेगमने ‘आलम आरा’ या भारतातल्या पहिल्या बोलपटात काम केलं होतं. या झुबेदाने हैद्राबादच्या राजा धनराजगीर यांच्यासोबत लग्न केलं होतं. या दोघांना दोन मुलं झाली-   हुमायून धनराजगीर  आणि दुर्रेश्वर धनराजगीर. पैकी हुमायून धनराजगीर यांनी औषधनिर्मिती क्षेत्रात बरंच नांव कमावलं आणि त्यांनी  ग्लॅक्सो-कॅलिडासारख्या  जगप्रसिद्ध औषधनिर्मिती कंपन्यांचे अध्यक्षपद त्यांनी संचालकपद भूषवलं होतं. मुलगी दुर्रेश्वरनं स्वत: काही विशेष केलं नसलं तरी संजय दत्तची पहिली बायको रिया पिल्लई या दुर्रेश्वरची मुलगी होती.  हे हुमायून आणि दुर्रेश्वर- रिया पिल्लई या धनराजगीर महालात राहिलेच, पण त्यांच्या पुढच्या पिढ्या म्हणजे सध्याचा आरोहण-तेरह पन्ने सारख्या मालिकांतून पुढे आलेला अभिनेता-निर्माता तरुण धनराजगीर आणि १९७८ साली ‘मिस इंडिया’ किताब पटकावलेली सबिता धनराजगीर-उमरीगर हे दोघेदेखील या वास्तूशी जोडले गेले आहेत. पण हे सगळं सोडा.. सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे ही इमारत दशनामी नागा साधूंच्या वैभवशाली आणि समृद्ध इतिहासाचं प्रतीक आहे हे तुम्हाला माहिती आहे का? कसं ते वाचा.

****

नागा साधूंचे दहा प्रकार आहेत. त्यातल्या काही नागा साधूंना गोस्वामी किंवा गोसांइही म्हटलं जात असे. कालांतराने हे त्यांचे संप्रदाय विस्तारत गेले आणि त्यांचे  ‘मठ’ बनले.  या मठाच्या अधिपतींना ‘महंत’ म्हटलं जात असे. आधीतर या महंतांनी मठांच्या संरक्षणासाठी शस्त्रधारी तुकड्या उभ्या केल्या. हळूहळू हे इतके बलाढ्य झाले की ते   साधू-सैनिकांच्या तुकड्या चक्क वेगवेगळ्या राजांना भाड्याने देऊ लागले. अठराव्या शतकात या गोस्वामी साधूंकडे इतके पैसे होते की ते सावकारी करायला लागले. त्यांचे क्लायंटपण अगदी मोठे लोक असत. 

****

या गोस्वामी सावकारांमध्ये हैदराबादचे गोस्वामी  सर्वात श्रीमंत आणि बलाढ्य होते. त्यातही  राजा नरसिंगगीर आणि त्यांचे वारसदार धनराजगीर यांचा  मठ सगळ्यात समर्थ मठ होता.  हा गीर परिवार इतका श्रीमंत आणि इतका बलाढ्य होता की त्यांना ‘दख्खनचे रॉथ्सचाइल्ड’ म्हणून ओळखले जात असे. ‘रॉथ्सचाइल्ड’ हे नाव युरोपियन बँकिंगवर अंकुश ठेवणाऱ्या सुपरिचित सावकार घराण्यावरून आले होते.  या नरसिंगगीर यांनी   निजामाला हैदराबादेत रेल्वेचे जाळे निर्माण करण्यासाठी  आर्थिक साहाय्य केलं होतं. तशा त्यांनी त्यांनी निजामशाहीतल्या अनेक सरदारांना मोठमोठ्या कर्जाऊ रकमा दिल्या होत्या आणि या अपार संपत्तीच्या संरक्षणासाठी अरब सैनिकांची तुकडी ही बाळगली होती.  त्यांच्या या भरघोस आर्थिक सहाय्यामुळे निजामाने त्यांना ‘राजा’ हा किताब दिला होता. त्यानंतर असाही एक काळ आला होता जेव्हा निजामाने त्याच्या राज्याचा एक भाग म्हणजे  वऱ्हाड प्रांत या गोस्वामी राजांकडे गहाण ठेवला होता.

****

राजा नरसिंगगीर यांचे वारसदार धनराजगीर यांनी काळाची पाऊले अचूक ओळखली आणि सावकारीसोबतच औद्योगिक क्षेत्रांतही पाऊल ठेवलं. त्यांनी मुंबई आणि सोलापूर इथे कापडगिरणी उभारली. त्यापुढे जाऊन भविष्याचा वेध घेत भारतातील पहिली ब्रॉडकास्टिंग कंपनी स्थापन केली होती.  राजा धनराजगीर यांनी मुंबईतल्या अपोलो बंदरावर गेट वे ऑफ इंडिया जवळ ‘धनराज महल’ नावाची एक भव्य वास्तू उभारली. ही वास्तू त्याकाळात शहरातली सर्वात महाग निवासी वसाहत होती.   १९३० मध्ये राजा धनराजगीर यांनी झुबेदा यांच्याशी विवाह केला होता. या आंतरधर्मीय विवाहाला गीर परिवाराचा विरोध होता म्हणून धनराजगीर यांनी झुबेदाला धनराज महलच्या सर्वात वरच्या मजल्यावर १५,००० चौरस फुटांचे पेंटहाऊस बांधून दिले.

****

तेव्हासुद्धा प्रचंड किंमत असलेली ही धनराज महलची वास्तू मुळात बांधली गेली होती ती नागा साधूंच्या सावकारीच्या पैशांतून. साधू निर्लेप असावेत, त्यांना ऐहिक सुख-संपत्तीचा लोभ असू नये असं मानणाऱ्या भारतीय वातावरणात या नागा साधूंनी मोठमोठे महाल बांधले, काहींच्या भिंतीत आणि तळघरात अतोनात पैसा दडवून ठेवला. सध्या धनराज महाल वारसांच्या आंपसातल्या खटल्यांमुळे विभागला गेलाय. आजही ब्रिटिश काळातल्या मोटारगाड्या धनराज महालमध्ये उभ्या आहेत. धनराजगीर यांचा हैद्राबाद येथील महाल ‘ग्यानबाग पॅलेस’ अशाच कोर्ट कचेरीत अडकला आहे. 

****

तर ही कथा आहे धनराज महालची!! सर्वस्व त्यागणारे साधू संसाराच्या रहाटगाडग्यात कसे गुंतून जातात याचं हे उदाहरण.

मुंबईतील जुन्या इमारती -१२ छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय

(पूर्वीचे नाव: प्रिन्स ऑफ वेल्स म्युझियम)

गेटवे ऑफ इंडिया जवळ असलेल्या माझ्या ऑफिसला जायच्या वाटेवरच हे म्यूजियम येत असल्यामुळे मी तिची भव्य इमारत असंख्य वेळा पाहिली आहे. 

ही इमारत इंडो-सारासेनिक (Indo-Saracenic) स्थापत्यशैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. यामध्ये हिंदू, मुघल, मराठा आणि जैन वास्तुकलेच्या घटकांचा सुंदर मिलाफ पाहायला मिळतो. या इमारतीची रचना प्रसिद्ध ब्रिटिश वास्तुविशारद जॉर्ज विटेट (George Wittet) यांनी केली होती. या इमारतीचा भव्य घुमट (Dome) आणि सभोवतालची पाम वृक्षांची बाग अतिशय आकर्षक आहे. या वास्तूला युनेस्को (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला आहे. यात प्राचीन भारताचा इतिहास, सिंधू संस्कृतीचे अवशेष, दुर्मिळ चित्रे आणि शस्त्रे अशा ५०,००० हून अधिक वस्तूंचा संग्रह आहे.

१९०५ मध्ये ब्रिटनचे राजकुमार (प्रिन्स ऑफ वेल्स) जॉर्ज पाचवे यांच्या भारत भेटीच्या स्मरणार्थ या संग्रहालयाची पायाभरणी करण्यात आली होती, म्हणून याला हे नाव मिळाले होते. पुढे १९९८ मध्ये याचे नाव बदलून 'छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय' (CSMVS) असे करण्यात आले. मी इंग्लंड, फ्रान्स, इटली आणि अमेरिकेतली काही चांगली वस्तुसंग्रहालये पाहिली आहेत. मुंबईतले हे वस्तुसंग्रहालय त्यांच्या तोडीचे आहे आणि नेहमी पर्यटकांनी गजबजलेले असते.

मुंबईतील जुन्या इमारती -१३   बाँबे व्हीटी स्टेशन

बोरीबंदर किंवा पूर्वीचे बाँबेव्हीटी स्टेशन किंवा सध्याचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस ही मी पाहिलेली पहिलीच इतकी भव्य इमारत होती. तिला पाहून मी तेंव्हा दिपून गेलो होतो. नंतरच्या काळात मी आगगाडी, लोकल, बस, कार, जीप, टॅक्सी अशा निरनिराळ्या वाहनांमधून तिथे असंख्य वेळा गेलो आहे, तिथे एका काळच्या व्हिक्टोरियामध्येही बसलो आहे. या इमारतीच्या असंख्य आठवणी माझ्या स्मरणात आहेत.

ही मुंबईमधील आणि भारतातील एक अत्यंत देखणी, ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना असलेली इमारत आहे. ही इमारत व्हिक्टोरियन गॉथिक रिव्हायव्हल आणि पारंपारिक भारतीय वास्तुकलेचा एक सुंदर मिलाफ आहे. इमारतीचे घुमट, कमानी, नक्षीदार खांब आणि काचेच्या रंगबिरंगी खिडक्या  हे तिच्या गॉथिक शैलीचे दर्शन घडवतात. तर त्यावरील बारीक नक्षीकाम आणि लाकडी कोरीव काम यात भारतीय कारागिरीची झलक दिसते. या भव्य इमारतीचे डिझाईन ब्रिटिश वास्तुविशारद एफ.डब्ल्यू.स्टीव्हन्स  यांनी तयार केले होते. या इमारतीचे बांधकाम १८७८ मध्ये सुरू झाले आणि ते पूर्ण होण्यास तब्बल १० वर्षे लागली. सुरुवातीला ब्रिटनच्या राणीच्या सन्मानार्थ याचे नाव 'व्हिक्टोरिया टर्मिनस'(VT) असे ठेवण्यात आले होते. १९९६ मध्ये याचे नाव बदलून 'छत्रपती शिवाजी टर्मिनस' (CST) आणि नंतर २०१७ मध्ये 'छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस'(CSMT) असे करण्यात आले.

इमारतीच्या मध्यभागी असलेला मोठा घुमट हे या वास्तूचे मुख्य आकर्षण आहे. या घुमटाच्या टोकावर हातात मशाल घेतलेली एक भव्य मूर्ती आहे, जी 'प्रगतीचे प्रतीक' (Lady of Progress) मानली जाते. इमारतीबाहेरील आणि आतील खांबांवर, कमानींवर सिंह (ब्रिटनचे प्रतीक) आणि वाघ (भारताचे प्रतीक), तसेच विविध पक्षी आणि प्राण्यांची शिल्पे अतिशय सुंदरपणे कोरलेली आहेत. या इमारतीच्या बांधकामासाठी प्रामुख्याने पिवळसर वाळूचा खडक (Sandstone) आणि ग्रॅनाइट वापरण्यात आले आहेत. या इमारतीचे ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेचे महत्त्व लक्षात घेऊन २००४ मध्ये युनेस्कोने या इमारतीला 'जागतिक वारसा स्थळ' म्हणून घोषित केले.

ही इमारत केवळ एक पर्यटन स्थळ नसून मध्य रेल्वेचे मुख्यालय आणि मुंबईची जीवनवाहिनी असलेल्या लोकल गाड्यांचे सर्वात मोठे टर्मिनल आहे. रोज लाखो प्रवासी या वास्तूतून प्रवास करतात. काही वर्षे त्यात माझाही समावेश होता.  रात्रीच्या वेळी जेव्हा या इमारतीवर रंगीबेरंगी रोषणाई केली जाते, तेव्हा तिचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.

मुंबईतील जुन्या इमारती -१४   बीएमसी ऑफिस बिल्डिंग

बृहन्मुंबई महानगरपालिका मुख्य कार्यालय ही सुद्धा मुंबईतील अत्यंत प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिक वास्तूंपैकी एक आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनसच्या अगदी समोर ही भव्य इमारत उभी आहे. मी समोर असलेल्या रेल्वेस्टेशनमध्ये असंख्य वेळा गेलो असेन आणि तेंव्हा ही कॉर्पोरेशनची बिल्डींगही कौतुकाने बाहेरून पहात होतो, पण मला तिथे आत जाण्याचे काम कधीच पडले नाही.

मुंबईत स्थानिक नागरी प्रशासनाची औपचारिक सुरुवात १८६५ मध्ये झाली, जेव्हा मुंबईला एक 'कॉर्पोरेट बॉडी' म्हणून मान्यता देण्यात आली होती.  १८७२ साली पहिल्यांदाच  निवडून आलेल्या ६४ सदस्यांचे एक नियमित महामंडळ अस्तित्वात आले. सर फिरोजशहा मेहता, जमशेदजी टाटा यांसारख्या दिग्गज भारतीयांचाही समावेश असलेल्या महापालिकेच्या नगरसेवकांची  बैठक घेण्यासाठी आणि कायदे/नियम बनवण्यासाठी एक प्रशस्त आणि हक्काचे 'कॉर्पोरेशन हॉल' (सभागृह) हवे होते. तसेच ब्रिटिश सरकारला आणि तत्कालीन नगरसेवकांना (कौन्सिलर्सना) मुंबईच्या वाढत्या वैभवाला साजेशी आणि महापालिकेच्या स्वायत्ततेची साक्ष देणारी एक भव्य वास्तू उभी करायची होती. त्यासाठी या इमारतीचे बांधकाम १८८४ मध्ये सुरू झाले आणि १८९३ मध्ये पूर्ण झाले. त्या वेळी तिचे अधिकृत नाव 'बॉम्बे म्युनिसिपल कॉर्पोरेशन ऑफिस'  म्हणजेच 'मुंबई महापालिका कार्यालय' असेच होते. आज आपण त्याला बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC) म्हणतो, म्हणजे गेली सव्वाशे वर्षाहून अधिक काळ तिथे हेच ऑफिस भरत आहे.

ज्यांनी सीएसएमटी स्टेशनचे डिझाईन केले होते त्याच  प्रसिद्ध ब्रिटिश वास्तुविशारद एफ.डब्ल्यू.स्टीव्हन्स यांनी या इमारतीचीही रचना केली होती.  ही इमारतसुद्धा गॉथिक रिव्हायव्हल आणि इंडो-सार्सेनिक वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. इमारतीचा भव्य घुमट आणि त्यावरील शिल्पकला अतिशय प्रेक्षणीय आहे. इमारतीच्या शीर्षस्थानी 'उर्ब्स प्राइमा इन इंदिस' (Urbs Prima in Indis - भारतातील प्रथम शहर) हे मुंबईचे जुने ब्रीदवाक्य कोरलेले पाहायला मिळते. ही इमारतसुद्धा मुंबईतील एक प्रमुख ऐतिहासिक वारसा वास्तू म्हणून ओळखली जाते.

मुंबईतील जुन्या इमारती -१५  जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट

बृहन्मुंबई महानगरपालिका आणि सीएसएमटी यांच्या शेजारीच मुंबईतील सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट ची ऐतिहासिक इमारत आहे. ही सुद्धा भारतातील कला क्षेत्राचा एक मुख्य वारसा आणि स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. सन  १८५७ मध्ये उद्योगपती सर जमशेटजी जीजीभॉय यांनी दिलेल्या देणगीतून ही संस्था सुरू झाली, म्हणून याचे नाव 'सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट' असे ठेवण्यात आले. याच्या कॅम्पसची मुख्य इमारत १८७८ मध्ये बांधून पूर्ण झाली. म्हणजे या तीन प्रसिद्ध इमारतींमध्ये ही इमारत सर्वात जुनी आहे. ही इमारत गॉथिक पुनरुज्जीवन (Gothic Revival) स्थापत्यशैलीत बांधलेली आहे. दगडी बांधकाम, उंच कमानी, विशाल खिडक्या आणि भव्य व्हरांडे हे या इमारतीचे वैशिष्ट्य आहे. मुंबईतील हवामानाचा विचार करून इमारतीत पुरेसा सूर्यप्रकाश आणि हवा खेळती राहील अशी रचना करण्यात आली आहे, जी कला विद्यार्थ्यांना चित्रकलेसाठी आणि शिल्पकलेसाठी अत्यंत पूरक ठरते.

या इमारतीने भारताला अनेक महान कलाकार दिले आहेत. यात पेस्तनजी बोमनजी, एम. एफ. हुसेन, के. एच. आरा, वासुदेव गायतोंडे, जतिन दास, आणि नाना पाटेकर (अप्लाइड आर्ट) अशा अनेक दिग्गज व्यक्तिमत्त्वांचा समावेश आहे. मुंबईतील ऐतिहासिक छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) इमारतीवरील अनेक सुंदर शिल्पे आणि सजावटीचे काम या संस्थेच्या तत्कालीन प्राध्यापक आणि विद्यार्थ्यांनी केले होते.

याच कॅम्पसमध्ये एक जुना लाकडी बंगला आहे, ज्याला 'किपलिंग हाऊस' म्हटले जाते. प्रसिद्ध ब्रिटिश लेखक रुड्यार्ड किपलिंग (ज्यांनी 'द जंगल बुक' लिहिले) यांचा जन्म १८६५ मध्ये याच परिसरात झाला होता. त्यांचे वडील जॉन लॉकवूड किपलिंग हे या स्कूल ऑफ आर्टचे पहिले प्राचार्य आणि वास्तुशिल्पचे प्राध्यापक होते.

रुडयार्ड किपलिंग.

मुंबईत जन्मलेले आणि साहित्याचे नोबेल पारितोषिकविजेता  लेखक.

रुडयार्ड किपलिंग हा लेखक आपल्यातील बहुतांशी जणांना नावावरून फारसा परिचयाचा नसतो. मात्र 'जंगल बुक' सारखे जगप्रसिद्ध पुस्तक आणि त्यातील मोगली, बघीरा, शेरखान अशा अजरामर पात्रांची निर्मिती करणारा लेखक म्हणून त्यांची ओळख दिली तर आपल्याला त्यांचे मोठेपण लक्षात येऊ शकते. 

मुंबईतील फोर्ट परिसरातील Sir J J School of Art च्या आवारातील या बंगल्यात १८६५ साली रुडयार्ड यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील लॉकवुड किपलिंग हे या संस्थेचे डीन होते.

19 व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील इंग्लंडमधील अत्यंत लोकप्रिय साहित्यिकांमध्ये रुडयार्ड किपलिंग यांचा समावेश केला जातो. आपल्या साहित्यासाठी १९०७ साली वयाच्या केवळ_४१_व्या वर्षी त्यांना नोबेल पारितोषिकाने गौरवण्यात आले होते. आजपर्यंत इंग्रजी भाषेतून लिहिणाऱ्या लेखकांमध्ये नोबेल पारितोषिक मिळणारे ते पहिले आणि सर्वात तरुण साहित्यिक मानले जातात.

काही दिवसांपूर्वी मुंबईतील त्यांच्या जन्म स्थळाला भेट देण्याची संधी मिळाली होती. हा जगप्रसिद्ध लेखक दिडशे वर्षांपूर्वी या वास्तूत वावरला असेल आणि आपल्या बालपणी बागडला असेल हा विचार इथे फिरताना अंगावर रोमांच उभे करणारा होता. येथील उपसंचालक मित्रवर्य श्री. विनोद दांडगे यांच्यामुळे ही वास्तू आणि इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारा हा परिसर पाहता आला.

Vishal Tayade, June 15, 2026

मुंबईतील जुन्या इमारती -१६       जीपीओ 

पूर्वीच्या काळातही भारतामध्ये संदेशवहनाची आणि पत्रव्यवहाराची अत्यंत कार्यक्षम, वेगवान आणि थक्क करणारी व्यवस्था अस्तित्वात होती. पण ही व्यवस्था प्रामुख्याने राजे-महाराजे, व्यापारी आणि गुप्तहेरांसाठी असायची. हरकारे, घोडेस्वार आणि सांडणीस्वार यांचे मार्फत खलिते आणि लखोटे अत्यंत गुप्तपणे सुरक्षित ठिकाणी पाठवले जात असत. मात्र सामान्य लोकांना आपले पत्र पाठवायचे असल्यास ते घेऊन जाण्यासाठी त्यांना स्वतःच्या खर्चाने खासगी माणसे शोधावी लागत असत.

ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतात आल्याबरोबर व्यापारी आणि प्रशासकीय कामांसाठी आणि कंपनीच्या अंतर्गत पत्रव्यवहारासाठी टपाल व्यवस्था सुरू केली होती. मुंबईत सर्वसामान्यांसाठी आणि पद्धतशीरपणे सुरू झालेले पहिले अधिकृत मुख्य पोस्ट ऑफिस म्हणजे बॉम्बे जीपीओ याची स्थापना १७९४ मध्ये झाली. ते आधी अपोलो बंदर आणि फ्लोराफाउंटन जवळ जुन्या इमारतींमध्ये होते. १ सप्टेंबर १९०४ रोजी सध्याच्या छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) जवळील भव्य इमारतीचे बांधकाम सुरू झाले आणि १९१३ मध्ये जीपीओ आज आपण पाहत असलेल्या ऐतिहासिक वास्तूत स्थलांतरित झाले. आजही इथून मुंबई शहर आणि उपनगरातील टपाल व्यवस्थेचे नियंत्रण केले जाते. जनरल पोस्ट ऑफिस मुंबई ही भारतातील सर्वात मोठ्या आणि जुन्या पोस्ट ऑफिस इमारतींपैकी एक आहे. या इमारतीचे बांधकाम इंडो-सॅरेसेनिक (Indo-Saracenic) स्थापत्यशैलीत केले गेले असून, या इमारतीच्या मध्यभागी असलेला विस्तीर्ण हॉल आणि त्यावरील विशाल घुमट हे आजही पर्यटकांचे आणि वास्तुकला प्रेमींचे मुख्य आकर्षण आहे. या इमारतीचा मुख्य पांढरा घुमट हा विजापूरच्या प्रसिद्ध 'गोल घुमट' (Gol Gumbaz) वरून प्रेरित आहे. या घुमटाचा व्यास साधारण ६५ फूट आहे. 

 मुंबईतील जुन्या इमारती -१७ टाउन हॉल

मुंबईतील ऐतिहासिक टाऊन हॉल ही दक्षिण मुंबईतील हॉर्निमन सर्कलसमोर असलेली एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि भव्य इमारत आहे. या इमारतीमध्ये प्रामुख्याने खालील महत्त्वाच्या संस्था, दुर्मिळ संग्रहालये आणि दालने आहेत.

१. द एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई : टाऊन हॉलचा बहुतांश भाग  या ऐतिहासिक संस्थेकडे आहे. या संस्थेची स्थापना १८०४ मध्ये झाली असून येथे ग्रंथालय व संशोधन केंद्र चालवले जाते. या ग्रंथालयात खालील दुर्मिळ गोष्टींचा खजिना आहे.  १४ व्या शतकातील इटालियन कवी दंते अलघियेरी यांच्या डिवाईन कॉमेडी या हस्तलिखित काव्याची दुर्मिळ अशी मूळ प्रत येथे अत्यंत सुरक्षितपणे जतन करून ठेवण्यात आली आहे. इथे १ लाखाहून अधिक पुस्तके आणि संस्कृत, पाली, प्राकृत, उर्दू आणि पर्शियन भाषांमधील हजारो जुनी हस्तलिखिते आहेत. १०,००० हून अधिक प्राचीन नाणी, ज्यात अकबर काळातील सोन्याची नाणी आणि कुमारगुप्त काळातील दुर्मिळ नाणी यांचा संग्रह या ठिकाणी आहे.

२. या इमारतीच्या एका भागात महाराष्ट्राचे  राज्य केंद्रीय वाचनालय ('स्टेट सेंट्रल लायब्ररी') कार्यरत आहे. भारतामध्ये प्रकाशित होणाऱ्या प्रत्येक पुस्तकाची एक प्रत या वाचनालयाला पाठवणे कायद्याने बंधनकारक आहे, त्यामुळे येथे देशातील पुस्तकांचा अथांग संग्रह आहे.

३. इमारतीच्या खालील तळघराच्या भागात महाराष्ट्र राज्याच्या पुरातत्व आणि वस्तू संग्रहालय विभागाचे कार्यालय स्थित आहे.

४. इमारतीच्या मध्यभागी एक भव्य ऐतिहासिक सार्वजनिक सभागृह (दरबार हॉल ) आहे. ब्रिटिशांच्या काळात लॉर्ड कॅनिंग यांनी १८५८ मध्ये याच ठिकाणी ईस्ट इंडिया कंपनीकडून भारताची सत्ता थेट ब्रिटनच्या राणीकडे  वर्ग झाल्याचा 'राणीचा जाहीरनामा' वाचून दाखवला होता.

इंग्रजांनी पेशवाईचा १८१८मध्ये पराभव करून मराठा साम्राज्य आपल्या ताब्यात घेतले असे आपण इतिहासात वाचतो, पण त्याच्या बऱ्याच आधीपासून त्यांनी मुंबईत आपला जम बसवला होता. ब्रिटिश सैनिक, अधिकारी आणि व्यापारी तसेच मुंबईतले अँग्लोइंडियन लोक यांना इथे वसवले होतेच, शिवाय अनेक पारसी, गुजराथी आणि मराठी व्यापारीसुद्धा त्यांच्या आश्रयाला राहून आपला उद्योगव्यवसाय करत होते.  १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीलाच मुंबईत मोठ्या सार्वजनिक सभा, शासकीय समारंभ किंवा नागरिकांच्या महत्त्वाच्या बैठका घेतल्या जात होत्या पण त्यासाठी कोणतीही मोठी सार्वजनिक इमारत नव्हती. सर जेम्स मॅकिंटॉश यांनी १८०४ मध्ये स्थापन केलेल्या 'बॉम्बे लिटररी सोसायटी'कडे (जी नंतर 'एशियाटिक सोसायटी' बनली) पुस्तके आणि प्राचीन दुर्मिळ हस्तलिखितांचा मोठा संग्रह जमा झाला होता. हा दुर्मिळ खजिना सुरक्षित ठेवण्यासाठी, अभ्यासकांसाठी ग्रंथालय आणि संशोधन केंद्र सुरू करण्यासाठी योग्य जागेची गरज होती. अशा विविध कामांसाठी या इमारतीचे बांधकाम १८२१ मध्ये सुरू झाले आणि हे काम पूर्ण होऊन १८३३ मध्ये ही इमारत अधिकृतपणे खुली करण्यात आली. या इमारतीची रचना ब्रिटिश लष्करी अभियंता कर्नल थॉमस कूपर यांनी केली होती. ग्रीक निओ-क्लासिकल  स्थापत्यशैलीमधील या इमारतीच्या समोर ८ भव्य ग्रीक पद्धतीचे स्तंभ आणि ३० पायऱ्यांचा मोठा जिना आहे, जो मुंबईतील छायाचित्रणासाठी अतिशय लोकप्रिय आहे.  या पायऱ्यांवर केलेले चित्रण आपण अनेक हिंदी चित्रपटांमध्ये पहातो. सभागृहात १९ व्या शतकातील ब्रिटिश अधिकारी आणि दानशूर व्यक्तींचे (उदा. जगन्नाथ शंकरशेठ) संगमरवरी पुतळे बसवलेले आहेत. भारतातील इतिहास, संस्कृती, नाणी आणि निसर्गविज्ञानाशी संबंधित दुर्मिळ वस्तू जतन करून त्यांचे प्रदर्शन भरवण्यासाठी असलेली एका संग्रहालयाची गरज टाऊन हॉलमुळे पूर्ण झाली होती. नंतरच्या काळात मुंबईत इतर अनेक वस्तुसंग्रहालये बांधली गेली. एक भव्यदिव्य वास्तू उभारून मुंबई बेटावर ब्रिटिश साम्राज्याचा प्रभाव आणि त्यांची स्थापत्य कला दर्शवणे, हाही या टाउन हॉलची इमारत बांधण्यामागील एक अप्रत्यक्ष उद्देश होता.

थोडक्यात सांगायचे तर टाऊन हॉलची उभारणी शहराचे प्रशासकीय केंद्र, सार्वजनिक सभागृह आणि ज्ञान-संशोधनाचे मुख्य केंद्र म्हणून करण्यात आली होती. ब्रिटिशांच्या काळातील शासकीय/व्यापारी बैठकांचे केंद्र असलेली ही इमारत सुमारे दोनशे वर्षांनंतर आजही मुंबईचे मुख्य बौद्धिक, साहित्यिक आणि ऐतिहासिक पर्यटन केंद्र म्हणून पूर्ण ताकदीने कार्यरत आहे.

 मुंबईतील जुन्या इमारती -१८  डेव्हिड ससून लायब्ररी 

ही मुंबईतील कला घोडा (फोर्ट) परिसरातील एक ऐतिहासिक इमारत आणि प्रतिष्ठित ग्रंथालय तसेच वाचनालय आहे. १८४७ मध्ये 'बॉम्बे मेकॅनिक्स इन्स्टिट्यूट' म्हणून याची सुरुवात झाली होती. नंतर प्रसिद्ध व्यापारी आणि उद्योगपती डेव्हिड ससून यांनी दिलेल्या देणगीमुळे आणि पुढाकारामुळे १८७० मध्ये याच्या सध्याच्या इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाले आणि त्यांच्या सन्मानार्थ याचे नाव 'डेव्हिड ससून लायब्ररी' असे ठेवण्यात आले. ही इमारत गॉथिक-व्हिक्टोरियन (Neo-Gothic) वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. तिची पिवळ्या आणि गुलाबी दगडांची रचना, कमानी आणि बाल्कनी पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतात. २०२३ मध्ये या ऐतिहासिक इमारतीचे पुनरुज्जीवन (Restoration) आणि नूतनीकरण पूर्ण करण्यात आले आहे.

 या वाचनालयात लाखो दुर्मिळ पुस्तके, जुने नकाशे, ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि विविध विषयांवरील ग्रंथांचा अमूल्य साठा आहे.  इथे विज्ञान, अभियांत्रिकीपासून ते इतिहास आणि साहित्यापर्यंत विविध विषयांची पुस्तके पाहायला मिळतात. १८व्या व १९व्या शतकातील काही अत्यंत दुर्मिळ इंग्रजी पुस्तके इथे जपून ठेवली आहेत. यामध्ये मुंबई (तत्कालीन बॉम्बे) आणि भारताच्या इतिहासावर आधारित महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर्स समाविष्ट आहेत. अभियांत्रिकी (Engineering), धातूशास्त्र (Metallurgy), वास्तुशास्त्र (Architecture) आणि विज्ञानाच्या विविध शाखांवरील मूळ व जुने संदर्भग्रंथ इथे विपुल प्रमाणात आहेत. इंग्रजी, मराठी, गुजराती व हिंदी भाषांमधील अभिजात (Classic) कादंबऱ्या, प्रवासवर्णने, कवितासंग्रह आणि प्रसिद्ध लेखकांची आत्मचरित्रे उपलब्ध आहेत. भारतीय संस्कृती, कला, पुरातत्वशास्त्र (Archaeology), तत्त्वज्ञान आणि जागतिक इतिहासावरील पुस्तकांचा विशेष विभाग आहे. मुंबईचे जुने भौगोलिक नकाशे, ब्रिटिशकालीन प्रकाशने तसेच आधुनिक मासिके, आंतरराष्ट्रीय जर्नल्स आणि दैनिक वर्तमानपत्रे वाचकांसाठी उपलब्ध असतात.

काला घोडा हा परिसर मुंबईचे सांस्कृतिक केंद्र असल्याने आणि नजीकच विद्यापीठ, उच्च न्यायालय व संशोधन संस्था असल्याने इथे अतिशय अभ्यासक आणि वैविध्यपूर्ण वाचकवर्ग येतो. मुंबईचा इतिहास, ब्रिटिशकालीन भारत किंवा ऐतिहासिक दस्ताऐवजांवर संशोधन  करणारे अभ्यासक इथे प्रामुख्याने येतात. जवळच असलेल्या मुंबई विद्यापीठ, सरकारी कायदा महाविद्यालय , एलफिन्स्टन कॉलेज आणि सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्सचे विद्यार्थी अभ्यासासाठी आणि संदर्भासाठी या शांत जागेचा वापर करतात. मुंबई उच्च न्यायालय  जवळच असल्यामुळे अनेक वरिष्ठ वकील आणि कायद्याचे अभ्यासक इथे संदर्भग्रंथ वाचण्यासाठी येतात. शांत वातावरणात लेखन करण्यासाठी किंवा नव्या विषयांवर संशोधन करण्यासाठी अनेक प्रस्थापित लेखक, पत्रकार, नाटककार आणि चित्रपट दिग्दर्शक इथे नियमित वेळ घालवतात. दक्षिण मुंबईतील जुने रहिवासी आणि निवांतपणे वर्तमानपत्रे, नियतकालिके किंवा कादंबऱ्या वाचण्याची आवड असलेले ज्येष्ठ सदस्य या लायब्ररीच्या बागेत किंवा रीडिंग रूममध्ये बसलेले दिसतात. या लायब्ररीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे तिची 'रीडिंग रूम' आणि 'मागील बागेतील आसनव्यवस्था'. ऐतिहासिक सागवान (Teakwood) फर्निचर आणि आरामदायी खुर्च्यांमुळे इथे तासन् तास एकाग्रतेने वाचन करणे शक्य होते. दक्षिण मुंबईच्या गजबजलेल्या भागात ही जागा अतिशय शांत आणि आल्हाददायक वाटते.

मी या परिसरात अनेक वर्षे रोज येत जात होतो आणि येताजातांना या इमारतीच्या समोरून जात होतो. पण मला त्या काळात या वाचनालयाची काही माहितीच नव्हती. 

     एल्फिन्स्टन कॉलेज, डेव्हिड ससून लायब्ररी आणि समोर काळा घोडाचा पुतळा - जुना फोटो

मुंबईतील जुन्या इमारती -१९ एलफिन्स्टन कॉलेज

हे दक्षिण मुंबईतील फोर्ट परिसरात असलेले भारतातील सर्वात जुन्या आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या शैक्षणिक संस्थांपैकी एक आहे. मुंबई विद्यापीठाची स्थापना होण्यापूर्वीच या महाविद्यालयाने पश्चिम भारतात आधुनिक उच्च शिक्षणाची पायाभरणी केली होती.  बॉम्बेचे तत्कालीन गव्हर्नर माऊंट स्टुअर्ट एलफिन्स्टन यांच्या सन्मानार्थ १८३५ मध्ये या कॉलेजचे वर्ग सुरू झाले आणि १८५६ मध्ये  त्याला 'एलफिन्स्टन कॉलेज' म्हणून स्वतंत्र ओळख मिळाली. या महाविद्यालयाची इमारत व्हिक्टोरियन गॉथिक (Victorian Gothic) स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना असून तिला युनेस्को (UNESCO) वारसा दर्जा लाभलेला आहे. सध्या हे महाविद्यालय डॉ. होमी भाभा राज्य विद्यापीठाशी (Dr. Homi Bhabha State University) संलग्न आहे. स्वातंत्र्यलढा, समाजसुधारणा, उद्योग आणि कला क्षेत्रांत मोलाचे योगदान देणारे अनेक दिग्गज या महाविद्यालयाचे विद्यार्थी राहिले आहेत. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर , लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक,  दादाभाई नौरोजी (त्यांनी येथे अध्यापनाचे कार्यही केले),   जमशेदजी टाटा,   गोपाळ कृष्ण गोखले,   न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे,   महर्षी धोंडो केशव कर्वे, पु.ल.देशपांडे, किशोरी आमोणकर,  रत्नाकर मतकरी  वगैरे प्रसिद्ध लोकांनी इथे शिक्षण घेतले होते.  या महाविद्यालयात कला (Arts), विज्ञान (Science) आणि वाणिज्य (Commerce) या तिन्ही शाखांमध्ये पदवी आणि पदव्युत्तर स्तरावरील अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. आमच्याबरोबर रहात असलेला माझ्या मित्राचा भाऊ चंद्रशेखर दीक्षित या कॉलेजमध्ये शिकत होता.

एलफिन्स्टन कॉलेजच्या अगदी शेजारीच असलेली दि इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स ही संस्था महाराष्ट्रातील शुद्ध विज्ञान (Pure Sciences) विषयातील पदव्युत्तर शिक्षण  आणि प्रगत संशोधनासाठी अत्यंत प्रसिद्ध आहे. या संस्थेची पायाभरणी १९११ मध्ये झाली असून, १९२० मध्ये 'रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स' म्हणून हे संस्थान अधिकृतपणे सुरू झाले. सुरुवातीला मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न असलेले हे संस्थान आता डॉ. होमी भाभा राज्य विद्यापीठाचा मुख्य घटक आणि विज्ञान केंद्र म्हणून कार्यरत आहे. या संस्थेत प्रामुख्याने एम.एससी. आणि पीएच.डी. स्तरावरील शिक्षण व संशोधन चालते. रसायनशास्त्र आणि भौतिकशास्त्रातील उच्च दर्जाच्या संशोधनासाठी हे केंद्र ओळखले जाते.

माझ्या भावाचा मित्र डॉ.सुरेश दोडवाड इथे प्राध्यापक होता. मी त्याला भेटण्यासाठी या इमारतीत जाऊन आलो आहे. या दोन्ही जुन्या इमारती म्यूजियमहून जवळ आहेत.

 मुंबईतील जुन्या इमारती २०  पोलिस मुख्यालय

गेटवे ऑफ इंडियाला जाण्याच्या रस्त्यावर एस.पी.मुखर्जी चौक नावाचे एक मोठे सर्कल आहे, ते म्यूजियम किंवा रीगल थेटरसाठीच जास्त प्रसिद्ध आहे. तिथून पाच मोठे रस्ते फुटतात. या सर्कलच्या भोवती अनेक प्रसिद्ध ऐतिहासिक इमारती आहेत. त्यातील म्यूजियम आणि इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्सबद्दल आधीच्या भागांमध्ये लिहिले आहे. याच ठिकाणी एक खूप जुनी आणि मोठी इमारत आहे. तिचा इतिहास मनोरंजक आहे.

ब्रिटिश राजवटीत मुंबई बंदरात येणाऱ्या युरोपियन खलाशांच्या आणि अधिकाऱ्यांच्या राहण्यासाठी ही इमारत बांधण्यात आली. तिचे बांधकाम १८७२ ते १८७६ या काळात झाले. विक्टोरिया राणीचा मुलगा प्रिन्स अल्फ्रेड याने १८७० मध्ये केलेल्या मुंबई दौऱ्याच्या स्मरणार्थ या वास्तूला 'रॉयल अल्फ्रेड सेलर्स होम' असे नाव देण्यात आले. १९२८ मध्ये इंग्रजी राज्यातल्या भारत सरकारने ही इमारत ताब्यात घेतली. पुढे तिथे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीची विधानसभा (कौन्सिल हॉल) केली. स्वातंत्र्यकाळात मुंबई राज्याचे आणि नंतर महाराष्ट्र राज्याचे 'विधान भवन' म्हणून या इमारतीचा वापर १९८२ पर्यंत करण्यात आला. नरिमन पॉइंट जवळ नवे विधान भवन तयार झाल्यानंतर, १९८२ मध्ये महाराष्ट्र राज्य पोलिस मुख्यालयाचे  कामकाज या ऐतिहासिक वास्तूत हलवण्यात आले.

 प्रसिद्ध ब्रिटिश वास्तुविशारद  फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स यांनी गॉथिक पुनरुज्जीवन आणि व्हेनेशियन गॉथिक शैलीत या इमारतीची रचना केली होती. स्टीव्हन्स यांनीच पुढे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस  इमारतीची रचना केली. या इमारतीच्या बांधकामात कुर्ल्याचा निळा बसाल्ट दगड आणि छतासाठी लाल मंगलोरी कौले वापरली गेली आहेत. सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्सचे तत्कालीन प्राचार्य जॉन लॉकवूड किपलिंग (लेखक रुड्यार्ड किपलिंग यांचे वडील) आणि त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी या वास्तूवरील नक्षीकाम व शिल्पे तयार करण्यात मोलाचे योगदान दिले होते.

मुंबईतील जुन्या इमारती २१  मुंबई  पोलिस मुख्यालय

मुंबई शहर पोलिस आयुक्त कार्यालयाची (Mumbai Police Commissionerate) ऐतिहासिक इमारत ही दक्षिण मुंबईतील क्रॉफर्ड मार्केट आणि छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT)च्या अगदी जवळ, डी. एन. रोडवर वसलेली आहे. ही इमारत मुंबईच्या प्रशासकीय आणि स्थापत्यशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा दुवा आहे.

१८६४: मुंबई शहर पोलिस दलाची स्थापना झाली.  सर बॅार्टल फ्रियर यांच्या कार्यकाळात मुंबई शहर पोलिसांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय व्यवस्थेची गरज निर्माण झाली. नवीन आयुक्त कार्यालयाच्या इमारतीचे काम १८९४ मध्ये सुरू झाले आणि १८९८ मध्ये ही इमारत पूर्ण झाली. २४ डिसेंबर १८९८ रोजी या इमारतीचे अधिकृत उद्घाटन करण्यात आले.  या वास्तूची रचना प्रसिद्ध वास्तुविशारद जॉन ॲडम्स यांनी केली होती. त्यांनी इंडो-सारॅसेनिक आणि गॉथिक स्थापत्यशैलीचा सुरेख संगम यामध्ये साधला आहे.

इमारतीच्या बांधकामात प्रामुख्याने स्थानिक पिवळा मढ दगड वापरण्यात आला आहे. त्यामुळे या वास्तूला एक वेगळाच ऐतिहासिक व अभिजात लूक मिळतो.

इमारतीवरील कमानी, खांब आणि खिडक्यांवर अतिशय बारीक कलाकुसर आढळते. यातील नक्षीकामाचे काम सर जे.जे.स्कूल ऑफ आर्ट्सच्या कलाकारांच्या सहकार्याने करण्यात आले होते. इमारतीच्या मध्यभागी असलेला उंच टॉवर आणि सभोवतालच्या व्हरांड्याची रचना ही ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय इमारतींचे वैशिष्ट्य दर्शवते.

१८९८ पासून आजपर्यंत, १२५ वर्षांहून अधिक काळ मुंबई शहराच्या सुरक्षेची सर्व प्रमुख सूत्रे याच इमारतीतून हलवली जात आली आहेत. ही इमारत ब्रिटिश काळातील स्वातंत्र्यलढ्याची आंदोलने, संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि स्वातंत्र्योत्तर काळातील अनेक महत्त्वाच्या घटनांची साक्षीदार राहिली आहे. महाराष्ट्र राज्य पोलिस मुख्यालय सुद्धा १९८२ च्या आधी याच इमारतीत कार्यरत होते. शहरातील सर्वात गंभीर, गुंतागुंतीच्या आणि हाय-प्रोफाइल गुन्ह्यांचा तपास करणाऱ्या गुन्हा अन्वेशण शाखेचे मुख्य केंद्र याच इमारतीत (विशेषतः मागील व बाजूच्या विंगमध्ये) स्थापन करण्यात आले. गुन्हेगारांची कार्यपद्धती, इतिहास आणि फोटोग्राफ्सची नोंद ठेवणारी मध्यवर्ती यंत्रणा आणि फिंगरप्रिंट आणि फॉरेन्सिक सपोर्ट विभाग ही गुन्ह्याच्या ठिकाणावरून मिळालेले ठसे आणि पुरावे संकलित करणारी शाखा यांचा समावेश याच विभागात होतो. शहराची अंतर्गत सुरक्षा, गुप्तवार्ता संकलन, व्ही.आय.पी. सुरक्षा आणि राजकीय/सामाजिक घडामोडींवर लक्ष ठेवणाऱ्या 'स्पेशल ब्रांच'चे मुख्यालय याच संकुलात होते. पूर्वी परदेशी नागरिकांचे व्हिसा, पासपोर्ट पडताळणी व नोंदणीचे काम याच इमारतीतील शाखेतून पाहिले जात असे. संपूर्ण मुंबई शहरातील तातडीच्या कॉल्सना (Emergency Helpline 100) प्रतिसाद देणारा आणि सर्व पोलिस ठाण्यांना आपत्कालीन सूचना देणारा मध्यवर्ती नियंत्रण कक्ष याच इमारतीतून चोवीस तास चालवला जात असे. थोडक्यात सांगायचे तर ही इमारत केवळ एका पोलिस ठाण्यासारखी नव्हती, तर मुंबई शहराची कायदा-सुव्यवस्था, गुप्तहेर यंत्रणा , गुन्हे अन्वेषण आणि आपत्कालीन नियंत्रण कक्ष या सर्वांची 'मध्यवर्ती कमांड सिस्टीम' म्हणून पहिल्यापासून कार्य करत आहे.

मुंबईतील जुन्या इमारती २२   मॅजेस्टिक बिल्डिंग

वेलिंग्टन सर्कल म्हणजे आताच्या श्यामप्रसाद मुखर्जी चौकातच मॅजेस्टिक बिल्डिंग ही मुंबईतील एक अतिशय प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक वास्तू आहे. आजकाल ती सहकारी भांडारच्या नावानेच जास्त लोकांना माहीत आहे. 

 प्रसिद्ध ब्रिटीश आर्किटेक्ट डब्ल्यू.ए.चेंबर  यांनी डिझाइन केलेल्या या इमारतीचे बांधकाम १९०९ मध्ये पूर्ण झाले. ही इमारत इंडो-सारॅसेनिक (Indo-Saracenic) वास्तुकलेचा एक उत्तम नमुना आहे. यामध्ये भारतीय (मुघल व राजपूत) आणि युरोपियन शैलीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो.  सुरुवातीच्या काळात ही इमारत मुंबईतील एक अत्यंत आलिशान आणि भव्य हॉटेल ('हॉटेल मॅजेस्टिक') म्हणून ओळखली जात असे. मुंबई शहरातील पहिली लिफ्ट (Elevator) याच इमारतीमध्ये बसवण्यात आली होती, असे मानले जाते.  

स्वातंत्र्यानंतर आणि महाराष्ट्राच्या निर्मितीनंतर या ऐतिहासिक हॉटेलचे रुपांतर राज्य विधानमंडळाच्या सदस्यांसाठी 'मॅजेस्टिक आमदार निवास'मध्ये करण्यात आले. या इमारतीच्या तळमजल्यावर काही व्यापारी दुकाने, रेस्टॉरंट्स आणि सरकारी सहकारी भांडार (सुपरमार्केट) कार्यरत आहेत. १९६६ मध्ये स्थापन झालेल्या सहकारी भांडारचे हे सर्वात पहिले दालन (Store) होते. ते आजही त्या भागातले एक प्रमुख डिपार्टमेंटल स्टोअर आहे आणि नेहमी ग्राहकांनी गजबजलेले असते.  या भागातील ऑफिसात काम करणारे अनेक लोक इथे सामान घेऊन घरी जातात. माझे ऑफिस ओवायसीमध्ये असतांना मीसुद्धा अनेक वेळा या भांडारात जाऊन खरेदी केली आहे आणि त्यांच्या कँटीनमध्ये जेवणही केले आहे.

मुंबईतील जुन्या इमारती २३       वॉट्सन हॉटेल - एस्प्लेनेड मॅन्शन

काळा घोडाच्या जवळच एक अगदी जुनी आणि मोडकळीला आलेली इमारत आहे, तिचा काही भाग पडून गेला आहे आणि जिकडे तिकडे स्कॅफोल्डिंग लावलेले आहे. सध्या इथे महत्वाचे असे काहीही नाही.  त्याच्या लहान लहान खोल्या करून त्या भाड्याने दिलेल्या आहेत आणि त्यात छोटी छोटी ऑफिसे किंवा घरे आहेत. ही इमारत ऐतिहासिक महत्वाची असेल असे मला तिच्याकडे पाहून कधीच वाटलेही नव्हते. पण मुळातली  व्हॉटसन हॉटेल आणि आता 'एस्प्लेनेड मॅन्शन' म्हणूनही ओळखली जाणारी ही इमारत मुंबईतील काळा घोडा परिसरातील ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण अशी इमारत आहे. 

जॉन व्हॉटसन या इंग्रज व्यापाऱ्याने १८६७ ते १८६९ दरम्यान ही वास्तू उभारली व १८७१ मध्ये हे हॉटेल सुरू झाले. ही इमारत भारतातील सर्वांत जुनी कास्ट आयर्न (घडीव व बीडचे लोखंड) वापरून बांधलेली हयात इमारत मानली जाते. याचे सर्व लोखंडी खांब, तुळया व सुटे भाग इंग्लंडमध्ये (डर्बी येथील फिनिक्स फाऊंड्रीमध्ये) तयार करून जहाजाने मुंबईत आणले गेले आणि येथे जोडले गेले.  कदाचित जगामधील ही अजून शिल्लक असलेली सर्वात जुनी अशा प्रकारची इमारत असू शकते. 

 ७ जुलै १८९६ रोजी फ्रान्सच्या 'लुमिएर बंधूंनी' (Lumière Brothers) भारतातील पहिला चित्रपट/मोशन पिक्चर शो याच व्हॉटसन हॉटेलमध्ये दाखवला होता.  लुमिएर बंधूंनी (ऑगस्ट आणि लुई लुमिएर) २८ डिसेंबर १८९५ रोजी पॅरिसमध्ये जगातील पहिला व्यावसायिक चित्रपट शो यशस्वीरीत्या दाखवला होता. त्यानंतर त्यांनी आपला हा नवीन शोध जगभरात नेण्यासाठी आपले प्रतिनिधी (ऑपरेटर) पाठवले. मुंबई हे त्या काळी ब्रिटिश भारताचे प्रमुख व्यापारी केंद्र आणि आधुनिक शहर असल्याने त्यांनी या शोसाठी मुंबईची निवड केली. त्या काळात व्हॉटसन हॉटेल हे मुंबईतील सर्वांत आलिशान, आधुनिक आणि युरोपियन उच्चभ्रू लोकांचे केंद्र मानले जात होते. या हॉटेलमध्ये विजेची आणि पुरेशा जागेची सोय असल्यामुळे  लुमिएरचे प्रतिनिधी मॉरिस सेस्टियर यांनी चित्रपट प्रदर्शनासाठी व्हॉटसन हॉटेलचा मुख्य हॉल निवडला. हे हॉटेल केवळ युरोपियन लोकांसाठी राखीव असल्याने सुरुवातीला प्रामुख्याने ब्रिटिश अधिकारी, व्यापारी आणि उच्चभ्रू नागरिकांनीच हा शो पाहिला.

व्हॉटसन हॉटेलमधील या शोला प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. केवळ एक दिवस ठरलेला हा शो प्रेक्षकांच्या आग्रहाखातर पुढे अनेक दिवस वाढवावा लागला आणि भारतीयांनाही दाखवला गेला. या शोच्या यशाने भारतातील तंत्रज्ञ आणि कलाकारांना प्रेरित केले. यात शो पाहणाऱ्यांमध्ये दादासाहेब तोरणे , दादासाहेब फाळके आणि एच. एस्. भटवडेकर (सावे दादा) हेही होते,  ज्यांनी पुढे जाऊन भारतातील पहिली लघुपट फित तयार केली. या घटनेनंतर अवघ्या १७ वर्षांनी, म्हणजेच १९१३ मध्ये दादासाहेब फाळके यांनी 'राजा हरिश्चंद्र' हा पहिला पूर्ण लांबीचा भारतीय चित्रपट बनवून भारतीय चित्रपटसृष्टीचा पाया घातला. अशा प्रकारे, मुंबईतील व्हॉटसन हॉटेल ही वास्तू "भारतीय चित्रपटसृष्टीची जन्मभूमी" मानली जाते, जिथे भारताने पहिल्यांदा पडद्यावर हालचाल करणारी चित्रे (Cinematograph) पाहिली.

 मुंबईतील जुन्या इमारती २४      क्रॉफर्ड मार्केट -   महात्मा जोतिबा फुले मंडई  

हे दक्षिण मुंबईतील एक अत्यंत प्रसिद्ध, ऐतिहासिक आणि प्रमुख खरेदी केंद्र आहे. १८६९ मध्ये ब्रिटिश काळात बांधण्यात आलेली ही इमारत व्हिक्टोरियन आणि गॉथिक वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. या इमारतीच्या बाह्य रचनेत आणि नक्षीकामात लॉकवूड किपलिंग (प्रसिद्ध लेखक रुडयार्ड किपलिंग यांचे वडील) यांचे कलात्मक योगदान पाहायला मिळते. १९ व्या शतकाच्या मध्यकाळात मुंबईचा व्यापार वेगाने वाढत होता. तत्कालीन मोकळ्या जागेत भरणारे बाजार अस्वच्छ आणि अव्यवस्थित असायचे. मुंबईचे पहिले म्युनिसिपल कमिशनर आर्थर क्रॉफर्ड  यांनी शहरात एक आधुनिक, सुसज्ज आणि बंदिस्त मध्यवर्ती बाजारपेठ उभारण्याची योजना आखली. प्रसिद्ध उद्योगपती व समाजसेवक सर कावसजी जहांगीर यांनी  या इमारतीसाठी लागणारा निधी आणि जमीन दान केली. या मार्केटचे बांधकाम १८६५ मध्ये सुरू झाले आणि १८६९ मध्ये ते पूर्ण होऊन जनतेसाठी खुले करण्यात आले. 

या मार्केटचे डिझाइन ब्रिटीश वास्तुविशारद विल्यम इमर्सन  यांनी तयार केले होते. ही इमारत व्हिक्टोरियन गॉथिक आणि भारतीय शैलीच्या समन्वयाचा (Indo-Saracenic elements) उत्कृष्ट नमुना आहे. हिच्या  बांधकामासाठी कुर्ल्याचा पिवळसर दगड आणि वसईचा लाल दगड वापरण्यात आला आहे. प्रसिद्ध ब्रिटीश लेखक रुडयार्ड किपलिंग यांचे वडील आणि 'सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स'चे तत्कालीन प्राचार्य जॉन लॉकवूड किपलिंग यांनी मार्केटच्या प्रवेशद्वारावर संगमरवरी नक्षीकाम केले. यामध्ये भारतीय शेतकरी, व्यापारी आणि ग्रामीण जीवनाचे सुंदर चित्रण करण्यात आले आहे. तसेच आतील भागातील कारंजाचे डिझाइनही त्यांनीच तयार केले होते. 

 क्रॉफर्ड मार्केटच्या नावावर एक ऐतिहासिक नोंद आहे—१८८२ मध्ये ही भारतातील पहिली इमारत ठरली, जिथे विजेच्या दिव्यांचा  वापर करण्यात आला होता.  स्वातंत्र्यानंतर, ब्रिटीश अधिकारी आर्थर क्रॉफर्ड यांचे नाव बदलून महान समाजसुधारक महात्मा जोतिबा फुले यांच्या सन्मानार्थ या मार्केटचे अधिकृत नाव 'महात्मा जोतिबा फुले मंडई' असे ठेवण्यात आले. तरीही आज सामान्य भाषेत याला क्रॉफर्ड मार्केटच म्हटले जाते. इतकेच नव्हे तर या मार्केटचा सगळा परिसरच क्रॉफर्ड मार्केटच्या नावाने ओळखला जातो. १९९६ पर्यंत हे मार्केट मुंबईतील फळे आणि भाज्यांचे मुख्य घाऊक केंद्र (Wholesale Market) होते. परंतु, दक्षिण मुंबईतील वाढती वाहतूक आणि गर्दी नियंत्रणात आणण्यासाठी १९९६ मध्ये घाऊक व्यापाऱ्यांना नवी मुंबईतील वाशी (APMC Market) येथे स्थलांतरित करण्यात आले. त्यानंतर क्रॉफर्ड मार्केट प्रामुख्याने किरकोळ खरेदी (Retail Market) आणि आयात केलेल्या वस्तूंचे प्रमुख केंद्र बनले.  येथे ताजी फळे, भाज्या, सुकामेवा, मसाले, आयात केलेले अन्नपदार्थ, गृहोपयोगी वस्तू, सौंदर्यप्रसाधने आणि खेळणी अतिशय रास्त दरात उपलब्ध असतात. अस्सल मुंबईकर खरेदीसाठी क्रॉफर्ड मार्केटलाच जाणे पसंत करतात. आज हे मार्केट मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) हेरिटेज वास्तूंच्या यादीत समाविष्ट असून मुंबईच्या ऐतिहासिक वारशाचा एक अविभाज्य भाग आहे.

 मुंबईतील जुन्या इमारती २५  

मी या लेखमालेत मुंबई बेटांच्या इतिहासापासून सुरुवात करून ब्रिटिशांच्या काळात जुन्या मुंबई शहराचा कसा विकास होत गेला हे दाखवणाऱ्या ऐतिहासिक काळात बांधल्या गेलेल्या २२ जुन्या इमारतींची माहिती दिली आहे. यातल्या बहुतेक सगळ्या इमारती बोरीबंदर (मुंबईसीएसएमटी स्टेशन) पासून अपोलो बंदर (गेट वे ऑफ इंडिया) पर्यंत पसरलेल्या फोर्ट भागात आहेत. या दक्षिण मुंबईच्या भागाच्या एका नकाशावर त्यांच्या जागा ढोबळपणे दाखवल्या आहेत. यातील बहुतेक सगळ्या इमारती आजही सुस्थितीत आहेत आणि त्यांचा महत्वपूर्ण उपयोग केला जात आहे. जे जे हॉस्पिटल या भागापासून दूर भायखळ्याला असल्यामुळे ते या नकाशात दाखवता आलेले नाही, पण फक्त यादीत दिले आहे. या नकाशावरून असे दिसते की छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (बोराबंदर) या भागात सहा प्रमुख इमारती आहेत, तर म्यूजियमजवळ सहा इमारती आहेत. गेटवेजवळील तीन आणि ओव्हल मैदानाच्या बाजूला असलेल्या तीन इमारतीसुद्धा तिथून जवळच आहेत.  एवढे अंतर चालत जाण्यासारखे आहे आणि त्या फेरफटक्यामध्ये या सगळ्या इमारतींचे दर्शन होते. मी नोकरीत असतांना काही वर्षे माझे ऑफिस गेटवे ऑफ इंडियाच्या जवळ ओवायसी बिल्डिंगमध्ये होते आणि मी रोजच व्हीटी किंवा चर्चगेट स्टेशनपर्यंत लोकलने जाऊन पुढे चालत जात होतो. यामुळे मला या सगळ्या इमारती ओळखीच्या वाटत होत्या, त्यांच्याबद्दल मनात एक प्रकारची आत्मीयता होती म्हणून मी त्यांची माहिती काढून ही लेखमाला लिहिली.