Saturday, May 14, 2022

माझे मिसळपाववरील पहिले वर्ष

 

आपले लाडके श्री.तात्या अभ्यंकर यांना आपल्यातून जाऊन तीन वर्षे झाली तरी त्यांच्या आठवणी अजून मनात ताज्याच आहेत, इतक्या त्या खोल रुजल्या आहेत. त्यांच्या निधनानंतर मी केलेला श्रद्धांजलींचा एक संग्रह या स्थळावर दिला आहे. https://anandghare.wordpress.com/2019/05/16/%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%b5-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%96%e0%a4%b0-%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%85%e0%a4%ad%e0%a5%8d/

 त्यांच्या मिसळपाव या संकेतस्थळाबद्दल मी दहाबारा वर्षांपूर्वी लिहिलेला एक लेख त्यांच्या स्मरणार्थ खाली देत आहे. या ब्लॉगच्या वाचकांपैकी काही जुने मिपाकर असतील तर त्यांना ते कदचित दिवस आठवत असतील.   तात्यांनी मिसळपावमधून अंग काढून घेतल्यानंतर मीही मिसळपावला भेट दिलेली नाही. त्यामुळे आज तिथे काय काय चालते याची मला माहिती नाही. या लेखात फक्त खूप जुन्या आठवणी आहेत..... आनंद घारे


मिसळपाववरील पहिले वर्ष

एक वर्षापूर्वी मी मिसळपावच्या हॉटेलात पहिले पाऊल ठेवले. ते कोण चालवत असे याची त्या वेळी मला कांही कल्पना नव्हती. पण आंत आल्या आल्या तात्यासाहेबांनी जुनी ओळख दाखवून मोठ्या अगत्याने "या, बसा." असे म्हणत माझ्याकडे खुर्ची सरकवली. आजूबाजूला बसलेल्या लोकांत कांही ओळखीचे चेहेरे आणि मुखवटे पाहून मलाही आपल्या माणसांत आल्यासारखे वाटले. काउंटरवर जाऊन मी थाळी भरून घेतली. जेवण तर मस्तच होते. तेंव्हापासून मी इकडे येत राहिलो. मधील काळात कधी मला तर कधी माझ्या संगणकाला विषाणूंची बाधा झाली, कधी मी परगांवी गेलो वगैरे कारणांमुळे मला अवकाशाशी जडलेले नाते राखता आले नाही. ते पुन्हा जुळेपर्यंत पोस्टाच्या पेटीत पत्रांचा ढिगारा सांचलेला असायचा. माझ्या ढाब्यावरसुध्दा पूर्वी चार माणसे यायची, त्यांची संख्या आता पांच सहा (आंकड्या)वर गेली आहे. त्यांना काय हवे नको ते पहायचे असते. त्या व्यापातून वेळ काढून अगदी रोजच्या रोज मिसळपाववर यायला जमले नाही आणि त्यामुळे कांही छान पदार्थांची ताजी चव घेता आली नाही. पण आपल्याला जे मिळाले नाही त्याची खंत करण्यापेक्षा जे मिळाले त्याची कदर करावी, असे मी नेहमीच स्वतःला आणि कधी एकादा ऐकणारा भेटला तर त्याला सांगत असतो.

"तुम्हाला वाचनातून काय मिळतं हो?" असा प्रश्न आपण दहा लोकांना विचारला तर त्याची निदान वीस तरी उत्तरे मिळतील, पण त्या सर्वांची गोळाबेरीज बहुधा माहिती आणि मनोरंजन यात होईल. पुढे त्यामुळे निरनिराळ्या क्षेत्रात उन्नती झाली, अनेक प्रकारचा आनंद मिळाला वगैरे त्याचे कित्येक फायदे त्यातून निघतील. मी मात्र एकादी गोष्ट समजून घेत असतांना त्या क्रियेत तल्लीन होऊन जातो आणि देहभान हरपवून टाकणारा एकादा कलाविष्कार पहात किंवा ऐकत असतांनासुध्दा त्यातून कसला तरी शोध बोध मनातल्या मनात चाललेला असतो. माहिती आणि मनोरंजन या गोष्टी मला एकमेकींपासून वेगळ्या करता येत नाहीत. मिसळपाववर मला त्या दोन्हीही मिळाल्या असे सांगता येईल. 

मिपावरच्या मेनूकार्डात कांही मुख्य विभाग आहेत. त्यातल्या प्रत्येक पदार्थाला लेखनविषय आणि लेखनप्रकार यांची लेबले लावावी लागतात. अशा चौकटी आंखून त्यात बसतील असे शब्द लिहायला मला जमत नाही. तापलेल्या तव्यावर फोडून टाकलेल्या अंड्याप्रमाणे माझे लिखाण अस्ताव्यस्त पसरत जाते. त्यामुळे मुळात मला लिहायला तरी कुठे येते? असा प्रश्न कांही लोक विचारतात, तसा तो मलाही पडतो. पण मी त्याला नजरेआड खुंटीला टांगून ठेवतो आणि सुचेल तसे कीबोर्डवर बडवून घेतो. अर्थातच इतर लोकांच्या लेखनाच्या लेबलांकडे माझे लक्ष जात नाही. मी सरळ खाली लिहिलेले वाचायला सुरुवात करून देतो.

मिपाच्या सर्व विभागात 'जनातलं, मनातलं' हे माझे मुख्य खाद्य आहे. अनेक छान छान कथा, अनुभव, प्रवासवर्णने, व्यक्तीचित्रे वगैरे मला त्या विभागात वाचायला मिळाली. कांही कथा काळजाला भिडणार्‍या होत्या तर कांही गुदगुल्या करणार्‍या, कांही क्षणाक्षणाला रहस्य वाढवत नेणार्‍या तर कांही शेवटच्या एका वाक्यातच दणका देणार्‍या अशा नाना तर्‍हा त्यात होत्या. कधी कधी कल्पितापेक्षा वास्तव जास्त अद्भुत किंवा भयानक असते याचे अनुभव कोणी लिहिले, तर कोणी आपले मजेदार किस्से सांगितले. कोणी गौरवशाली भूतकाळातली एकादी गोष्ट सांगितली तर कोणी नजिकच्या भविष्यकाळात काय घडू शकते याचा अंदाज वर्तवला. वर्तमानकाळात घडत असलेल्या घटनांवरील लेखांचा प्रवाह तर धोधो वहात असतो. वर्तमानपत्रात छापून येण्यापूर्वीच एकादी महत्वाची बातमी मला मिपावर वाचायला मिळाली असेही अनेक वेळा घडले, इतके इथले सदस्य सजग आणि तत्पर आहेत. समुद्रकिनारा ते बर्फाच्छादित पर्वतशिखरे, प्राचीन वाडे ते आलीशान पॅलेसेस, तसेच मंदिरे, चर्च, म्यूजियम वगैरे कांही निसर्गसौंदर्याने नटलेल्या तर कांही मानवाची किमया दाखवणार्‍या अशा अनेक स्थळांची सचित्र वर्णने वाचायला आणि पहायला मिळाली. कांही लेखातून मधुर गायनाचे दुवे मिळाले. अशा प्रकारे हे सदर वाचणे ही एक मेजवानी असायची. कांही चित्रकारांच्या कुंचल्यातील अप्रतिम जादू आणि छायाचित्रकारांच्या कौशल्याची कमाल वेगळ्या कलादालनात पहायला मिळाली.

काथ्याकूट या सदरात होणार्‍या चर्चामंथनातून आणि विचारांच्या देवाणघेवाणीतून एकमेकाना मौलिक माहिती मिळावी व वैचारिक धन मिळावे अशी संयोजकांची इच्छा आहे! त्यानुसार कधी कधी एकाद्या विषयावर मुद्देसूद चर्चा घडते. त्यातून त्या विषयाचे आपल्याला आधी माहीत नसलेले पैलू समोर येतात. "वादे वादे जायते तत्वबोधः।" या उक्तीनुसार आपल्या मनातल्या कांही अस्पष्ट संकल्पनांना आकार येतात, त्याचे रेखाचित्र असेल तर त्यात रंग भरले जातात, चित्र असेल तर त्याला उठाव येतो. पण कांही वेळा मुळात टाकलेल्या काथ्याकडे दुर्लक्ष होते आणि लोक आपापल्या सुतळ्या, दोरखंड, काड्या वगैरे त्यात घालून कुटत बसतात. अशा काथ्याकुटासाठी काथ्यांचे वेगवेगळे धागे न टाकता एक खलबत्ताउखळमुसळ यंत्र अखंड चालत ठेवले आणि ज्यांना जे पाहिजे ते जितके हवे तितके बारीक किंवा भरड कुटू दिले तरी फारसा फरक पडणार नाही. मात्र त्याचा खाट सहन होत नसेल तर हातातला उंदीर तिकडे जाण्यासाठी चुळबुळ करायला लागला की आधी कीबोर्डाचे कनेक्शन काढून ठेवणे बरे असते अशी सावधगिरी बाळगण्याची सूचना करावी असे वाटते.

आजची खादाडी हा तर मिसळपावचा लाडका विषय असायलाच पाहिजे. मुखपृष्ठावरच मुळी इतके छान छान फोटो टाकलेले असतात की ते पाहतांना तोंडाला पाणी सुटते. इतर विभागातले लाक्षणिक अर्थाने 'पदार्थ' वाचून मन तृप्त होते, पण पाककृती मात्र प्रत्यक्ष करून आणि जिभेने चाखून पहाव्याशा वाटतात. आमच्या किचनलँडचा फक्त टूरिस्ट व्हिसा मला मिळालेला असल्यामुळे तिथे गेल्यावर लुडबूड करता येत नाही. शिवाय गोड, तिखट, खारट, आंबट, तेलकट, तुपकट वगैरे सगळ्या चविष्ट पदार्थांच्या आणि उत्तेजक पेयांच्या सेवनावर नतद्रष्ट डॉक्टरांनी नियंत्रण घालून ठेवले आहे. इंटरनेटमधून जशी छान चित्रे पहायला मिळतात, सुरेल संगीत ऐकायला मिळते त्याचप्रमणे खाद्यपदार्थ तयार होतांना पसरणारा घमघमाट आणि तयार झाल्यावर त्याला आलेली चव यांचा आस्वाद दुरून घेता येण्याची सोय कधी तरी होईल असे मनातले मांडे मी मनात खात असतो.

"जे न देखे रवी ते देखे कवी" असे म्हणतात. त्याप्रमाणे जिथे सूर्याचा प्रवेश होत नाही अशा आभाळात हे महानुभाव आपल्या कल्पकतेचे पंख लावून स्वैर भ्रमण करत असतात. त्यांचे शेपूट धरून त्यांच्याबरोबर जायला मिळाले तर आपल्याला सुध्दा त्याचे नेत्रदीपक दर्शन घडू शकते. पण कधी कधी जे कवीला दिसते ते पाहण्याइतकी क्षमता आपल्या दृष्टीत नसते किंवा आपल्या पंखातले बळ कमी पडते आणि आपण जमीनीवरच खुरडत राहतो. कधी तर आपण त्यांच्या सोबतीने आकाशात उडण्याऐवजी पार पाताळात जाऊन पोचलो आणि कवीला न दिसलेले आपल्याला दिसायला लागले तर पंचाईत होते. अशा अमूर्त अगम्य गोष्टींविषयी मला फारसे आकर्षण वाटत नसल्यामुळे त्या प्रांतात मी क्वचितच जातो. त्यातला विडंबन हा प्रकार समजायला सोपा आणि मजेदार वाटतो. मूळ कविता आपल्या ओळखीची असेल, त्याहूनही महत्वाची गोष्ट म्हणजे विडंबन करणार्‍याला ती पूर्ण समजली असेल, त्यातले वृत्त, छंद वगैरे व्यवस्थितपणे सांभाळले गेले असेल आणि मूळ कवितेची आठवण करून देणारे महत्वाचे शब्द किंवा ते ध्वनित करणारे तत्सम शब्द वारंवार येत राहिले तर ते विडंबन मस्त वाटते. नुसतेच एका गाण्याच्या चालीवर दुसरे गाणे रचले तर ते विडंबन न वाटता एक स्वतंत्र काव्य होते आणि त्यातल्या काव्यगुणांप्रमाणे त्याचे मूल्यमापन होते.

प्रत्यक्षातील बहुतेक हॉटेलांत ग्राहकांनी मागवलेले पदार्थ वेटर आणून देतो तर बर्‍याचशा कँटीन, कॅफेटेरिया वगैरेंमध्ये स्वयंसेवा असते. मिसळपावच्या हॉटेलात वाढपी तर नाहीतच, स्वैपाकीसुध्दा नाहीत. एक अद्ययावत साधनांनी युक्त असे स्वयंपाकघर आहे. इथे येणारे ग्राहकच आपापला शिधा घेऊन येतात, वाटल्यास इतर ग्राहकांकडून कांही वस्तू मागून घेतात किंवा ढापतात आणि पाकसिध्दी करून पदार्थ तयार झाल्यावर ते काउंटरवर आणून ठेवतात. इतर सदस्य आणि पाहुणे त्याचा मुक्तपणे आस्वाद घेतात. कांही ग्राहकांचे इतरांवर बारीक लक्ष असते आणि ते त्यांना परोपरीने मदत करत असतात. माझ्यासारख्या नवशिक्याने केलेला पदार्थ धांदरटपणामुळे अर्धाकच्चा राहिला तर तो खरपूस भाजून देतात, त्यात ढेकळे राहिली तर ती फोडून त्यांचा चकणाचूर करतात, दिव्यदृष्टी प्राप्त झालेल्या कांही एक्स्पर्ट लोकांना चुकून आलेले खडे आणि न शिजलेले गणंग पटकन दिसतात, कांही सज्जन खोवलेला नारळ, चिरलेली कोथिंबीर, बारीक शेव वगैरे त्यावर पसरतात आणि बाजूला लिंबाची फोड, टोमॅटोचे काप वगैरे ठेऊन छान सजवून देतात. इथली संचालक मंडळीसुध्दा जसा पदार्थ असेल त्याप्रमाणे त्यावर खमंग फोडणी देऊन, तुपाची धार धरून किंवा पिठीसाखर पसरून त्याची गोडी वाढवतात. अधून मधून ते ग्राहकाचा वेष धारण करून येतात आणि ठेवणीतले चमचमीत पदार्थ तयार करून हॉटेलाचे स्टँडर्ड उंचावतात. 

चितळे बंधूंची आंबा बर्फी किंवा बाकरवडी, हलदीरामची सोनपापडी, आलू भुजिया यासारखे सुप्रसिध्द खाद्यपदार्थ किंवा घरी भेट म्हणून आलेले मिठाईचे पुडे इकडे घेऊन यावे असेही कोणाला वाटते. कांही लोक दुसर्‍या चांगल्या हॉटेलातून तिथल्या खाद्यपदार्थांचे पार्सल बांधून आणण्याचा विचार करतात. हे सारे पदार्थ चविष्ट असले तरी मिपाच्या योग्य अशा धोरणाप्रमाणे बाहेरचे खाद्यपदार्थ इथे आणणे वर्ज्य आहे. तसा रीतसर बोर्डसुध्दा लावलेला आहे. पण उत्साहाच्या भरात तिकडे लक्ष न गेल्यामुळे किंवा ते न दिल्यामुळे क्वचित कांही लोक तसे करतात. ते उघडकीला आल्यावर कांही लोक सौम्य शब्दात त्याची जाणीव करून देतात, तर कांही लोक "परवा आम्हाला नाही म्हंटलं होते, आज यांनी केलेलं कसं चालतं ?" वगैरे अवघड प्रश्न विचारून त्यावर वाद घालतात. माझ्यासारखे कांही सदस्य आपापले वेगळे ठेलेसुद्धा चालवतात. त्यात एकादा चांगला पदार्थ बनून गेला तर त्याची चव इतर लोकांनी चाखून पहावी यासाठी कधी कधी ते सदस्य तो पदार्थ  इथे तसेच दुसर्‍या कांही ठिकाणीसुध्दा मांडतात. स्वतः तयार केलेला पदार्थ इथे आणून मांडायला इथल्या नियमांप्रमाणे परवानगी आहे आणि मला त्यात कांही गैर वाटत नाही. पण "आपले उष्टे खरकटे पदार्थ इथे आणून ठेवायला या लोकांना लाजा कशा वाटत नाहीत ?" असा ओरडा जेंव्हा आंतल्या गोटातून एकदा झाला तेंव्हा मात्र मी चपापलो. त्यानंतर त्याचा ऑफीशिअली खुलासा झाला असला तरी त्यावरून समजायचे ते समजून घेऊन मी आपल्यापुरता एक निर्णय मनाशी घेतला होता. पण ती कांही भीष्मप्रतिज्ञा नव्हती की ते जाहीर आश्वासन नव्हते, त्यामुळे नंतर ते विसरून गेलो. आज सिंहावलोकन करतांना त्याची आठवण झाली. हा लेख मात्र खास मिसळपावासाठीच लिहिला गेला आहे याची ग्वाही द्यायला हरकत नाही. 

बहुतेक उडप्यांच्या हॉटेलात दारापाशीच एका चांदीच्या चकाकणार्‍या देव्हार्‍यात एक सुंदर मूर्ती ठेवलेली असते किंवा एका स्वामीचा फोटो लावून त्याला ताज्या फुलांचा हार भक्तीभावाने घातलेला दिसतो. मिसळपावच्या मुखपृष्ठावर सुध्दा आराध्य दैवतांची किंवा साधुसंतांची सुंदर चित्रे लावून ते मंगलमय केलेले असते. पण मधूनच कोणी भाबडा (वाटणारा) भक्त एका जगद्वंद्य महात्म्याचा फोटो एका भिंतीला चिकटवून त्याला उदबत्ती ओवाळतो. त्यानंतर दोघेतीघे येतात आणि हिरव्या मिरचीची चटणी, चिंचेचा घोळ, हॉट अँड सॉवर सॉस वगैरेमध्ये बुडवलेली बोटे त्या चित्राला पुसतात. ते पहायलाही कांही लोकांना मजा वाटते. "पसंद अपनी अपनी, खयाल अपना अपना" असे म्हणतात ना!

मिसळपावाच्या हॉटेलातल्या ग्राहकांना एकेक खण देऊन ठेवले आहेत. एकादा खास पदार्थ करून त्यातल्या कोणाच्याही खणात ठेवलेल्या बशीत घालायची सोय केलेली आहे. कांही ग्राहक त्याचा फायदा रोज घेत असतात. मध्यंतरी एकदा एका सदस्याने भरून ठेवलेल्या अमृतकुंभाचे रेखाचित्र दुसर्‍या एका ग्राहकाने त्याला न विचारता काढले, त्यातल्या अ या अक्षरावर फुली मारली आणि त्याच्या चारी बाजूंना काळ्या रंगाची चौकट काढून ते चित्र आपल्या खणात लावून ठेवले. ते पाहून पहिल्या सदस्याच्या अंगाचा तिळपापड झाला आणि या दोन सदस्यात कांही तिखट व कडू पदार्थांची देवाणघेवाण झाली म्हणे. त्याची कुणकुण कानावर आल्यामुळे अशा प्रकारच्या समांतर चर्चा इथे चालतात हे मला समजले. आपल्या बशीत पडलेले पण न आवडलेले पदार्थ काढून कचर्‍याच्या पेटीत टाकायची सोय आहे. "आज आपण आपली बशी साफ केलीत कां?" अशी आठवण एक सन्मान्य सदस्य सर्वांना रोज करून देत असतो. काउंटरवर ठेवलेले सगळे सुग्रास पदार्थ घ्यायलाच मला वेळ पुरत नाही. त्यामुळे इतर कोणाचे बंद खण उघडून त्यातल्या बशांत काय पडले आहे हे पहाण्याचा प्रयत्न मी कधी करत नाही. 

जिवश्चकंठश्च मैत्री असलेले कांही ग्राहक एकमेकांना भेटण्यासाठी या हॉटेलात नेहमी येतात. अर्थातच त्यांच्या गप्पागोष्टी, थट्टामस्करी, उखाळ्यापाखाळ्या वगैरे मस्त रंगतात. या गुजगोष्टी आपापसात करण्यासाठी स्पेशल फॅमिली रूम नसल्यामुळे ते सर्वांसमक्षच चालते. जुन्या काळातल्या इंग्रजी किंवा हिंदी सिनेमातला एक सीन ते पाहतांना माझ्या डोळ्यासमोर येतो. एक जंगी पार्टी चाललेली असते, सारी माणसे छान छान पोशाख करून तिथे आलेली असतात, अचानक त्यातला एकजण हातातला केक दुसर्‍याच्या तोंडावर मारतो, ते पाहून तिसरा चौथ्याकडे फेकतो, पण तो हा हल्ला चुकवतो त्यामुळे तो पांचव्याला लागतो. त्यानंतर सहावा, सातवा, आठवा असे करत पार्टीतले सारेच लोक या खेळात सामील होतात. मधूनच एकादा चार्ली चॅपलिन किंवा राजेंद्रनाथ गालाला लागलेले क्रीम बोटांनी पुसून चाटून घेतो. ते दृष्य पाहतांना सर्व प्रेक्षकांची हंसून हंसून मुरकुंडी वळते.

अशा अनेक गंमतीजंमती मिपावर चाललेल्या असतात. तिथे आज आलेला लेख उद्या इतिहासकाळात जातो आणि परवा तो मुद्दाम शोधून काढावा लागतो इतक्या प्रचंड गतीने ते येत असतात. त्यातले सारेच वाचणे जमत नाही. पण आपल्या आवडीनुसार हवे ते निवडता येते. एकंदरीत पाहता मला हे स्थळ आवडले, शक्य तितक्या वेळा इथे यावे असे वाटले आणि पुढेसुध्दा मी इथे येत रहाणारच आहे असे म्हणतो.

- आनंद घारे

मी हा लेख तीन वर्षांपूर्वी तात्या चालवत असलेल्या शिळोप्याच्या ओसरीवर दिला असावा. त्यावेळी आलेला एक प्रतिसाद.

नरेंद्र गोळे 

मनोगत डॉट कॉमवर आंतरजालीय, अनिर्बंध सत्वर प्रतिसाद चर्चा, देवनागरीत प्रथमच शक्य झाली होती. त्याचा आनंद आम्ही सारेच घेत होतो. क्वचित स्वातंत्र्याचा गैरवापरही व्यक्तिगत टीकेकरता होऊ लागला. मग तेथील प्रशासक श्री. महेश वेलणकर ह्यांनी प्रत्येक नोंदीवर प्रकाशनपूर्व निर्बंध घातले. त्याचा निषेध करण्यासाठी मग मनोगत कट्टा झाला. आयोजकांत एक होते तात्या. मी त्यांना म्हटले की प्रशासकांवर टीका करण्यापेक्षा ’मनोगता’ला उत्तर देण्याकरता तुम्ही ’जनोगत’ काढा आणि चालवून दाखवा ना! त्याला तात्यांनी मिसळपाव डॉट कॉम काढून उत्तर दिले. त्या सर्व जालसंजीवित आठवणींचा गुच्छच ह्या फोटोत दडलेला आहे. मात्र तात्या आज नाहीत. काल होते. आज नाहीत. तात्यांना ईश्वर सद्गती देवो.


Friday, April 01, 2022

रावणाची सोन्याची लंका

 माझ्या लहानपणी अजून टीव्ही आला नव्हता, आमच्या घरी तर रेडिओसुद्धा नव्हता. त्या काळात इंटरनेट, फेसबुक, वॉट्सॅप अशासारख्या गोष्टींची कुणी स्वप्नातही  कल्पना केली नव्हती. दिवेलगणी झाली की कंदिलाच्या मंद उजेडात घरातल्या सगळ्यांची जेवणे उरकून घेतली जायची, पण लगेच झोप येत नसे. अशा वेळी माझी आई घरातल्या मुलांना एकत्र गोळा करून रामायण, महाभारत, भागवत वगैरेंमधल्या सुरस गोष्टी छान रंगवून सांगत असे. आमच्यासाठी यातूनच मनोरंजन, ज्ञान आणि भारतीय संस्कृतीची ओळख होत होती.

लहान मुलांना मारुतीच्या कथा फार आवडत असत. त्याने एकदा कुठल्याशा पर्वताच्या माथ्यावरून उड्डाण केले आणि थेट लंका गाठली. तिथे एक अक्राळविक्राळ राक्षसीण आ वासून त्याला गिळायला उभी होती. मारुतीने तिच्या तोंडातून तिच्या शरीरात प्रवेश केला आणि एकदम सूक्ष्म रूप धारण करून तो हळूच तिच्या कानातून की नाकातून तिच्या नकळत बाहेरही पडला. मग आकाशातून लंकेभोवती घिरट्या घालतांना त्याला अशोकवाटिकेत एका झाडाखाली बसलेली सीतामाई दिसली. 

मारुतीने तिला लगेच ओळखले आणि रामाने दिलेली खुणेची अंगठी दाखवून तिला आपली ओळख पटवून दिली. मारुती तर लगेचच सीतामाईला आपल्या खांद्यावर बसवून घेऊन रामाकडे न्यायला तयार होता, पण सीतेनेच त्याला नकार दिला आणि प्रभू श्रीरामांनी स्वतः तिथे यावे, रावणाला शिक्षा करावी आणि तिला सन्मानाने अयोध्येला घेऊन जावे असे सांगितले. एवढे मोठे उड्डाण करून आल्यामुळे मारुतीला जबरदस्त भूक लागली होती पण तिथे सीतामाई त्याला काय खायला देणार होती? तिने मारुतीला सांगितले की या बागेतल्या झाडांवर खूप फळे लागली आहेत, पण त्यांना स्पर्श न करता जेवढी फळे भूमीवर पडली असतील ती खाऊन त्याने आपली भूक भागवावी. मग  मारुतीने तिथली सगळी झाडे गदगदा हलवली आणि त्यांच्यावरची फळे खाली पाडून त्यांचा यथेच्छ फराळ केला. 

मारुतीने केलेला विध्वंस पाहून तिथले रक्षक धावून आले आणि त्यांनी मारुतीला दोरखंडांनी बांधून रावणाच्या दरबारात हजर केले. मारुतीलाही एकदा रावणाला पहायचे होतेच, म्हणून विशेष प्रतिकार न करता तो त्या रक्षकांच्या बरोबर दरबारात जाऊन दाखल झाला. तो श्रीरामाचा दूत आहे आणि महाबली आहे हे काही तिथल्या कुणाला ठाऊकही नव्हते. एक उद्दाम वानर बागेत शिरला आणि त्याने झाडांना नुकसान पोचवले एवढेच त्यांना कळले होते. त्याची चांगली खोड मोडावी म्हणून रावणाने असा हुकूम केला की त्याच्या शेपटीला आग लावा आणि मग तो कसा तडफडतो याची मजा पहा.

आता शेपटीला आग कशी लावणार ? असे म्हणून त्या सेवकांनी भरपूर चिंध्या गोळा करून त्यांना मारुतीच्या शेपटाला गुंडाळले आणि त्यावर भरपूर तेल ओतून आग लावली.  आग चांगली भडकलेली बघताच मारुतीने आपली शेपूट उचलली आणि थेट रावणाच्या तोंडांवरून फिरवली. त्याच्या दहाही तोंडांवरील दाढ्यांनी पेट घेतला. तो  अरे अरे अरे, त्याला आवरा असे म्हणेपर्यंत मारुतीने त्याला बांधलेले दोर तटतटा तोडून टाकले आणि उड्डाण घेऊन तो लंकेतल्या एका इमारतीवर जाऊन बसला. त्या इमारतीने पेट घेताच त्यांने दुसऱ्या, तिसऱ्या, चौथ्या घराला आग लावण्याचा सपाटा चालवला आणि कंटाळा आल्यावर समुद्रकिनाऱ्यावर जाऊन आपली शेपटी समुद्रात बुडवून विझवली.

रावणाची ही लंका सोन्याची होती असेही म्हणतात. आधी देवांचा खजिनदार कुबेर याने ती स्वतःसाठी बांधून घेतली होती, त्याच्याकडे सोन्याचा काही तुटवडा तर नव्हताच आणि त्या काळातला सर्वश्रेष्ठ अभियंता असलेल्या मयासुराने आपले सगळे कौशल्य वापरून तिची उभारणी केली होती.  पुढे कुबेराचा सावत्र भाऊ असलेल्या रावणाने त्याला तिथून हुसकून लावले आणि आयत्या बिळात नागोबा होऊन ती सोन्याची लंका बळकावली. रावण हासुद्धा महापराक्रमी होता, तसेच विद्वानही होता. त्याने खडतर तपश्चर्या करून श्रीशंकराला प्रसन्न करून त्याच्याकडून अनेक वरदान घेतले होते. देवादिकांचा पराभव करून त्यांना आपल्या राजवाड्यात नोकर चाकर म्हणून ठेवले होते. एकंदरीत पाहता त्याची प्रजा सुखात रहात असावी असे दिसते. मारुतीने लावलेल्या आगीनंतरसुद्धा ती सोन्याची लंका वैभवसंपन्नच राहिली होती. श्रीरामाने रावणकुंभकर्णांचा वध करून ही लंका जिंकून घेतल्यानंतर त्याने असे उद्गार काढले आहेत, "अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते । जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥" ही लंका जरी सोन्याची असली तर मला तिच्यात स्वारस्य नाही, आपली मातृभूमी आणि जन्मभूमी स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ असते. म्हणून श्रीरामाने बिभीषणाला लंकेचे राज्य देऊन टाकले आणि तो अयोध्येला परत गेला.

रामायणावर काढलेल्या एका मराठी चित्रपटात "रम्य ही स्वर्गाहुनि लंका । जिच्या कीर्तिचा सागरलहरी वाजविती डंका ।।" अशा शब्दांमध्ये प्रत्यक्ष रावणानेच लंकेचे सुरेख वर्णन केले आहे. अशा प्रकारे लहानपणापासूनच गोष्टी, महाकाव्ये, कविता, चित्रपट अशा सगळ्या माध्यमांमधून लंकेचे एक अद्भुत असे चित्र मनात तयार झाले होते. ती प्रत्यक्षात कशी निसर्गरम्य आहे याची प्रवासवर्णनेही मी वाचली होती. भारतातल्या लोकांना ती इतकी आकर्षक वाटते तर तिथले लोक तर तिच्यावर किती फिदा असतील? तिथल्या लोकांच्या रावणाबद्दल काय भावना असतील? तो त्यांचा कथानायक असेल का ?  असे विचार मनात येत होते.

महिनाभरापूर्वी माझा एक गिर्यारोहक मित्र श्रीलंकेचा दौरा करून आला. हा मित्र इतर पर्यटकांप्रमाणे गाइडेड टूरमध्ये जाऊन आणि हॉटेलांमध्ये राहून तिकडचा भाग वरवर पाहून येत नाही. तो जिथे जातो त्या देशातल्या सर्वसामान्य लोकांमध्ये मिळून मिसळून राहतो आणि पायी चालत चालत आपली गिरिशिखरांमधली भ्रमंति करतो. त्यामुळे त्याला आलेले अनुभव खूप खरे असतात आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये छापून येणाऱ्या ठोकळेबाज लेखांपेक्षा वेगळे असतात.

तर त्याला असे दिसून आले की सर्वसामान्य सिंहली लोकांच्या संस्कृतीत रामायणाला काही स्थानच नाही. ते सगळे बौद्ध धर्मीय असल्यामुळे रामाची उपासना करतच नाहीत, तशी रावणाचीही करत नाहीत. तिकडे आजकाल 'रामायणा टूर' नावाची सहल काढली जाते, त्यात सगळे भारतीय पर्यटक येतात आणि भरपूर पैसे खर्च करतात. त्यामुळे सिंहली लोक त्याच्याकडे फक्त उत्पन्नाचे एक साधन म्हणूनच पाहतात. त्यांच्या मनातून राम, लक्ष्मण, रावण, कुंभकर्ण, बिभीषण वगैरेंबद्दल काहीच भावनांचे बंध नसतात. कोरोनाच्या काळात पर्यटन क्षेत्रावर गदा आल्यामुळे त्यांचे खूप आर्थिक नुकसन झाले आहे. तिथल्या सरकारच्या काही आर्थिक धोरणांचाही फटका तिथल्या अर्थव्यवस्थेला बसून त्राही त्राही अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे असे विदारक चित्र भारतातल्या प्रसारमाध्यमांमध्ये  रंगवले जात आहे. त्याबद्दल बोलतांनाही त्याने सांगितले की त्याला तरी सर्वसामान्य लोक तसे ठीक दिसले. तो जिथे जिथे गेला तिथे तिथे त्याला खायलाप्यायला मिळत गेले. काही गोष्टींचा तुटवडा असला तरी तिथले लोक शिस्त पाळून रांगा लावून त्या गोष्टी मिळवत आहेत.  अर्थातच इतिहासकाळातही ती कधीच सोन्याची लंका नव्हती आणि आताही नाही, पण दक्षिण आशियातल्या इतर देशांच्या माने तिची परिस्थिति फार बिकट आहे असे त्याला तरी शहरांमध्ये किंवा ग्रामीण भागात दिसले नाही. कोरावर वाचलेल्या काही प्रतिक्रियाही तशाच दिसतात.

. . . 

श्रीलंकेतल्या लोकांना रावणाविषयी काय वाटत असेल याची मला उत्सुकता होती, पण तो तर त्यांच्या खिजगणतीत नाहीच हे ऐकून थोडे आश्चर्य वाटले. पण भारतातले, त्यातही महाराष्ट्रातले काही विद्वान लोक रावणाचे भक्त आहेत हे समजल्यावर मात्र महदाश्चर्य वाटले. शरद तांदळे नावाच्या लेखकाने  'रावण राजा राक्षसांचा' या नावाची कादंबरी लिहिली आहे. साम्यवाद, समाजवाद वगैरेंच्या प्रसाराबरोबर साहित्यात बदल होत गेले. समाजातील उपेक्षित, वंचित, दलित, दीनदुबळे वगैरे लोकांवर उच्चभ्रू समाजाकडून कसे आणि किती अन्याय केले गेले याचे दारुण वर्णन करणारी पुस्तके हा मराठी साहित्याचा मोठा भाग झाला. ही एक तशीच कादंबरी दिसते. रावण हा असाच एक उपेक्षित बिचारा होता असा शोध या लेखकाने लावला आहे. कारण काय तर त्याची आई अनार्यकुळातली असल्यामुळे आर्यांनी त्याला आपल्यात घेतले नाही. बापानेही त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले आणि आर्य आईच्या पोटी जन्माला आलेल्या त्याच्या सावत्र भावाला म्हणजे कुबेराला महत्व दिले. मग यामुळे दुखावलेल्या रावणाने प्रखर तपश्चर्या करून प्रचंड सामर्थ्य प्राप्त केले आणि कुबेराला लंकेमधून हुसकून लावून तो लंकाधीश झाला. त्याने तिथे आदर्श अशी राजवट स्थापन केली, तिला समृद्ध करून सोन्याने मढवली. प्रजाजनांना अत्यंत सुखात ठेवले. अर्थातच रावणाचे साथी असलेले सगळे राक्षस कसे सद्गुणाचे पुतळे होते आणि त्याच्यावर जुलूम करणारे आर्य कसे स्वार्थी, मतलबी, कपटी, दगाबाज होते याचे रसभरीत वर्णन या कादंबरीत केले आहे. रावणाचा भाऊ बिभीषणाने केलेल्या फितुरीमुळे त्याचा घात झाला तरीही त्याने आपल्या या दगलबाज भावाला शिक्षा केली नाही यावरून तो किती उदार आणि क्षमाशील होता हे दिसून येते वगैरे दाखवले आहे. हजारो वर्षांनंतर कुणीतरी रावणालाही महानायक ठरवले आहे. 

Monday, February 14, 2022

मध्यमवर्ग आणि मध्यमवर्गीय

 

मराठी भाषेत या शब्दांचा प्रयोग कुणी आणि कधी सुरू केला हे मला माहीत नाही. पण लहानपणी आमच्या लहान गावात हे शब्द ऐकल्याचे मला आठवत नाही. पुण्यामुंबईला आल्यावर मात्र 'मध्यमवर्गीय' हा शिक्का माझ्या कपाळावर बसला आणि तो अजूनही कायम आहे अशी माझी समजूत आहे. पण आता एका माझ्यासारख्याच मध्यमवर्गीय मित्राने फेसबुकवर असे विधान केले आहे की हा वर्ग मोडीत निघाला आहे. मी गूगलवर शोधत असता मला एक ब्लॉग वाचायला मिळाला. त्यात त्या लेखकानेही असेच काहीसे सूतोवाच केले आहे.

पन्नाससाठ वर्षांपूर्वी मराठीतल्या कथा, कादंबऱ्या आणि सामजिक चित्रपटांमधले जे वातावरण दाखवले जात असे ते बहुधा मध्यमवर्गाचे असे. ते लोक एकदोन खोल्यांच्या लहान घरात रहायचे, कुठल्यातरी ऑफीसात (किंवा शाळेत) नोकरी करायचे, मुंबईत असले तर लोकलने आणि पुण्यात असले तर सायकलने नोकरीवर जायचे. त्यांना दोन वेळा पोटभर जेवण मिळत असे, पण ते जास्त चैन करू शकत नसत. खिशात पैसेच खुळखुळत नसल्यामुळे त्यांना साधेपणे राहणे क्रमप्राप्त होते. पण 'साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी' यावर त्यांचा भर असायचा. त्यांना वाचनाचा दांडगा व्यासंग असायचा आणि सगळे जुने लेखक, कवी वगैरे माहीत असायचे. या वर्गाची काही परंपरागत मूल्ये होती, त्यांचे आदर्श होते. त्यात सर्वात महत्वाची गोष्ट काटकसर. कुठलीही वस्तू वाया घालवायची नाहीच. तिचा जास्तीत जास्त उपयोग करून घ्यायचा. काही झाले तरी कर्ज काढायचे नाही हे दुसरे तत्व. 'ऋणम् कृत्वा घृतम् पिबेत' हे चार्वाकाचे सांगणे त्यांना मान्य नव्हते. आधी काटकसरीने वागून थोडी बचत करायची. थोडी रक्कम जमा झाल्यानंतर त्यातली थोडीच खर्च करून नवी वस्तू विकत आणायची अशा रीतीने ते लोक काडीकाडीने संसार उभा करत असत. या वर्गातले लोक प्रामाणिक आणि सरळमार्गी असायचे. बहुतेक लोकांची विचारसरणी  मात्र थोडी पुरोगामी होती. ते आपल्याला समाजाचे काँन्शन्सकीपर समजत असत. त्यांच्याबद्दल समाजाला आदर वाटत असे.

प्राचीन काळातल्या भारतातली समाजरचना चातुर्वर्णावर आधारलेली असावी असे सांगितले जाते. पुढे त्याचे रूपांतर जातीभेदांमध्ये झाले. खेड्यांमध्ये एकेका जातीचे लोक शक्यतो एका भागात आणि एकमेकांसोबत रहात असत. युरोपमध्ये औद्योगिक क्रांतीनंतर मोठा कामगारवर्ग तयार झाला. मजूरांचे शोषण करून मालकवर्ग अधिकाधिक श्रीमंत झाला आणि मजूर गरीबच राहिले. जे लोक मालकांसारखे खूप श्रीमंत नाहीत आणि कामगारांसारखे गरीबही नाहीत अशा लोकांना मिड्ल् क्लास म्हंटले गेले. मजूरांचे हातावर पोट असल्यामुळे त्यांना रिकामा वेळच नसे आणि श्रीमंत लोक ऐशोआराम करण्यात सगळा वेळ घालवत. त्यामुळे बहुतेक विचारवंत, साहित्यिक, कलाकार वगैरे लोक मध्यम वर्गात तयार झाले आणि त्यांनी समाजाचे मार्गदर्शन केले.   

इंग्रजांच्या राज्यात भारतातसुद्धा सरकारी काम, रेल्वे, पोस्ट, बँका आणि खाजगी कंपन्या वगैरेमध्ये काम करणारा एक पगारी नोकरवर्ग तयार झाला, तो मुख्यतः शहरांमध्ये रहात होता. तिथे उत्पन्नावर आधारलेली नवी समाजरचना होत गेली.  गिरणीत आणि कारखान्यांमध्ये कष्टाचे काम करणारे कामगार हा गरीब वर्ग आणि मालक किंवा व्यापारी, सावकार वगैरे श्रीमंत लोक सोडून उरलेल्या लोकांचा समावेश मध्यमवर्गात होत गेला. यातले बहुतेक लोक खेड्यातल्या एकत्र कुटुंबातून बाहेर पडून नोकरीच्या जागी वेगळे रहायला लागले आणि तिथे देशाच्या निरनिराळ्या भागातून आणि बँकग्राउंडमधून आलेले लोक एकमेकांच्या शेजारी रहायला लागल्यामुळे त्यांचा दृष्टीकोन रुंदावत गेला. इंग्रजी भाषेतल्या साहित्याच्या वाचनाचाही त्यांच्यावर परिणाम झाला. यातून इथला बहुतांश मध्यमवर्ग जरासा पुरोगामी विचारांचा झाला, पण त्यांनी लहानपणी झालेले संस्कारही जपून ठेवले. मी पन्नाससाठ वर्षांपूर्वी जेंव्हा शहरात रहायला आलो तेंव्हा मला अशी परिस्थिति दिसली. पुढे त्यात बदल होत गेले.

संघटित कामगारांनी एकजूट करून मालक आणि सरकारांवर दबाव आणला आणि ते आपल्या उत्पन्नांमध्ये वाढ करून घेत गेले. शिक्षणाचे प्रमाण वाढून त्यांच्या मुलांना अधिक चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या मिळत गेल्या. कुटुंबनियोजनावर भर दिला जाऊ लागला. मोठ्या प्रमाणात महिलावर्ग नोकरी करायला लागला. या सगळ्यांमुळे मध्यमवर्गीय कुटुंबांच्या उत्पन्नात भर पडत गेली. आधीच्या काळात एका माणसाच्या तुटपुंज्या पगारावर घरातली आठदहा माणसे अवलंबून असत, त्याऐवजी घरात दोघे कमावणारे आणि खाणारी फक्त तीनचार तोंडे असे झाल्यानंतर त्यांच्या दरडोई उत्पन्नात वाढ होत गेली. 

वाढत्या महागाईमुळे खर्चाचा ताणही वाढत गेला असला तरीही या मध्यमवर्गीयांचे राहणीमान सुधारतच गेले. सायकलवरून जाणाऱ्यांच्या मुलांनी स्कूटर किंवा मोटारसायकली घेतल्या आणि स्कूटरवाल्यांनी चारचाकी मोटारगाड्या घेतल्या. चाळीत राहणारे लोक हाउसिंग सोसायट्यांमधल्या फ्लॅटमध्ये रहायला गेले, एक दोन खोल्यांमध्ये रहाणारे काही लोक तीनचार खोल्यांच्या प्रशस्त ब्लॉकमध्ये रहायला लागले. पण असे झाले तरी ते सगळे लोक मध्यमवर्गीयच राहिले कारण श्रीमंत उद्योगपतींची श्रीमंती जास्तच वेगाने वाढत गेली. शहरांची वाढ होत असतांना आजूबाजूच्या गावांमधील जमीनमालकांना अव्वाच्या सव्वा भाव मिळाला आणि त्यामधून नवश्रीमंतांचा एक नवा वर्ग उदयाला आला. सिनेकलाकार, खेळाडू, राजकारणी वगैरे वर्गामधलेही अनेक लोक एकदम श्रीमंत झाले. सरळमार्गी मध्यमवर्गाची सुबत्ता आटोक्यात राहिली.

लोकसंख्येत झालेली भरमसाट वाढ आणि शिक्षणाचा प्रसार यामुळे खेड्यापाड्यांमधून शहरात येणाऱ्या लोकांची संख्या वाढत गेली. शालेय आणि कॉलेजचे शिक्षण घेतलेल्या मुलांना शेतातली किंवा रानावनातली कष्टाची कामे करायची नव्हती. शेतीचेही यांत्रिकीकरण होत गेल्यामुळे शेतमजूरांना वर्षभर पुरेसे काम उरले नाही. त्यामुळे ती मुले ऑफिसमध्ये काम करण्यासाठी मोठ्या गावांमध्ये किंवा शहरात आली.  त्यातल्या बऱ्याचशा लोकांची भर मध्यमवर्गामध्ये पडत गेली. वर लिहिल्याप्रमाणे शहरांमधल्या काही गरीब लोकांची आर्थिक परिस्थिति सुधारली आणि त्यांचीही  भर मध्यमवर्गामध्ये पडली, पण ज्यांना ते जमले नाही, त्यांची परिस्थिती मात्र अधिकच वाईट झाली. चाळीतही जागा न मिळाल्यामुळे कित्येक लोक रस्त्यावर आले, झोपडपट्ट्यांची अमर्याद वाढ झाली. थोडक्यात सांगायचे झाल्यास अतिश्रीमंत आणि अत्यंत गरीब यांच्यामधील विषमतेची दरी वाढत गेली. देशाची एकंदर लोकसंख्याच वाढत जाऊन तिप्पटचौपट झाली. पण त्यातले मध्यमवर्गीयांचे प्रमाण अधिक वेगाने वाढत गेले.  

माझ्या पहाण्यात म्हणजे गेल्या पन्नास साठ वर्षांमध्ये देशातल्या सगळ्याच समाजांमध्ये खूप बदल झाले. त्यात मध्यमवर्गीयांमधले बदल जरा जास्तच प्रमाणात झाले असावेत. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या प्राथमिक गरजा म्हंटल्या तर या तीनही बाबतीत माझ्या लहानपणी मी जसे जेवण करत होतो, जसे कपडे घालत होतो आणि जशा घरात रहात होतो त्यातले काहीच आज मी तशा पद्धतीने करत नाही, तरीही मी मध्यमवर्गीयच आहे कारण इतर माझ्या संपर्कातल्या सगळ्या इतर लोकांचीही राहणी तशीच बदलली आहे.

या काळात तंत्रज्ञानात झालेला बदल लक्षणीय आहे. आम्ही शेणाने जमीन सारवलेल्या मातीच्या घरात रहात होतो आणि जमीनीवरच फतकल मारून बसत होतो. फक्त जेवायच्या वेळी बसायला पाट घेत होतो आणि कोणी पाहुणा आला तर त्याला बसायला चटई किंवा जाजम अंथरत होतो. घरातला सगळा स्वयंपाक चुलीवर होत असे आणि त्यात लाकडे जाळून अग्नि पेटवला जात असे. स्वयंपाकघरात एकही यंत्र नव्हते आणि ते चालवण्यासाठी घरात वीजही नव्हती. आता हे सगळे चित्र पार बदलले आहे. घरांच्या भिंती सिमेंटकाँक्रीटच्या आणि जमीनीवर गुळगुळित लाद्या असतात, घरोघरी बसायला खुर्च्या, सोफा किंवा पलंग असतात आणि स्वयंपाकघरात गॅसची शेगडी आणि विजेवर चालणारे मिक्सर, फूड प्रोसेसर, ओव्हन वगैरे अनेक साधने असतात. त्यावर केले जाणारे खाद्यपदार्थही बदलले आहेत. आता  परंपरागत मराठी खाद्य प्रकार कमी झाले आहेत आणि गुजराथी, पंजाबी, मद्रासी, चिनी, इटालियन, मेक्सिकन वगैरेंची भर पडली आहे. पू्वी फक्त धान्ये, भाज्या, फळे वगैरे शेतात पिकणारा कच्चा माल तेवढाच बाहेरून घरी येत असे. आता निरनिराळ्या प्रकारचे सरळ तोंडात टाकायचे तयार पदार्थ किंवा पटकन तयार करता येण्याजोगे सेमिकुक्ड पदार्थ आकर्षक आवरणातून आणले जात असतात आणि त्यांचा अन्नात समावेश होतो.

संगणक क्रांतीमुळे गेल्या वीस पंचवीस वर्षात प्रचंड ढवळाढवळ झाली आहे. पूर्वी अस्तित्वातच नसलेल्या असंख्य नव्या नोकऱ्या तयार झाल्या आणि त्यात काम करण्यासाठी वेगळ्या प्रकारची कौशल्ये शिकून घ्यावी लागली. मध्यम वर्गातल्या पुढल्या पिढ्यांमधल्या मुलामुलींनी हे आव्हान यशस्वी रीतीने पेलले. या लोकांतल्या बहुतेक जणांना कामानिमित्याने परदेशी जावे लागत होते. या काळात विमानवाहतूक स्वस्त आणि सोयिस्कर होत गेली. त्यामुळे परदेशी जाणाऱ्या येणाऱ्यांची संख्या खूप वाढली. माझ्या संपूर्ण शालेय जीवनात माझ्या गावातून एकही माणूस परदेशी गेला नव्हता. वीस पंचवीस वर्षांपूर्वी परदेशी जाऊन आलेल्या आणि नंतर पुण्यात स्थायिक झालेल्या एका माणसाचे केवढे कौतुक होत होते. आता माझ्या पिढीतले बहुतेक सगळे लोक ते गाव सोडून शहरांमध्ये गेले आहेत, पण त्यातल्या निम्म्याहून जास्त लोकांची मुले परदेशभ्रमण करून परत आली आहेत किंवा तिकडेच रहात आहेत.  पाश्चिमात्य जगाशी होत असलेल्या या वाढत्या संपर्कातून होणाऱ्या देवाणघेवाणीमुळेही आमची जीवनशैली पार बदलली आहे.

आधीच्या पिढीमध्ये देवधर्म, पूजापाठ, व्रतेवैकल्ये, नवससायास, भजन कीर्तन, नामस्मरण, तीर्थयात्रा वगैरेंना खूप जास्त महत्व असायचे. त्यांचे जीवनच एका प्रकारे त्याभोवती गुंफलेले असायचे. आमच्या पिढीपासून त्यांचे महत्व कमी होत गेले. आता वाहतुकीच्या साधनांमध्ये भरपूर सुधारणा झाल्यामुळे तीर्थयात्रा करणे सुलभ झाले आहे आणि ते तुलनेने कदाचित वाढलेही असेल, पण मनातला भक्तीभाव कमी आणि पर्यटनाची हौस जास्त असे त्याचे स्वरूप झाले आहे.  

संगणकक्रांति आणि तिच्या पाठोपाठ आलेली मोबाईल क्रांति यांच्यामुळे आता मध्यमवर्गातल्या मुलांचे पुस्तकांचे वाचन मात्र फार कमी झाले आहे. कुठलीही माहिती क्षणार्धात बसल्या जागी मिळायची सोय झाल्यामुळे व्यासंग नावाची वृत्तीच नामशेष झाली असावी असे वाटते. काही पूर्वीच्या व्यासंगी लोकांना आम्ही पाहिले आहे किंवा त्यांच्याबद्दल ऐकले तरी आहे. पुढच्या पिढ्यामधल्या लोकांना ते साांगितले तरी त्यांना ते समजतही नाही किंवा त्याचे फारसे महत्व वाटत नाही.

आर्थिक दृष्ट्या जे फार गडगंज श्रीमंतही नाहीत आणि अगदी भुकेकंगालही नाहीत अशा मध्यमवर्गाची संख्या आता अमाप फुगली आहे आणि त्यांच्यातल्याच कमी किंवा जास्त उत्पन्न असलेल्या लोकांमधली दरीही खूप वाढली आहे. पण एक ठराविक पारंपारिक संस्कृति जगणाऱ्या आणि जपणाऱ्या जुन्या काळातल्या मध्यमवर्गाची मात्र झपाट्याने पीछेहाट झाली आहे किंवा तो लयाला गेला आहे असेही म्हणता येईल.     

. . . 

नवी भर दि. ०७-०३-२०२२


गेल्या काही दशकांमध्ये मध्यमवर्गीयांची संख्या काही पटींने वाढली आहे आणि या वर्गातच निरनिराळे स्तर निर्माण झाले असून त्यांच्यातली विषमता वाढली आहे असे मी या पानावर काही दिवसांपूर्वी लिहिले होते. त्याचे एक उदाहरण आता पुढे आले आहे. युक्रेन या देशात अडकलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांना सुखरूपपणे परत मायदेशी आणणे चालले आहे. ही बहुतेक सगळी मुले सधन मध्यमवर्गीयातली असावीत असे दिसते. अतीश्रीमंत मुलांना शिक्षणाची गरज नसते आणि ते हौसेसाठी जगातल्या कुठल्याही प्रगत देशात जाऊन त्यांना हवे ते शिक्षण घेत असतात. श्रीमंत वर्गातल्या मुलांना डॉक्टर व्हायचे असेल तर ते देशातल्या महागड्या खाजगी मेडिकल कॉलेजांची फी भरू शकतात. युक्रेनसारख्या देशात जाऊन ४०-५० लाख रुपये खर्च करणे गरीबांना परवडण्यासारखे नसतेच. त्यामुळे सधन मध्यम वर्गातले लोकच असा प्रयत्न करू शकत असणार. युद्धपरिस्थिती जिवावरच बेतल्यामुळे ती मुले आपला जीव वाचवून कशीबशी घरी परतत असली तरी पुढे काय करायचे हा प्रश्न त्यांच्यासमोर दीर्घकाळ रहाणार आहे. 

सध्या कित्येक लाख भारतीय विद्यार्थी जगातल्या निरनिराळ्या देशांमध्ये शिक्षण घेत आहेत. त्यातले बहुतेक जण या सधन मध्यमवर्गातलेच असणार. त्यांच्या मनातही चलबिचल चालली असेल, असुरक्षिततेची भावना असेल, पण ते इकडे परत येऊन तरी काय करणार?



Friday, January 21, 2022

भागवत पुराण

 

माझ्या लहानपणी घरातल्या मोठ्या लोकांचे जे बोलणे माझ्या कानावर पडले असेल त्यावरून माझी अशी समजूत झाली होती की भागवत हा हिंदू धर्माचा सर्वात मोठा धर्मग्रंथ आहे. तसे पाहता वेद म्हणजे सगळ्या ज्ञानाचे भांडार, पण ते समुद्रासारखे महाविशाल असल्यामुळे पोथी किंवा पुस्तकांमध्ये मावणारे नव्हते असे मला सांगितले गेले होते. रामायण आणि महाभारत ही तर महाकाव्ये; रामलक्ष्मण आणि पांडवकौरव यांची चरित्रे त्यात दिली आहेत असे समजले. म्हणून भागवत जास्त महत्वाचे असे मला वाटत होते आणि ते अगदीच चुकीचे नसावे. "गीता भागवत करिती श्रवण। अखंड चिंतन विठोबाचे।" असे संतांचे वर्णन असलेला तुकाराम महाराजांचा अभंग मी ऐकला होता. त्यामुळे भागवतही गीतेसारखेच तत्वज्ञानाने भरलेले असावे असे मला वाटत होते.  ते एक पुराण आहे हेही मला ठाऊक नव्हते आणि खरे तर "पुराणातली वांगी" हा वाक्प्रचारच तेवढा मला माहीत होता. पुराणांमध्ये त्या वांग्यांशिवाय आणखी काय काय भरलेले असते ते पण मला माहीत नव्हते. भागवत हा वैष्णव संप्रदायाचा धर्मग्रंथ आहे एवढी आणखी जास्तीची माहिती मला नंतरच्या पन्नास वर्षांमध्ये मिळाली.

मी लहानपणीच भागवताचे नाव अनेक वेळा ऐकले होते, पण आमच्या घरी ती पोथी नव्हती. गावात कुणाकडे तरी ती होती आणि अधूनमधून तिची सार्वजनिक पारायणे केली जात असत. त्याला 'भागवताचा सप्ता' म्हणत असत. माझी आई भक्तीभावाने तिथे जाऊन त्या पोथीला आणि ती वाचणाऱ्याला नमस्कार करून आणि प्रसाद घेऊन येत असे, पण तिने मला कधी तिच्याबरोबर नेले नाही. तिथे गेल्यावर मी उनाडपणा करून काही विघ्न किंवा लाज आणेन असे कदाचित तिला वाटले असेल, त्यामुळे मला लहानपणी कधी त्या पोथीचे दर्शन झाले नाही किंवा भागवतातला एक शब्दही माझ्या कानावर पडला नाही.  

मोठा होत असतांना भागवत हे नाव अनेक वेळा माझ्या कानावर आले. आमच्या कॉलेजमध्ये भागवत आडनावाचा एक मुलगा होता आणि याच आडनावाचा दुसरा एक मुलगा आमच्या ऑफीसमध्ये नोकरीला लागला होता आणि रिटायर होईपर्यंत टिकून होता. भागवत हे पहिले नाव असलेला एक दक्षिण भारतीय मुलगाही मला माहीत होता. आमच्या वसाहतीत माझ्या ओळखीची भागवत नावाची तीन कुटुंबे रहात होती. याशिवाय भा.रा.भागवत, दुर्गा भागवत, वीणा भागवत, नीला भागवत, लीना भागवत, मोहन भागवत वगैरे अनेक व्यक्ती प्रसिद्ध आहेत. पण या सर्वांचा भागवत या ग्रंथाशी काही संबंध बहुधा नसावा.  पूर्वी भागवत हे नाव भगवंताची भक्ती करण्यावरून पडले असेल.

माझी फारशी धार्मिक किंवा आध्यात्मिक वृत्ती नाही. त्यामुळे मला भागवताबद्दल कुतूहल वाटत असले तरी तो ग्रंथ हातात घेऊन वाचण्याचा प्रयत्नही मी कधी केला नाही. अलीकडे यू ट्यूब नावाच्या क्रांतिकारक सोयीमुळे काहीही कष्ट न घेता हातातल्या मोबाईलवर वाटेल त्या विषयावरील व्याख्याने घरबसल्या आणि फुकट ऐकायची संधी उपलब्ध झाली आहे. तिचा लाभ घेऊन मी अधून मधून भागवतावरील व्याख्याने ऐकायचा प्रयत्न करायला लागलो आहे. 



माझ्या आईने सांगितलेली भागवताची सुरस कथा मात्र अजूनही माझ्या लक्षात राहिली आहे. पांडवांनी जेंव्हा संसारातून निवृत्त व्हायचे ठरवले तेंव्हा अर्जुनाचा नातू आणि अभिमन्यूचा मुलगा परीक्षित हा त्यांच्या कुळातला एकमेव वारस होता. पांडवांनी त्याचा राज्याभिषेक करून आपल्या साम्राज्याचा सगळा राज्यकारभार त्याच्यावर सोपवला आणि ते पायी चालत  हिमालयात निघून गेले. परीक्षित हा पराक्रमी तसेच पुण्यशील राजा होता. त्याने आपल्या राज्याचा विस्तारही केला आणि सगळ्या प्रजेची आपल्या मुलासारखी चांगली काळजी घेतली. पण त्याच्या कारकीर्दीतच द्वापार युग संपून कलियुग सुरू झाले. कलीने गुप्तपणे त्याच्या राज्यात प्रवेश करून तो थेट राजाच्या मुकुटात जाऊन बसला.  एकदा राजा परीक्षित शिकार करायला गेलेला असतांना तहान लागली म्हणून रानातल्या एका ऋषीच्या आश्रमात गेला. त्यावेळी ते ऋषि ध्यानस्थ होऊन बसले होते, त्यामुळे त्यांना राजा तिथे आल्याचे समजलेही नाही आणि त्याने राजाकडे लक्ष दिले नाही. मुकुटातल्या कलीने ही संधी साधून राजाच्या बुद्धीवर परिणाम केला. त्यामुळे तो सारासार विवेक विसरला. त्या वेळी या ऋषीने आपला अपमान केला आहे असे वाटून राजा परीक्षित संतापला आणि त्याने रागाच्या भरात एक मेलेला साप त्या ऋषीच्या गळ्यात अडकवला. 

घरी येऊन डोक्यावरला मुकुट काढताच राजा भानावर आला आणि त्याने केलेल्या कर्माचा त्याला पश्चात्ताप झाला, पण तोपर्यंत उशीर झाला होता. राजा गेल्यावर लगेच त्या ऋषीचा मुलगा असलेला दुसरा ऋषी घरी आला आणि आपल्या वडिलांच्या गळ्यातला मेलेला साप पाहून तो त्या राजानेच ठेवला आहे हे त्याला अंतर्ज्ञानाने समजले. त्यामुळे त्यालाही खूप राग आला आणि त्याने परीक्षिताला असा शाप दिला की सातव्या दिवशी सर्पांचा राजा तक्षक याच्या दंशाने परीक्षिताचा मृत्यू होईल. ही बातमीही लगेच परीक्षिताला समजली. त्या काळात कुणाचाही शाप खरा ठरणारच असे होते. त्यामुळे आपले उरलेले सात दिवस परमेश्वराच्या भक्तीत घालवायचे असे त्या राजाने ठरवले आणि तो तीर्थक्षेत्राला गेला. त्याच वेळी व्यासमहर्षींचे सुपुत्र शुकदेव तिथे प्रगट झाले आणि पुढील सात दिवस त्यांनी परीक्षिताला श्रीमद्भागवतपुराण  सांगितले अशी या ग्रंथाची जन्मकथा आहे.  

मी लहानपणी असेही ऐकले होते की तक्षकाला आपल्या राज्यात प्रवेशच करू द्यायचा नाही असा कडक बंदोबस्त राज्याच्या पहारेकऱ्यांनी केला होता. पण तक्षकाने सूक्ष्म अळीचे रूप घेतले आणि तो राजाकडे नेल्या जात असलेल्या फळांच्या टोपलीतल्या एका बोरात शिरून राजापाशी गेला आणि भागवताचे सुरस पारायण ऐकत बसला. ते संपल्यानंतर तो बोरातून बाहेर पडला आणि त्याने परीक्षिताला दंश केला. या गोष्टीमुळे मला किडक्या बोरांची खूप भीती वाटत होती.  

अठरा पुराणांमध्ये भागवत हे अव्वल क्रमांकाचे समजले जाते. प्रत्येकी अनेक अध्याय असलेल्या बारा स्कंधांमध्ये मिळून अठरा हजार श्लोक या ग्रंथात आहेत. शुकदेवांनी हे पुराण परीक्षित राजाला सात दिवस सांगितले होते. भागवताचे सप्तेही  सलग सात दिवस चालत असत. दोन निरनिराळ्या विद्वानांनी भागवतावर हिंदीत दिलेली पन्नास साठ प्रवचने यू ट्यूबवर उपलब्ध आहेत, विद्यावाचस्पती शंकर अभ्यंकर यांनी मराठीत दिलेली प्रवचनेही आहेत. ही सगळी प्रवचने प्रत्येकी एक ते तीन तासांची असावीत. इतका वेळ सलगपणे लक्ष देऊन ती ऐकण्यासाठी मनात खरोखरच भक्तीभाव असणे गरजेचे आहे. माझ्या मनात तो उत्पन्न न झाल्यामुळे मला थोड्या वेळातच कंटाळा येतो किंवा झोप लागून जाते. त्यामुळे मी तुटक तुटक असे काही भाग पहात आहे. पण त्यावरून मला एक सर्वसाधारण अंदाज आला.

व्यासांनी रचलेले हे भागवतपुराण शुकदेवांनी परीक्षित राजाला सांगितले, पण तो तर मरून जाणार होता मग त्यानंतर ते लोकांना कसे कळणार ? म्हणून शुकदेवांनी त्याच्या आणखी काही शिष्यांनाही ऐकायला बसवले. त्यातल्या सूत मुनींनी ते पुढे शौनकादिक मुनींना सांगितले आणि त्यानंतरही अनेक जणांनी इतर अनेकजणांना सांगितले. त्यातला प्रत्येक अध्याय "अमुक उवाच" असे म्हणून तिसऱ्याच कुणीतरी आणखी कुणाला तरी सांगितलेला आहे.  हे संपूर्ण पुराण अमूक तमूक ऋषींनी अमूकतमूक मुनीला किंवा राजाला असे असे सांगितले, त्या श्रवण करणाऱ्याने अनेक प्रश्न विचारले आणि सांगणाऱ्याने त्यांची समर्पक उत्तरे दिली अशा संवादात्मक पद्धतीने रचलेले आहे.  त्यात अनेक कथानके आणि उपकथानके आहेत, अनेक लोकांनी भगवंताची केलेली अपरंपार स्तुति आणि प्रार्थना आहेत. आत्मा, परमात्मा,  कर्मसिद्धांत, पुनर्जन्म, इहलोक, परलोक यांच्याविषयीचे तत्वज्ञान आहे, भक्तीमार्गाची महती सांगितली आहे, माणसाने आपल्या सगळ्या इंद्रियांवर ताबा ठेवावा, अहंकार सोडून द्यावा आणि परमेश्वराला बिनशर्त शरण जावे वगैरे उपदेश आहे. तसेच या विश्वाची निर्मिती व रचना याबद्दल अनेक अचाट अशी विधाने आहेत, भगवान विष्णू आणि ब्रह्मदेवापासून त्याने निर्माण केलेले अनेक ऋषी आणि प्रजापती वगैरेंच्या वाढत गेलेल्या वंशांच्या लांबलचक वंशावळी दिल्या आहेत.

भागवतपुराण हे मुख्यत्वे भगवान विष्णूने घेतलेल्या दशावतारांच्या कथांसंबंधी आहे. त्यात मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह वगैरे अवतारांच्या समग्र कथा तर आहेतच, सगळे रामायण आणि बरेचसे महाभारतही संक्षिप्त स्वरूपात येते. श्रीकृष्णाच्या जन्मापासून ते त्याचे गोकुळातले बालपण, रुक्मिणीस्वयंवर, अनेक असुरांचा नाश,  द्वारकेला प्रयाण, पांडवांना दिलेली साथ आणि अखेर यादवांचा नाश या सर्वांचे रसभरित वर्णन आहे.  त्याशिवाय प्राचीन भारतातल्या सूर्यवंश, चंद्रवंश आणि त्यांच्यामधून निघालेले कुरुवंश, यदुवंश यासारख्या प्रसिद्ध वंशांमध्ये होऊन गेलेल्या इतर कित्येक राजांच्या कथा त्यात येतात. ध्रुव, प्रह्लाद, दुष्यंत शकुंतला, ययाति देवयानी शर्मिष्ठा, सगर भगिरथ, हरिश्चंद्र तारामती यासारख्या मी ऐकलेल्या बहुतेक सगळ्याच पौराणिक कथा मुळात भागवतातून आल्या आहेत हे मला माहीत नव्हते. आपल्या माहितीत क्वचित एकादा शतायुषी माणूस असतो, पण पुराणकाळातली पात्रे अपार दीर्घायुषी होती. सगळे देव तर अमृत पिऊन अजरामर झालेले असतातच, पण भागवतातले बहुतेक ऋषी आणि अनेक दानवसुद्धा हजारो वर्षे तपश्चर्या करून अद्भुत असे वर मिळवतात आणि काही सम्राट हजारो वर्षे पूर्ण पृथ्वीवर राज्य करतात, शिवाय ते देवांच्या ताब्यातले स्वर्ग आणि असुरांकडले पाताळ हे प्रदेशही जिंकून घेतात.  सर्वात खाली सात पाताळे, मध्ये जमीन, वरती आकाशात सात स्वर्ग, चोवीस नरक, यक्ष आणि गंधर्वांचे लोक, शिवाय ब्रह्मा, विष्णू व शंकराची निरनिराळी निवासस्थाने असे हे भागवतात सांगितलेले विखुरलेले विश्व आहे. प्रत्येकी लक्षावधी वर्षे असलेली चार युगे एकानंतर एक अशी पुन्हापुन्हा अनेक वेळा येत असतात, त्यातून अनेक कल्प आणि मन्वंतरे होत असतात वगैरे वगैरे भागवतात लिहिले आहे. भाविक लोक तिला 'शास्त्रीय माहिती' मानतात. भागवतात सगळी सविस्तर माहिती दिलेली असतांना हे (मूर्ख) शास्त्रज्ञ लोक अब्जावधी डॉलर खर्च करून आकाशात दुर्बिणी कशाला पाठवतात ? असे एका भाविकाने मला विचारले होते.

काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर हे षड्रिपू म्हणजे माणसाचे सहा शत्रू आहेत असे मला लहानपणीच शिकवले गेले होते. त्यावेळी 'काम' या शब्दाचा अभिप्रेत अर्थ मला माहीत नसल्यामुळे सांगितलेले काम करायचे टाळण्यासाठी हे एक बरे कारण मिळाले होते. "विषय सर्वथा नावडो" या श्लोकाबद्दलही असाच गोंधळ होता. या षड्रिपूंबद्दल बहुतेक सुशिक्षित लोकांनाही लहानपणीच शिकवले गेले असेल. खरे तर या सगळ्या नैसर्गिक मानवी भावना आहेत आणि वेळोवेळी सगळ्यांच्याच मनात त्या उठत असतात, पण सुजाण लोक प्रयत्नाने आपले मन ताब्यात ठेवत असतात. जर या सहा शत्रूंच्या प्रभावाखाली माणसाचा संयम सुटला किंवा त्याचा तोल गेला तर त्याच्याकडून चुका किंवा वाईट कृत्ये घडू शकतात. हे आपण नेहमीच अनुभवतो. कधी त्याचे गंभीर परिणाम होतात, कुणाकुणाला त्यासाठी शिक्षाही मिळते, तर कधी ''माणूस आहे, तेंव्हा चुका होणारच'' असे म्हणून कुणाला सोडून दिले जाते.  हे सगळे दुर्गुण फक्त माणसांमध्येच असतात आणि तेही या कलियुगात आले आहेत असेही भाविकांचे सांगणे असते. सत्ययुग, त्रेतायुग आणि द्वापारयुगातली सगळी माणसे जणू काही पूर्णपणे सात्विक आणि सद्वर्तनीच होती !

भागवतातली अनेक पात्रे देव, यक्ष, गंधर्व किंवा ऋषीमुनी वगैरे उच्च श्रेणीतली मंडळी आहेत आणि ती निरनिराळ्या युगांमधली आहेत. पण त्यातल्या बहुतेक कथांमध्ये हे दुर्गुण त्यांच्यातही दिसतात. कुणाचा तरी क्रोध अनिवार होऊन तो सरळ दुसऱ्यावर शस्त्र चालवतो किंवा त्याला भयंकर असा शाप देतो अशीच गोष्ट बऱ्याचशा कथांमध्ये आहे. भगवान परशुराम आणि जमदग्नि, दुर्वास यासारखे ऋषी तर कोपिष्ट म्हणून प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय कधी कुणाला लोभ सुटतो, मोह होतो, माज चढतो, असूया वाटते, कामवासना प्रबळ होते अशा गोष्टीही आहेत. देवांचा राजा इंद्र यालाच यातल्या सगळ्या बाधा होतात असे निरनिराळ्या कथांमध्ये दाखवले आहे. कामवासना हा विषय आपण अश्लील मानतो, त्याबद्दल उघडपणे बोलत नाही. पण हरेकृष्ण संप्रदायातल्या स्वामींनी हिंदीमध्ये दिलेल्या प्रवचनांमध्ये या विषयाशी संबंधित असलेल्या कथा इतक्या रंगवून सांगितल्या आहेत की त्यांना सेन्सॉरकडून ए सर्टिफिकेट मिळावे. कदाचित म्हणूनच लहानपणी माझ्या आईने मला भागवत पुराण ऐकू दिले नसेल असेही वाटते. यामुळे मला असा प्रश्न पडतो की देवांना हे सगळे मानवी विकार कसे असतील? ऋषीमुनींना आपल्या क्रोधावर किंवा मनावर ताबा ठेवता येत नसेल का ? मग सामान्य माणूस आणि हे ऋषीमुनी किंवा देव यांच्यात काय फरक राहिला ? "देवदानवा नरे निर्मिले हे मत लोका कवळू द्या।"  हे केशवसुतांचे वचन आठवते.

प्रभू रामचंद्रांचा अपवाद वगळला तर पुराणकाळात एकपत्नीव्रत रूढ नसावे. भागवतातल्या बहुतेक सगळ्या राजांनाच नव्हे तर ऋषीमुनींनाही अनेक पत्नी असायच्या. शिवाय त्यांचा अप्सरांशी संबंध असायचा आणि दुसऱ्यांच्या बायकांवरही डोळा असायचा असे या पुराणातल्या काही गोष्टींमध्ये आहे. काही काही पात्रांनी तर घाऊकमध्ये वीसपंचवीसपासून शेदोनशे किंवा हजारो मुलींशी लग्ने केली आहेत आणि शेकडो किंवा हजारो मुलामुलींना जन्म दिले आहेत. सगर राजाला साठ हजार मुलगे होते आणि एका उग्र ऋषीच्या नुसत्या कटाक्षाने ते सगळे एकदम भस्मसात झाले. पुढे भगीरथाने आणलेल्या गंगेच्या ओघाने ते सगळे पुन्हा जीवंत झाले आणि स्वेच्छेने स्वर्गात गेले. कश्यप ऋषींनी निरनिराळ्या पत्नींपासून राक्षस, पशू, पक्षी, साप, कीटक वगैरे प्रजा निर्माण केली म्हणे. भागवतात अशा अनेक अद्भुत कथा आहेत. त्या सगळ्या रूपककथा आहेत असे मानले तरी एकेकाला अनेक पत्नी आणि ढीगभर संतती अशी पुरुषप्रधान विचारसरणी त्यातून दिसते. 

अलीकडे मी विद्यावाचस्पती शंकर अभ्यंकर यांची काही प्रवचने ऐकली. त्यांनी मात्र कामुकतेच्या अश्लील कथा सांगितल्याच नाहीत. त्यांच्या प्रवचनांमध्ये भागवतपुराणातल्या कथानकांपेक्षा  प्रखर राष्ट्रभक्ती, महान प्राचीन संस्कृती, महान विचार, महान परंपरा, आजकाल त्यात येत असलेल्या विकृती, लोकांची बिघडत असलेली जीवनशैली, ढासळत असलेली नीतीमत्ता वगैरेंवरील उपदेशपूर्ण बौद्धिकांवरच जास्त भर होता. पण त्यांनी सौम्य करून सांगितलेल्या कथांमधल्या पात्रांमध्येही हे सहाही अवगुण दिसतातच.

निर्गुण, निराकार असा एकच परमेश्वर अणूरेणूंमध्ये भरलेला आहे असे अनेक विद्वान सांगतात आणि त्यासाठी उपनिषदांपासून आदि शंकराचार्यांपर्यंत अनेकांच्या वचनांचे दाखले देतात. पण सामान्य माणसांना उपासना करायला सोयीचे जावे म्हणून त्याने अनेक सगुण रूपे घेतली आहेत. विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय ही कामे करण्यासाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव अशी त्रिमूर्ती करून कामांची वाटणी केली आहे वगैरेही सांगितले जाते. पण भागवतामधल्या कथांमध्ये हे तीघेही आपापल्या कामाशिवाय इतरांची कामेही करतांना दिसतात. ब्रह्मदेव आणि शंकर भगवान तपश्चर्या करणाऱ्या दानवांना वरदान देतात आणि भगवान विष्णू अवतार घेऊन त्यांचा संहार करतात. 

चंद्र, सूर्य, पृथ्वी, गुरु, शुक्र हे अवकाशात फिरणारे एकाच सूर्यमालिकेतले निर्जीव गोल आहेत हे आता विज्ञानामधून निर्विवादपणे सिद्ध झालेले आहे. ध्रुव, सप्तर्षी, रोहिणी नक्षत्र वगैरे अंतराळात खूप दूरवर असलेले तारे आहेत हेसुद्धा सर्वांना माहीत आहे. पण भागवतामधल्या कथांमध्ये ही सगळी माणसासारखी वागणारी पात्रे आहेत. ते बोलतात, रुसतात, रागावतात, भांडतात, कृती करतात. त्यांना स्वभाव आणि चरित्रे दिली आहेत.  हे ग्रह तारेच नव्हे तर समुद्र, वारा आणि पाऊस वगैरेसुद्धा मनुष्यरूपात वावरतात, लग्ने करतात आणि मुलांना जन्म देतात. अर्थातच या सगळ्या रूपककथा किंवा बोधकथा असणार. पण हे सगळे खरोखर अगदी असेच घडून गेले आहे. व्यासमहर्षी किंवा शुकदेवमुनी काल्पनिक खोटे कशाला सांगतील ? असा वाद घालणारे लोक आपल्यामध्ये आहेत.  

या अद्भुत कथा सोडल्या तर मला जसे लहानपणापासून वाटत आले होते त्याप्रमाणे भागवतामधला बराच मोठा भाग धर्मशास्त्रांवर आहे. भगवद्गीतेमध्ये श्रीकृष्णाने अर्जुनाला उपदेश केला होता तशाच प्रकारचा उपदेश भागवतामध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी उद्धवाला केला आहे. त्यात ज्ञानयोग, कर्मयोग आणि भक्तीयोग आहेत, चातुर्वण्यातले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र यांची कर्तव्ये, ब्रह्मचर्य, गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थाश्रम आणि संन्यास या चार आश्रमात माणसांनी काय करावे हे सांगितले आहे, धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांबद्दल सांगितले आहे, सत्व, रज आणि तमोगुण यांचे विवेचन केले आहे. सर्व विश्व व्यापून राहिलेल्या परमेश्वराचे वर्णन आहे. याशिवाय अनेक ऋषिमुनी, राजेमहाराजे, देव, दानव, गंधर्व वगैरेंच्यामधल्या  निरनिराळ्या संवादांमधून हिंदू धर्माची सगळी मूलतत्वे पुन्हापुन्हा सांगितली गेली आहेत. म्हणून त्याला धार्मिक ग्रंथ म्हंटले जात असावे.  हजारो वर्षांपूर्वी कुणी कुणी कुणाकुणाला तोंडी सांगितलेले अठरा हजार श्लोक रचायला त्यांना किती काळ लागला असेल, ते कुणीकुणी आणि कशावर लिहून ठेवले, त्याच्या पुन्हा पुन्हा अचूक प्रती काढून त्या जपून ठेवल्या आणि काळाच्या ओघात तसेच विध्वंसक आक्रमकांपासून त्या इतकी वर्षे टिकून कशा राहिल्या असतील या सगळ्याचेच मला आश्चर्य वाटते.   




Wednesday, December 08, 2021

शाकाहार आणि मांसाहार

 शाकाहार मांसाहार

माणसाने शाकाहार करावा की मांसाहार करावा ? आपल्याकडे या विषयावर अधूनमधून चर्चा, वादविवाद वगैरे होत असतात. युरोप, अमेरिका किंवा चीनजपानमधले सगळेच लोक जन्मजात पक्के मांसाहारी असतात. मांसाहार हा त्यांच्या रोजच्या जीवनातला भाग असतो. तिकडच्या रेस्तरांमध्ये 'व्हेजिटेरियन' म्हणून विचारले तर ते वेटरना समजतही नाही असा माझा आणि माझ्या मित्रांचा अनुभव आहे. आजकाल तिकडचे काही तुरळक लोक मानवतेच्या दृष्टीकोनातून विचार करून स्वखुशीने शाकाहार करायला लागले आहेत. काही लोक तर 'व्हेगन' झाले आहेत, ते दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थसुद्धा वर्ज्य मानतात. पण ती त्यांची वैयक्तिक निवड असते.


भारतातल्या काही विशिष्ट जातीजमाती, समाजांमध्ये गेल्या कित्येक पिढ्यांपासून शाकाहार पाळला जात आला आहे. काही लोक मासे खातात, पण मटण चिकन खात नाहीत, काही लोकांना अंडे चालते. असे लोक सोडल्यास इतर बहुजनसमाजाला मांसाहार चालतो किंवा आवडतो, पण इथे रोजच्या जेवणात मांसाहार घेणे आर्थिक दृष्ट्या परवडण्यासाखे नाही. त्यामुळे इथली बहुसंख्य जनता मुख्यतः शाकाहारी आहे आणि रुचिपालट किंवा चैन म्हणून कधी तरी मांसाहार घेते. पण ते मांसाहारीच समजले जातात.  हे अंशतः मांसाहारी आणि शुद्ध शाकाहारी यांच्यातच झाले तर थोडेसे वादविवाद होतात. भारतातही काही राज्यांमध्ये गोहत्येवर बंदी आहे. वन्य प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी त्यांच्या हत्येलाही सगळीकडे बंदी आहे. काही धर्मांचे लोक डुकराचे मांस खात नाहीत आणि इतरांनाही ते फारसे आवडत नाही. त्यामुळे बीफ आणि पोर्क हे अमेरिकेत सर्वात जास्त खाल्ले जाणारे खाद्यपदार्थ भारतात सहसा कुठे विकले जात नाहीत. पूर्वी मटण हा इथला मुख्य मांसाहार होता, पण आता त्या मानाने चिकन स्वस्त मिळत असल्यामुळे चिकनवर जास्त भर दिला जातो.    


शाकाहारी लोकांचे असे म्हणणे असते की माणसाच्या शरीराला आवश्यक असणारी सर्व पोषक द्रव्ये शाकाहारातून मिळतात हे पिढ्या न् पिढ्यांच्या अनुभवावरून सिद्ध झालेले आहे. मग त्यासाठी मुक्या प्राण्यांची हत्या करायची काय गरज आहे ? ते पाप आहे. "पापाय परपीडनम्।, अहिंसा परमो धर्मः।" यासारखी संस्कृत वचने ते सांगतात. तर मांसाहार करणाऱ्या लोकांच्या मते काही अपवाद वगळता निसर्गातले सगळेच पशू, पक्षी, कीटक वगैरे जीव इतर जीवांना खाऊन त्यावर जगतात. "जीवो जीवस्य जीवनम्। " अशी एक संस्कृत श्लोकातली ओळ तेही दाखवतात. शिवाय ते असेही म्हणतात की वनस्पतीसुद्धा सजीवच असतात, मग त्यांना मारण्यामध्ये सुद्धा हत्या होतच असते. त्यामुळे तसे पाहता  शाकाहारही अहिंसक नाहीच, त्यातही वनस्पतींना पीडा तर होतेच, काहींचा जीवही जातो.


निसर्गाने जी योजना केलेली आहे त्यात कुठलाही प्राणी फक्त दगडमाती, हवापाणी यावर जास्त काळ जगू शकत नाही. वनस्पती मात्र त्यांच्यापासून स्वतः अन्न तयार करतात आणि ते साठवून ठेवतात. असे वनस्पतींनी तयार केलेले अन्न शाकाहारी प्राणी खातात आणि  हिंस्र पशू त्या प्राण्यांना मारून खातात. भागवतपुराणासारख्या धार्मिक ग्रंथात असे सांगितले आहे.  

अहस्तानि सहस्तानाम् अपदानि चतुष्पदाम् |

फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ||भागवत-1/13/46||

हात नसलेले जीव हात असलेल्यांना (माणसांना), पाय नसलेले (न चालणारे किंवा वनस्पती) चार पायांच्या प्राण्यांना, लहान जीव मोठ्या जीवांना जगवतात. यात "खातात" असे स्पष्टपणे सांगितले नसले तरी तसा अर्थ त्यातून काढला जातो.


दगडमाती हे अचेतन पदार्थ असतात, वनस्पती सचेतन म्हणजे जीवंत असल्या तरी त्या अचर असतात, एका जागी खिळलेल्या असतात. असे त्यांचे वेगळे वर्गीकरण केले आहे. भागवतामध्ये माणसाला सहस्त म्हणजे हात असलेला असे म्हंटले आहे. निसर्गाने माणसाचे वेगळे वर्गीकरण केलेले नाही. त्याचा समावेश पाठीचा कणा असलेल्या सस्तन प्राण्यांमध्ये होतो. उत्क्रांती होत असतांना माणसाला ज्या प्रकारचे दात मिळाले त्यांनी तो पाने, फळे, मुळे, मांस वगैरे निरनिराळ्या प्रकारचे अन्न खाऊ शकतो आणि त्याची पचनसंस्था या सगळ्यांना पचवू शकते. यामुळे आदिमानव त्याला यातले जे मिळेल ते खात होता. राक्षस किंवा नरभक्षक लोक तर इतर माणसांनाही मारून खात असत. पण माणूस हा एक समूह करून राहणारा प्राणी आहे. संरक्षणासाठी ते सोयीचे किंबहुना आवश्यक होते. कदाचित त्यामुळे त्यांनी एकमेकांना खाणे बंद केले.


अन्नाच्या शोधात रानावनात भटकत राहणारा माणूस शेती करायला लागला, घर बांधून रहायला लागला, आगीचा उपयोग करून घ्यायला लागला. त्यानंतर त्याचे जीवन सर्वांगाने बदलत गेले. तो आता कच्चे मांस तर खात नाहीच, धान्य आणि पालेभाज्यासुद्धा शक्यतो भाजून किंवा शिजवून खातो. त्याअर्थी तो निसर्गापासून दूरच गेलेला आहे.  त्याने भाषा निर्माण केल्या आणि मनात आलेले विचार सांगायची तसेच लिहायची सोय करून घेतली. त्यातून काव्य आणि साहित्य निर्माण झाले. प्राचीन काळातल्या विद्वान आणि विचारवंत ऋषीमुनींनी सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी निरनिराळे नीतीनियम सांगितले. गीता, भागवत, उपनिषदे यासारख्या वाङमयातून त्यांचा प्रचार केला गेला. संस्कृतमधल्या या ग्रंथांमधला मजकूर आधी प्रत्यक्ष देवानेच सांगितला आहे असेही समजले जाते आणि त्याला आव्हान देण्याचे धाडस सहसा कुणी करत नाही. 


प्राचीन काळात कदाचित सर्व लोक मांसाहार करत असतील. पण त्या काळातल्या भारतातल्या लोकजीवनात गायीला खूप महत्व होते. तिला साक्षात देवतेचा आणि मातेचा दर्जा दिला गेला होता. त्यामुळे गायीला मारून खाणे हे खूप मोठे पाप मानले गेले आणि हिंदू धर्मीयांमध्ये त्यावर बंदी आली. इतर पशूंनाही चैनीसाठी मारण्याला आळा बसावा म्हणून फक्त यज्ञासाठी किंवा देवाला बळी दिलेल्या पशूंचेच मांस खावे असेही सांगितले गेले. धार्मिक कृत्ये करणाऱ्या वर्गाला पशूहत्या हे पापकर्म वाटायला लागले असेल आणि म्हणून त्यांनी मांसाहार करणे सोडले असेल किंवा त्यांचे वेगळेपण टिकवण्यासाठी त्यांना तसे सांगितले गेले असेल. त्या वर्गाला पूर्वीच्या काळी जास्त मान दिला जात असे. बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत तो मान नाहीसा झाल्यानंतर त्यासाठी शाकाहारी राहण्याची गरज उरली नाही.  


हिंदू धर्मामधील शास्त्रांमध्ये, मुख्यतः गीतेमध्ये कर्मसिध्दांत आणि पुनर्जन्म याबद्दल असे सांगितले आहे की माणसाने त्याच्या आयुष्यात केलेली पापे आणि कमावलेले पुण्य यांची फळे त्याला या जन्मात किंवा पुढील जन्मात भोगावीच लागतात. पुढचा जन्म कुठल्या योनीमध्ये मिळेल हेसुद्धा या जन्मातल्या पापपुण्यावर ठरते. प्राण्यांची हत्या करणे हे पाप आहे म्हंटले तर त्याचे वाईट परिणाम त्याला भोगावे लागतील अशी भीती दाखवली जाते. शाकाहारी जातीच्या कुटुंबातल्या एकाद्या माणसाने मांसाहार केला तर त्याला घरातून बाहेर काढणे, त्याच्या कुटुंबावरच त्या जातीच्या इतर लोकांनी बहिष्कार टाकणे अशा प्रकारची कठोर उपाययोजना केली जात असे. या कारणांमुळे या जातींमधले लोक पिढ्यान् पिढ्या शुद्ध शाकाहार करत राहिले. पण गेल्या साठ सत्तर वर्षात सामाजिक जीवनात अनेक बदल झाले आहेत. शिक्षण, नोकरी, धंदा वगैरेंसाठी अनेक लोक आपण होऊनच घर सोडून परगावी, परप्रांतात किंवा परदेशी गेले आणि तिथल्या वातावरणाचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला. एकत्र कुटुंबपद्धत राहिली नाही. प्रत्येकजण स्वतंत्र रहायला लागला. त्यामुळे समाजाची किंवा कौटुंबिक बंधने शिथील झाली. पुनर्जन्म, परलोक वगैरेंवर लोकांचा विश्वास राहिला नाही. यामुळे पुढल्या पिढ्यांमधले अनेक लोक आता मांसाहार वाईट मानत नाहीत आणि हौसेने करतात. पण त्या लोकांनाही स्वतःच्या हाताने एकाद्या प्राण्याला मारणे शक्य नसते. ते लोक प्रत्यक्ष हत्या करत नाहीत. त्यामुळे त्यांचा मांसाहार थोडा सौम्य म्हणता येईल.


जैन धर्मामधील शास्त्रांमध्ये सजीवांचे वर्गीकरण असे केले आहे.

एकेंद्रिय जीव  - याना फक्त स्पर्शेंद्रिय असते . ( यात वनस्पती आल्या . ) 

दोन इंद्रिय असलेले जीव - यांना स्पर्श आणि चव अशी दोन इंद्रिये असतात .

तीन इंद्रिये असलेले जीव - यांना वासाचे आणखी एक इंद्रिय असते .

चार इंद्रिये असलेले जीव - यांना चक्षू ही असतात .

पांच इंद्रिये असलेले जीव - यांना कान ही असतात 

आणि 

माणूस - पंचेंद्रिये असलेला आणि खूप विकसित मन असलेला .

मग साधकाचा सर्वात उत्तम आहार कोणता ? एकेंद्रिय जीवांचा आहार घेतल्याशिवाय सुटका नाही आणि थोडीफार हिंसा अटळ आहे. एकेंद्रिय जीवच आपला सर्वोत्तम आहार आहे . एकेंद्रिय जीव हे त्रस जीव ( ज्याना त्रास / यातना होतो असे जीव ) नाहीत. झाडालाही भावना असल्या तरी त्यांचे रडणे, ओरडणे आपल्याला समजत नाही.  हे जीव खाण्यात कमीतकमी हिंसा आहे. त्यामुळे जे काही थोडेसे पाप लागेल त्याची भरपाई माणसाच्या इतर पुण्यकर्मातून होईल.

जैन धर्मामध्ये अहिंसेवर जास्त भर असल्यामुळे अन्नपदार्थ गोळा करतांनाही हिंसा होऊ नये म्हणून ते लोक जमीनीखाली लागणारे कांदा, लसूण, बटाटे वगैरे पदार्थही खात नाहीत. शिक्षण आणि सुबत्ता यांचा त्यांच्या विचारसरणीवर कमी प्रभाव पडला असावा. आजकाल खास 'जैन फूड' नावाचा खाद्यपदार्थांचा वेगळा विभाग निघाला आहे.


मी एकदा एका लग्नाला गेलो होतो. एका काउंटरवरून मी काही विशिष्ट खाद्यपदार्थ वाढून घेतले, वरण भात, भाजी, चपाती वगैरे मिळणाऱ्या जनरल काउंटरवर खूप गर्दी होती, पण एक काउंटर रिकामा दिसत होता म्हणून मी तिथे गेलो. तिथल्या सेवकाने मला सांगितले "हा जैन फूड काउंटर आहे." मी म्हंटले "मला चालेल". पण माझ्या प्लेटमधले पदार्थ पाहून तो म्हणाला, "तुम्ही हे खात असाल तर तुम्ही जैन नाही. हा काउंटर फक्त जैनांसाठी ठेवला आहे. चला निघा इथून."


माझा एक शाकाहारी मित्र एका कॉन्फरन्ससाठी जपानला गेला होता. तिथे पोचल्यावर संध्याकाळच्या भोजनासाठी एका रेस्तराँमध्ये गेला. तिथले मेनूकार्ड पूर्णपणे जपानी भाषेत होते. तिथल्या वेटरला 'व्हेजिटेरियन' हा शब्द समजला नाही. मग त्याने सांगितले, "नो चिकन, नो मटन, नो बीफ, नो पोर्क, नो फिश". वेटरने त्याला एक डिश आणून दिली. त्याने चाखून पाहिली. ती चंव थोडी विचित्र वाटली. कुतूहल म्हणून त्याने त्या पदार्थाचे जपानी भाषेतले नाव लिहून द्यायला वेटरला सांगितले. दुसरे दिवशी कॉन्फरन्समध्ये भेटलेल्या एका इंग्लिश बोलणाऱ्या जपानी माणसाला दाखवून हे काय आहे असे विचारले. तो म्हणाला, "ऑक्टोपस."     

अलीकडच्या काळात शाकाहाराचा पुरस्कार करण्यासाठी एक नवा मुद्दा मांडला जात आहे. कुठल्या कामासाठी किती ऊर्जा खर्च केली जाते याचा कुणीतरी अभ्यास करून असा निष्कर्ष काढला आहे की पाळीव पशुपक्ष्यांना अन्नपाणी खायला देऊन नंतर त्यांना मारून खाण्यामध्ये खूप जास्त ऊर्जा खर्च होते, त्याऐवजी माणसांना अन्नपाणी दिले तर तितक्या ऊर्जेत किती तरी जास्त मणसांचे पोट भरेल. त्यामुळे मांसाहार करण्यामुळे पर्यावरणाचा जास्त ऱ्हास होत आहे. पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी शाकाहार उपकारक आहे. आता किती लोक याचा विचार करून शाकाहाराकडे वळतील याची मला शंकाच वाटते.

अशा प्रकारे शाकाहार- मांसाहाराला अनेक बाजू आहेत. त्या थोडक्यात दाखायचा हा एक प्रयत्न आहे.


माझे मित्र श्री. श्यामसुंदर केळकर यांनी या विषयावर लिहिलेले लेख मी या ठिकाणी दिले आहेत.    https://anandghare.wordpress.com/2021/12/06/%e0%a4%85%e0%a4%b9%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a4%be-%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b0/

   

    

Saturday, December 04, 2021

मी आहे तरी कोण ??? - भाग २

 'मी कोण आहे ?' या विषयावर मी फेसबुकवर लिहीत असलेल्या स्फुटलेखमालेतले पहिले २५ लेख एकत्र करून "मी आहे तरी कोण ??? - भाग १ " मध्ये प्रकाशित केले होते. ते इथे वाचावेत. 

https://anandghan.blogspot.com/2021/04/blog-post.html

पुढील २५ भाग एकत्र करून मी या भागात देत आहे.


मी कोण आहे?

भाग २६

ट्रेनिंग स्कूलमधले आमचे शिक्षण पोस्ट ग्रॅज्युएशनसारखेच होते, पण आम्हाला शिकवण्यासाठी एकदोन अपवाद सोडता कुठल्याही कॉलेज किंवा युनिव्हर्सिटीमधले तज्ज्ञ अनुभवी प्रोफेसर येत नव्हते. आम्हाला कुठला लिखित स्वरूपातला असा अभ्यासक्रम (करिक्युलम) दिलेला नव्हता आणि काही अपवाद वगळता त्यासाठी छापील पाठ्यपुस्तके उपलब्ध नव्हती. त्याकाळात इंटरनेटवर जाऊन शोधाशोध करायची सोयही नव्हती. आम्हाला कुठल्या कुठल्या विषयातले कुठलेकुठले टॉपिक्स शिकवायचे ते अणुशक्तीखात्यातील उच्चपदावरील सायंटिस्ट्स आणि इंजिनियर लोकांची एक समिती ठरवीत असे आणि कुठल्या डिव्हिजन किंवा सेक्शनमधल्या लोकांनी ते शिकवायचे याची जबाबदारी त्या त्या विभागाकडे देत असे.

तिथे आधीपासून काम करत असलेले अधिकारी ते काम वाटून घेत असत आणि एक एक जण पाळीपाळीने येऊन चार पाच लेक्चर देऊन जात असे. ते लोक आधी त्या विषयाचा चांगला अभ्यास करून नोट्स काढून आणत असत आणि त्यांचे सायक्लोस्टाइल केलेले दोनतीन कागद सगळ्या मुलांना वाटत असत.  या बहुतेक लोकांना ५-१० वर्षांचा नोकरीतला अनुभव असे. त्या काळात त्या लोकांनी स्वतः केलेला अभ्यास आणि प्रयोगशाळेत किंवा ऑफिसात केलेले काम यावरून ते आपापल्या नोट्स तयार करत असत. कदाचित पुढील काळात यामध्ये बदल झाला असेल आणि काही स्टँडर्डाइज्ड  नोट्स तयार केल्या गेल्या असतीलही, पण पन्नास वर्षांपूर्वी मी ट्रेनिंग घेत असतांना तसे काही नव्हते. लेक्चर द्यायला येणाऱ्या व्यक्ती तितक्या प्रकृती आणि पद्धती होत्या. 

तेंव्हा भाभा अॅटॉमिक रिसर्च सेंटर (BARC) असे नाव दिले नव्हते. त्या केंद्राचे नाव अॅटॉमिक एनर्जी एस्टॅब्लिशमेंट ट्राँबे (AEET) असे होते. हे व्याख्याते मुंबईत जिथे कुठे रहात असतील तिथून ते आधी ट्राँबेला जात आणि तिथून जीपने मरीन लाइन्सला येत असत. ट्राँबेला जाण्यासाठी चेंबूर कँपवरून पुढे सगळ्या रिफायनरीजला वळसे घालत टाटांच्या पॉवरस्टेशनवरून जाणारा एकच रस्ता होता आणि त्याची परिस्थिती नेहमी दयनीय असायची. चेंबूर ते सायनला येणारा रस्ताही खड्ड्यांनी भरलेला असे.  त्यामुळे आम्हाला शिकवायला तिथपर्यंत येणे हेच त्यांच्यासाठी एक दिव्य असे आणि ते त्यात दमून जात असत. पश्चिम किंवा दक्षिण मुंबईत राहणारे काही हुषार लोक मात्र घरातून निघून रेल्वे किंवा बसने थेट येऊन पोचत असत. त्यांना त्यासाठी भत्ता मिळत नसे, पण कष्ट वाचत असत.    

----


मी कोण आहे?

भाग २७

अणुशक्तीखात्यातले एक वरिष्ठ शास्त्रज्ञ आमच्या ट्रेनिंग स्कूलचे मुख्य (हेड) होते. आम्ही या गृहस्थांना प्रत्यक्ष पहायच्या आधीच त्यांच्या तापट आणि जराशा तिरसट स्वभावाबद्दल ऐकले होते. ते शिस्तीचे भोक्ते होते आणि आधीच्या कुठल्याशा बॅचमधल्या दोघातीघांना त्यांनी तडकाफडकी काढून टाकले होते म्हणे. त्यामुळे त्यांचा मोठा दरारा होता. आमचे हे हेडमास्तर रोज शाळेत येत नसत आणि ते एका दृष्टीने चांगलेच होते. आम्हाला शिकवायला येणारे कोणतेच 'सर' किंवा 'मॅडम' त्यांच्या हाताखाली काम करत नसत. किंबहुना त्यांचा एकमेकांशी कधी संबंधही येत नसे. हेड सरांनी रोज शाळेत यायचे काही कारणही नव्हते. ते कधीतरी धूमकेतूसारखे अचानक प्रकट होत आणि कुणाला फैलावर घेऊन तर कुणावर गुरगुरून दम भरत असत. त्यांनी कधी प्रेमाने जवळ येऊन आमची किंवा आमचे प्रशिक्षण कसे चालले आहे याची चौकशी केल्याचे मला तरी आठवत नाही. त्यांना भेटून आपल्या काही अडचणी सांगायचे किंवा सूचना करायचे धाडस तर कुणीच करत नव्हते. 

आमच्या ट्रेनिंग स्कूलच्या दैनंदिन कारभाराची जबाबदारी अणुशक्तीखात्यातल्याच एका प्रशासकीय अधिकाऱ्याकडे दिलेली होती. हे गृहस्थ सरकारी कामकाजात पक्के मुरलेले होते आणि त्यांच्या चेहेऱ्यावरच बिलंदरपणाची झाक दिसायची. कधी कुणाशी वर वर गोड आणि गुळमुळित बोलून झुलवत ठेवायचे आणि कधी कुठल्या तरी सरकारी नियमावर बोट ठेवून तोंडाला पाने पुसायची याचे तंत्र त्यांना उत्तम अवगत होते. हे सद्गृहस्थसुद्धा प्रत्यक्षात क्वचितच आमच्या बाजूला फिरकत असत. ते कधी आले तरी त्यांच्या ऑफिसात बसून कागदपत्रे पहात आणि सह्या वगैरे करून परत जात असत.

आम्हाला चार पाच वर्षांनी सीनियर असलेल्या एका सायंटिफिक ऑफीसरशी आमचा नेहमी संपर्क यायचा. ते मात्र अत्यंत मनमिळाऊ आणि उमद्या स्वभावाचे होते. ते आमच्यात मिळून मिसळून मोकळेपणे गप्पा मारायचे, हास्यविनोद करायचे इतकेच नव्हे तर हिंदी सिनेमातली गाणी पण म्हणून ऐकवायचे. अणुशक्तीकेंद्रातले शास्त्रीय संशोधनकार्य करायचे सोडून ते इथे काय करत आहेत असा प्रश्नही आम्हाला पडत असे. कदाचित त्यांना तात्पुरते इकडे पाठवले असेल असे वाटले होते, पण मला दहा वर्षांनंतर समजले की ते अजूनही ट्रेनिंगस्कूलमध्येच जात होते. 

प्रशासनातल्या एका अगदी बुटक्या अशा कनिष्ठ कर्मचाऱ्याशी आमची रोजच गाठ पडत असे. हा डेढफुट्या' मात्र कमालीचा तत्पर आणि कार्यक्षम तर होताच, पण नेहमी हसतमुख असायचा आणि सगळ्यांशी अदबीने बोलत असे.

---

मी कोण आहे?

भाग २८

मी सायन्स कॉलेजमध्ये जे काही धडे फिजिक्स आणि केमिस्ट्रीमध्ये शिकलो होतो त्यांचा प्रचंड विस्तार होऊन त्यातून निघालेले स्टॅटिक्स, डायनॅमिक्स, हैड्रॉलिक्स, थर्मोडायनॅमिक्स, इलेक्ट्रिसिटी, मॅग्नेटिझम, मटीरियल सायन्स, मेटॅलर्जी यासारखे अनेक विषय पुढे इंजिनियरिंग करतांना शिकलो होतो. ट्रेनिंग स्कूलमध्ये सुरुवातीला त्यांची थोडी झटपट उजळणी करत असतांनाच अणुशक्तीशी संबंधित असलेल्या विशेष विषयांचा अभ्यास सुरू झाला. त्यात अॅटॉमिक फिजिक्स, न्यूक्लिअर फिजिक्स, रिअॅक्टर फिजिक्स असे फिजिक्समधलेच एकाहून एक जटिल विषय होते, युरेनियम, थोरियम,  झर्कोनियमसारखे  अनोळखी धातू, हीलियम, आर्गॉन आणि झेनॉनसारखे उदासीन वायू  आणि अनेक अनोळखी रसायने, निरनिराळ्या रासायनिक क्रिया, त्यांच्यासाठी लागणारी उपकरणे, विविध कारखान्यांमधली यंत्रे आणि संयंत्रे वगैरेचा अभ्यास होता. थोडक्यात सांगायचे तर आम्हाला सर्वज्ञ बनवायचा प्रयत्न होता.

 मला इंजिनियरिंग कॉलेजमधले उच्च गणितच भारी किचकट वाटत होते, इथे तर त्याच्या वरताण काहीच्या काहीच शिकवले जात होते. त्यासाठी आय आय टी मधून एक ज्येष्ठ प्राध्यापक येत होते. त्यांनी संशोधनामधला एक काल्पनिक प्रॉब्लेम आणला आणि तो सोडवण्यासाठी चोवीस सायमल्टेनियस इक्वेशन्स मांडली. ती सगळी समीकरणे सोडवता आली की त्यामधून चोवीस अज्ञात गुणधर्मांची मूल्ये मिळतील म्हणे.  पण एवढी प्रचंड आकडेमोड सामान्य माणूस तर करू शकणारच नाही, त्या काळात त्यांनाच उपलब्ध असलेल्या अत्याधुनिक संगणकाला ते शक्य होते म्हणे. शास्त्रज्ञांना सुपरकाँप्यूटर कशासाठी लागतात याचा मला त्यातून थोडा बोध झाला आणि आजच्या काळात मोठा शास्त्रज्ञ होणे कसे अवघड झाले आहे तेही समजले.   

आम्हाला या सगळ्यापेक्षा अगदी वेगळा असा एक विषय होता तो म्हणजे रशीयन भाषा. या भाषेची लिपीही वेगळी आहे. त्यातल्या काही अक्षरांचे आकारच वेगळे आहेत आणि काही अक्षरे रोमन लिपीमधली असली तरी त्यांचे उच्चार निराळे आहेत. उदाहरणार्थ त्या काळात त्यांचा देश  USSR या नावाने जगात प्रसिद्ध होता, पण ते नाव CCCP असे लिहिले जात असे आणि त्याचा उच्चार एसेसेर असा होत असे. त्यांची एबीसीडीसारखी आबेव्हेद्ये अक्षरे शिकण्यापासून पुढे शब्द, वाक्यरचना वगैरे शिकणे कठीण काम होते आणि इतर सगळा अभ्यास सांभाळून ते करणे अशक्य होते. कुणाला लगेच तिकडे पाठवतील अशीही काही शक्यता दिसत नसल्यामुळे कुणालाच ती भाषा शिकायची इच्छा नव्हती. पण हा विषय शिकवायला येणारे उपाध्याय गुरूजी मात्र लाखात एक होते. वर्गात कुणीही लक्ष देऊन ऐकत नसतांनाही ते इतक्या तन्मयतेने, प्रेमाने आणि शांतपणे शिकवत असत आणि हास्यविनोद करून वातावरण खेळकर ठेवत असत याची दाद द्यायला हवी. हे काम एकादा योगीच करू शकेल. 

-----

मी कोण आहे?

भाग २९

आमची शाळा बहुतेक दिवशी सकाळी ११ वाजता सुरू होत असे. एक एक तासाचे दोन तास झाल्यावर तासभर जेवणाची सुटी घेऊन दुपारी आणखी २-३ तास असत. एकदा आम्ही रोजच्याप्रमाणे सकाळची कामे आणि नाष्टा आटोपून धावतपळत हरचंदरायहाऊसपर्यंत जाऊन पोचलो, पण जिन्याने वर चढून क्लासरूमपर्यंत गेल्यावर समजले की आज काही कारणाने आमचे पहिल्या क्लासचे सर येऊ शकणार नाहीत. 

तिथे नुसते बसून काय करायचे असे म्हणत आम्ही दोघेतीघेजण खाली उतरून आजूबाजूचा भाग पहात फिरत फिरत लिबर्टी सिनेमा थेटरपर्यंत गेलो. तिथे मॅटिनीशोला राजकपूरचा एक खूप गाजलेला जुना सिनेमा लागला होता. माझ्या लहानपणी आमच्या गावात एक जुने थेटर होते, पण तिथे बऱ्याच वेळा एकादा कन्नड किंवा गल्लाभरू हिंदी सिनेमा लागायचा. कधीकधी एकादा चांगला चित्रपट लागला तरी "सिनेमामुळे बालकांच्या मनावर वाईट परिणाम होऊन ती बिघडतात" असे घरातल्या सगळ्या मोठ्या लोकांचे ठाम मत असल्यामुळे मुलांना ते पहायची परवानगी नव्हती. त्यामुळे सिनेमाचा सुवर्णकाळ समजल्या जाणाऱ्या पन्नाशीतले सिनेमे मला त्या काळात पहायला मिळाले नव्हते. मीही कॉलेजमध्ये गेल्यावर सिनेमे पहायला सुरुवात केली होती आणि तत्कालीन सिनेमांच्या बाबतीत माझे सामान्यज्ञान वाढवले होते. काही गाजलेले जुने सिनेमेही पाहिले होते आणि काही राहून गेले होते.

त्यातलाच एक प्रसिद्ध सिनेमा पहायची ही संधी आयती चालून आली होती. आमचा पहिला क्लास तर रद्द झाला होताच, दुसरा तितकासा महत्वाचा नव्हता आणि नंतर लंचटाइम होता असा विचार करून आम्ही तिकीट काढले आणि आत जाऊन बसलो. चित्रपट संपल्यावर पटकन चार घास खाऊन वेळेवर वर्गात हजर झालो. आमची अनुपस्थिति तिथे कुणालाच खटकली नसावी आणि आम्हाला कुणीच काही बोलले नाही. नंतरच्या काळातही आमच्या व्याख्यात्यांना ट्राँबेहून मरीनलाइन्सपर्यंत येऊन पोचण्यात काही वेळा अडचणी येत गेल्यामुळे पहिला क्लास रद्द झाला. त्यामुळे कधी कधी या प्रकाराची पुनरावृत्ती झाली आणि माझा जुन्या काळातल्या न पाहिलेल्या सिनेमांचा थोडा बॅकलॉग भरून निघाला. इतर मित्रांप्रमाणे मीसुद्धा दिलिपकुमार, राजकपूर आणि देवआनंद यांच्यावर बिनधास्त बोलायला शिकलो.

----


मी कोण आहे?

भाग  ३०

पुण्याच्या इंजिनियरिंग कॉलेजच्या होस्टेलमध्ये पाच मेसेस होत्या आणि त्यांमध्ये मराठी, कानडी, गुजराथी, मारवाडी, पंजाबी, मुसलमानी वगैरे विविध पद्धतींचे भोजन मिळत असे.  ते चविष्ट खाणे खाऊन माझी जीभ चटावलेली होती. अणुशक्तीखात्याच्या ट्रेनिंग स्कूलच्या होस्टेलमध्ये आमच्या काळात एकच कॉमन मेस होती. आम्ही निवडून दिलेली चार मुलेच तिचे संचालन करीत होती. त्यातले दोघे उत्तर भारतीय आणि दोघे दक्षिण भारतीय होते. ते आळीपाळीने मेन्यू ठरवत असत. सकाळच्या ब्रेकफास्टमध्ये सर्वानुमते ब्रेडबटरऑमलेट असायचेच, त्याला पर्याय म्हणून पुरीभाजी किंवा इडली दोसा असा एकादा पदार्थ असायचा त्यात काही प्रॉब्लेम नव्हता. रात्रीच्या जेवणात मात्र ताटात काय वाढले जाणार आहे याचा नेहमी सस्पेन्स असायचा. मेन्यूमध्ये काहीही नाव लिहिले असले तरी ते पदार्थ कसे करायचे हे तर किचनमधले कर्मचारी त्यांच्या समजुती आणि आवाक्याप्रमाणे काहीतरी ठरवून तशी पाकसिद्धी करत असत. त्यांचे याबाबतीतले नैपुण्य यथातथाच होते. त्यामुळे वाटीतला पदार्थ हा 'दाल' असला किंवा 'सांभार' असला तरी तो तितकाच बेचव असायचा, भाजी तेलकट असली तर ती पंजाबी समजायची आणि पांचट असली की मद्रासी. पण दोघांनाही ती पसंत पडत नसे. पण आमच्या पोटात सडकून भूक लागलेली असायची आणि "अन्नाला नावे ठेवू नयेत" अशी लहानपणपासूनची शिकवण असल्यामुळे आम्ही पानात वाढलेले सगळे 'अन्न हे पूर्णब्रह्म' असे म्हणत त्याच्या 'उदरभरणाचे' 'पुण्यकर्म' करत असू. स्वच्छता आणि हाायजिनची पुरेशी काळजी तेवढी घेतली जात असावी. त्यामुळे ते अन्न खाऊन सहसा कुणी आजारी पडत नव्हते.

त्या काळात ट्रेनिंग स्कूलमध्ये कँटीनच नव्हते. ज्याने त्याने आपापल्या आवडीचे  दुपारचे जेवण खायला पूर्ण मुभा होती. फक्त ते वेळेत मिळावे आणि खिशाला परवडावे असे दोन बारकेसे निर्बंध होते. त्या हरचंदरायहाऊसमध्येच नव्हे तर त्या रस्त्यावरसुद्धा आजूबाजूला कुठलेही क्षुधाशांतिगृह नव्हते. धोबीतलावपर्यंत चालत आल्यावर मेट्रो आणि लिबर्टी सिनेमाथिएटरांच्या आसपास काही लहान लहान खाद्यगृहे होती. त्यातल्या एकात फुटबॉलसारखा गरगरीत भटूरा आणि लज्जतदार गरमगरम छोले मिळत, तसे मी जगात इतर कुठेही पाहिले नाहीत, कुठे मस्तपैकी भेळपुरी मिळायची तर कुठे छानसा खिमापाव. आणखी पुढे क्रॉफर्ड मार्केट दिशेने चालत गेल्यावर एक दोन चांगली उडुपी हॉटेले होती. वाटेतच लोकमान्य टिळकांमुळे प्रसिद्ध झालेले सरदारगृह होते. तिथे एक जिना चढून वर गेल्यावर चटणीकोशिंबीर आमटी भाजी वगैरेंसह साग्रसंगीत मराठी भोजन मिळत असे, त्याबरोबर श्रीखंड किंवा बासुंदीसारखे पक्वानही असे, आणि तेही मध्यमवर्गाला परवडेल अशा माफक किंमतीत मिळत असे.

या सगळ्यांचा अनुभव घेत असतांना आम्ही मरीन लाइन्सपुरते मर्यादित न राहता आजूबाजूच्या रेल्वेस्टेशन्सच्या भागांचीही पहाणी करत होतोच. चर्चगेट रेल्वेस्टेशनच्या बाहेरच एक अप्रतिम उडुपी हॉटेल होते. तिथे येणाऱ्या ग्राहकांची प्रचंड गर्दी असायची, तरीही तिथला अत्यंत कार्यक्षम नोकरवर्ग त्या सर्वांना जेवण पुरवीत असे. ग्राहक खुर्चीवर बसला रे बसला की लगेच त्याच्या समोर भरलेली राइसप्लेट येई आणि तो उठून बिल भरेपर्यंत ते टेबल स्वच्छ पुसून पुढल्या ग्राहकासाठी सज्ज होत असे. जेवणही बऱ्यापैकी रुचकर असायचे. त्याशिवाय पंजाबी, गुजराथी आणि यूपीच्या भय्यांची विशिष्ट खाद्यालये होतीच, त्यातली काही थोडी महागडी होती, पण अधून मधून त्यांना एकादी भेट देणे शक्य होते. काही दिवस तर आम्ही तीन चार मराठी मुले चर्नी रोडला जाऊन गिरगावमधल्या कोना रेस्टॉरंटमध्ये जेवण घेत होतो. त्याच बिल्डिंगशी माझा पुढील आयुष्यात काही संबंध जुळून येणार होता हे मात्र मला तेंव्हा माहीत नव्हते.

----         


मी कोण आहे ?  

 भाग ३१

"ही नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी महाराष्ट्रात आहे, पण या एनडीएमध्ये महाराष्ट्र कुठे आहे?" असे उद्गार माननीय यशवंतराव चव्हाण यांनी खडकवासल्याच्या नॅशनल डिफेन्स अकॅडमीला भेट दिली होती तेंव्हा काढले होते असे म्हणतात. १९६६-६७ च्या त्या काळात मार्मिकच्या तोफा जोरात धडधडत होत्या. वांद्र्यातच रहात असलेले पूजनीय बाळासाहेब जर आमच्या हॉस्टेलमध्ये आले असते आणि त्यांनी तिथल्या एकूण मुलांच्या संख्येच्या मानाने मराठी मुलांची संख्या पाहिली असती तर तिथले चित्र पाहून त्यांनी कोणते उद्गार काढले असते कोण जाणे. पहायला गेल्यास त्या काळातल्या भारतातच्या एकूण लोकसंख्येत मराठी भाषिकांचा जो काही टक्का असेल तितपत मराठी मुले तिथे असावीत, पण त्यातली अर्धीनिम्मी मुले कर्नाटक, मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश अशा इतर राज्यांमधून आली होती आणि मूळच्या इथल्या भूमीपुत्रांचे प्रमाण तसे पाहता कमी होते.  आमच्या बॅचमध्ये चार मुलीही होत्या, पण त्या होस्टेलमध्ये न राहता आपापल्या किंवा नातेवाइकांच्या घरी रहात होत्या. त्यांच्यातल्या दोन म्हणजे पन्नास टक्के मुली मात्र महाराष्ट्रातल्या मराठीभाषी होत्या. सँपलसाइझ कमी असला की स्टॅटिस्टक्समधून असे विसंगत आकडे येऊ शकतात.

 मी स्वतः पुढे अनेक वर्षे निवडसमीतीवर काम केले असल्यामुळे यात कसलाही गैरव्यवहार नसतो हे मला चांगले माहीत आहे. आमच्याच बॅचच्या काळात माझे बरेचसे हुषार मित्र तिथे यायला तयारच नव्हते आणि त्यांनी अर्जच केले नव्हते कारण त्या सगळ्यांना एक तर प्रायव्हेट सेक्टरमध्ये काम करायचे होते नाहीतर अमेरिकेला तरी जायचे होते. तरीही आमच्या पुण्याच्या होस्टेलमधल्या ज्या थोड्या मुलांनी इंटरव्ह्यू दिला होता, त्यातल्या तीघांची निवड झाली होती. त्यातल्याही एकाला दुसरा चांगला जॉब मिळाल्याने तो महिनाभरातच सोडून गेला होता. सांगलीच्या कॉलेजमधून कदाचित 'चुकून' आलेल्या एका मुलाने अभ्यासाकडे पूर्ण दुर्लक्ष केले आणि त्याची प्रगति असमाधानकारक दिसल्यामुळे त्याला ट्रेनिंग स्कूल सोडावे लागले होते.

रोजचे हिंदीतून बोलणे उत्तर भारतामधून आलेल्या मराठी मुलांच्याही चांगले अंगवळणी पडलेले होते आणि ज्यांनी मुंबई किंवा नागपूरमध्ये शिक्षण घेतले होते त्यांमुलांनाही हिंदीतून बोलायची बरीच सवय झाली होती. असे करता करता ज्याला ते जमत किंवा आवडत नव्हते असा एकाददुसराच उरला असेल. आमच्यातला कुणीच विशेष कडवा मराठीभक्त नव्हता. किंबहुना कुणालाच मराठी भाषा, साहित्य, वाङमय वगैरेंचीही मनापासून खूप आवड नव्हती. मराठी भाषेतले कवी, काव्य, लेखक, कथाकादंबऱ्या असले गहन विषय आमच्या गप्पागोष्टींमध्ये सहसा कधी येत नसत. 

मराठी गाण्यांचे मात्र बहुतेक सर्वांनाच वेड होते. स्व.बाबूजी, हृदयनाथ, श्रीनिवास खळे आणि तीन वसंत यांनी दिलेल्या एकाहून एक सुरेल गाण्यांनी सजवलेला तो मराठी सुगमसंगीताचा सुवर्णकाळ होता. जोडीला अजरामर असे नाट्यसंगीतही होतेच. मराठी श्रोत्यांसाठी दर सोमवारी रात्रीची 'आपली आवड' बुधवारच्या 'बिनाका' गीतमालेइतकीय चटक लावणारी होती. त्यामुळे मराठी गाणी ऐकणे, गाणे, गुणगुणणे आणि त्यांवर चर्चा  करणे वगैरे मात्र अनेक वेळा होत असे.

----


मी कोण आहे ?  

 भाग ३२

A man is known by the company he keeps. अशी एक इंग्रजी म्हण आहे. समजा एकादा माणूस मला ओळखत नसेल, खरं तर मला सगळ्यांनी ओळखावे असा मी कोणी नाहीच. जर त्या माणसाला कळले की मी बऱ्याच वेळा अमक्यातमक्याबरोबर असतो, तर त्यानुसार त्याच्या मनात माझी एक अस्पष्ट प्रतिमा तयार होईल. कारण सोबत रहाणारे लोक एकमेकांकडून काही शिकत असतात, एकमेकांचे अनुकरण करत असत आणि काही गुण अवगुण घेत असतात. "ढवळ्याशेजारी पवळ्या बांधला आणि वाण नाही पण गुण लागला" असे म्हणतात ना ! "समानशीले व्यसनेषु सख्यम्।" असे एक सुवचन आहे. सारखे कॅरेक्टर असणाऱ्यांचे चांगले जमते आणि समान संकट आले तर ते मिळून त्याचा सामना करतात म्हणून त्यांचे सख्य असते. मराठीतले 'व्यसन' लागले असले तर त्यातून मिळत असलेली धुंदी त्यांना एकत्र आणते.

मी कॉलेजमध्ये असतांना आणि ट्रेनिंग स्कूलमध्ये गेल्यावर कुणाच्या संगतीत रहात असे? त्यांच्यामुळे माझी कोणती ओळख तयार होत असे? मेकॅनिकल इंजिनियरिंगचे विद्यार्थी एका क्लासरूममध्ये बसत असत आणि एकच लेक्चर ऐकत असत. काही मुलांना ते चांगले समजायचे, काहीजणांना ते तितकेसे समजत नसे, त्यामुळे त्यांच्या मनात शंका असायच्या त्या ते कुणा मित्राला विचारायचे. प्रॅक्टिकल्स करणे, त्यांची जर्नल्स लिहिणे वगैरे कामे सामूहिकपणे चालत असत. अशा कारणामुळे माझी मेकॅनिकलच्या काही विद्यार्थ्यांशी जास्त जवळीक निर्माण झाली होती.

होस्टेलमधला रूमपार्टनर तर दिवसरात्र नजरेसमोर असायचा, निरनिराळ्या कारणाने आणि विषयांवर त्याच्याशी बोलणे होतच असायचे. कधी वादविवाद, भांडण झाले तरी आपल्याला वर्षभर त्याच्यासोबत रहायचे आहे याची दोघांनाही जाणीव असल्यामुळे लवकरच समेटही व्हायचा. शेजारच्या खोल्यांमध्ये रहाणारी मुलेही एकमेकांकडे जाऊन बसत असत, त्यांच्याशीही दोस्ती होत असे.   

भाषा आणि संस्कृती यांचा जवळचा संबंध आहे. एक भाषा बोलणाऱ्या लोकांच्या रीतीभातींमध्ये बरेच साम्य असते आणि ते आपले विचार किंवा भावना वगैरे आपल्या मातृभाषेमध्ये चांगल्या प्रकारे व्यक्त करू शकतात. कदाचित यामुळेही आमच्या होस्टेलमध्ये पंजाबी, तामिळ, बांगला वगैरे भाषिकांचे गट तयार झाले होते, तसेच मराठी मुलांचाही एक गट होताच. आम्ही एकमेकांकडे जमून गप्पा मारत असू किंवा मिळून बाजारात किंवा भटकायला जात असू.

माझा बंगाली रूममेट मेकॅनिकलला होता, तर शेजारी रहाणारा इलेक्ट्रिकल ट्रेनी मराठी होता आणि दुसरीकडे रहात असलेले पण  मेकॅनिकल शिकणारे मराठी मित्रही होते. असे दुहेरी कनेक्शन्सही होते. त्याशिवाय मित्रांचे शेजारी, शेजाऱ्यांचे मित्र वगैरेंमध्ये समानशील लोक सापडतच होते. मी आळीपाळीने या निरनिराळ्या मित्रांच्या संगतीत रहात होतो. त्यामधून माझी कोणती प्रतिमा निर्माण होत असेल ?   काही सांगता येत नाही. कुणी माझ्या  एकाद्या सिन्सियर मित्राला ओळखत असेल तर मलाही तसा समजत असेल आणि कुणी एकाद्या भांडखोर मित्राला ओळखत असेल तर तो माझ्यापासूनही चार हात दूर रहात असेल.

---    


मी कोण आहे ?  

 भाग ३३

बँडस्टँडवरील आमच्या झोपडीमधून बाहेर आले की पश्चिमेला अथांग समुद्राचे दर्शन होत असेच. त्या भागात कसले कारखानेही नव्हते आणि रस्त्यावरून धूर ओकणारी फारशी वाहतूकही नव्हती. त्यामुळे हवा छान शुद्ध असायची. त्या छान वातावरणात समुद्रकिनाऱ्यावरून फिरायला खूप मजा वाटायची आणि भेटतील त्या दोन तीन मित्रांबरोबर मीही नेहमी त्याचा आनंद घेत होतो.

त्या समुद्रकिनाऱ्यावर येणाऱ्यांची संख्या फार जास्त नसली तरी त्यात बाबागाडीत बसून इकडे तिकडे टुकुटुकु बघणाऱ्या गोंडस बालकांपासून ते व्हीलचेअरमध्ये आरामात बसून हातातल्या पॅकेटमधून काही तरी तोंडात टाकत मजेत फिरणाऱ्या सुखवस्तू वृद्धांपर्यंत सगळ्या वयोगटातले लोक असत. तो भागच गडगंज श्रीमंत लोकांच्या वस्तीचा असल्यामुळे बहुतेक लोकांच्या अंगावर सुरेख आणि फॅशनेबल कपडे दिसत. कधी समुद्रातल्या फेसाळत येऊन खडकांवर आदळणाऱ्या लाटा पहात आणि कधी त्या पहायला आलेल्या नमूनेदार माणसांकडे पहात वेळ छान जात असे.

तिथले आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे अनेक वेळा तिथे सिनेमाचे शूटिंग चालत असे. तेंव्हा मात्र किनाऱ्यावरची पाचपन्नास माणसे गोळा होऊन तिथे थोडी गर्दी करत असत. त्यावरूनच ते दुरूनही लगेच ओळखू येत असे. शिवाय रिफ्लेक्टर्स, लाउडस्पीकर्स वगैरे दिसायचेच. तिथे कुठला फिल्मस्टार किंवा कुठली सिनेतारका आली असेल ते पहायच्या उत्सुकतेने आम्हीही त्यात सामील होत असू. सुरुवातीला मी एक शुटिंग पहात थोडा वेळ उभा राहिलो होतो. एका लहान गल्लीमधून एक मुलगी धावत धावत येते. ज्याक्षणी ती मुख्य रस्त्यावर येऊन पोचते त्याच क्षणी तिथे एक मोटारगाडी थांबते, तिचा दरवाजा उघडतो, ती मुलगी आत बसते आणि ती गाडी लगेच पुढे निघून जाते असे तो सीन असावा.

सिनेमामध्ये हे सगळे दहाबारा सेकंदामध्ये घडलेले दाखवले असेल, पण शूटिंग करतांना त्यांचे टाइमिंग काही केल्या जमत नव्हते. एका वेळी ती मुलगी आधी येऊन पोचायची तर दुसऱ्या वेळी ती गाडी आधी यायची किंवा त्या ठरलेल्या पॉइंटला नेमक्या ठिकाणी थांबायचीच नाही. त्यामुळे त्यांचे कितीतरी वेळा रीटेकवर रीटेक चालले होते. ते पाहून शेवटी मलाच कंटाळा आला. मी म्हणतो ती मुलगी किंवा ती गाडी दोन सेकंद थांबली असती तर काय फरक पडला असता? तेवढेही त्यांना एडिटिंगमध्ये अॅडजस्ट करता आले नसते का? त्यानंतर मी मात्र पुन्हा कधी तसला कंटाळवाणा प्रकार पहात थांबलो नाही.  

----


मी कोण आहे ?  

 भाग ३४

आधीच्या काळात जगभरात बहुतेक सगळीकडे राजेमहाराजांचे राज्य होते, पण विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत म्हणजे माझ्या लहानपणच्या काळापर्यंत सगळीकडे लोकशाही, हुकुमशाही, साम्यवाद वगैरे प्रकारच्या राजवटी आल्या होत्या. इंग्लंडसारख्या काही देशांमध्ये फक्त नावापुरते किंवा शोभेसाठी राजे, राण्या उरल्या होत्या. मात्र त्या काळात घरोघरी चार राजे आणि चार राण्या असायच्याच, इस्पिक, बदाम, चौकट आणि किलवरच्या ! तेंव्हा पत्त्याचा जोड ही एक आवश्यक वस्तू असायची आणि पत्ते खेळणे हा लहानमोठ्या सगळ्यांचा आवडता विरंगुळा होता. मी तर मला कळायला लागल्यापासून भिकार-सावकार, पास्तींदोन, ३०४, बदाम७, झब्बू वगैरे खेळतच लहानाचा मोठा झालो. कॉलेजमध्ये गेल्यावर ब्रिजचा खेळ शिकलो.

त्या टीव्हीच्या आधीच्या काळात आमच्या ट्रेनिंग स्कूलच्या हॉस्टेलमध्येसुद्धा पत्ते कुटणे हा टाइमपासचा पॉप्युलर मार्ग होता. आता बदाम सात किंवा झब्बू वगैरे खेळ जरा बालिश वाटायला लागले होते. पण ब्रिज खेळण्यासाठी चार सराईत खेळाडू हवेत आणि एका वेळी फक्त चारजणच तो खेळू शकत. त्यापेक्षा रमी हा खेळ कितीही मुले खेळू शकत असल्यामुळे तोच जास्त खेळला जात असे.

"द्यूतामध्ये पांडव हरले" वरून झालेल्या महाभारतापासून बोध घेत "कध्धी कध्धी जुगार खेळू नये" हे माझ्या बालमनावर इतके ठसवले गेले होते की मी तोपर्यंत कधी एक पैसाही जुगारावर लावला नव्हता. त्यामुळे पैसे लावून रमी खेळायला मी तयार होत नव्हतो, पण आमच्या ग्रुपमधल्या लीडरच्या मते कोणीही आणि कधीही फुकट रमी खेळत नसतो. तसे केले तर खेळणारे लक्ष देणार नाहीत, कुणीच पॅक करणार नाही, सगळेजण खेळत राहतील, त्यामुळे कुणालाच हवी असलेली पाने मिळणार नाहीत आणि खेळ कंटाळवाणा होईल. त्याचे म्हणणे बरोबर वाटत असले तरी तोच सर्वात चलाख आणि हुशार असल्यामुळे तो नेहमी आपल्याला लुटेल असे वाटून काही मित्रांनी माझी बाजू घेतली.  शेवटी अशी तडजोड करण्यात आली की अगदी कमी स्टेकवर खेळायचे आणि कुणीही तिथल्या तिथे रोख पैसे द्यायचे घ्यायचे नाहीत. सगळा हिशोब मांडून ठेवायचा आणि जितकी टोटल होईल ती सगळ्यांनी मिळून हॉटेलात जाऊन खाण्यापिण्यात खर्च करायची.  त्यानंतर आमच्या कित्येक संध्याकाळी आणि रात्री रमी खेळण्यात आणि पार्टी करण्यात रंगल्या.

-----


मी कोण आहे ?  

 भाग ३५  (अ)

ट्रेनिंग स्कूलच्या होस्टेलमधला माझा रूम पार्टनर होता मानबेंद्र दास. तो दार्जिलिंगच्या वाटेवर लागणाऱ्या शिलिगुडी, जलपैगुरी वगैरेसारख्या भागातून आला होता. तिकडे त्यांचे चहाचे मळे होते म्हणे. पण हिंदी सिनेमातल्या चायबागानचे मालक जसे अतीश्रीमंत, ऊर्मट आणि निष्ठूर दाखवतात तसा तो अजीबात नव्हता. तो शांत, प्रेमळ, मनमिळाऊ आणि समजूतदार स्वभावाचा होता. त्याच्या राहणीत कुठेही ऐयाशी दिसत नव्हती. तिथल्या बंगाली मुलांचे एक टोळके तयार झाले होते त्यात तो होताच, त्याच्या घनिष्ठ मित्राचे आडनावच 'मित्रा' होते. त्याला बंगाली मुले 'मित्रो' म्हणायचे आणि मानबेंद्राला 'मानोबदा'. त्यांच्याशिवाय सेनगुप्ता, मुखोपाध्याय, बासू, बसाक वगैरे आणखी काही जण होते. त्यातला मानबेंद्र सुरुवातीपासून अखेरपर्यंत माझ्या जोडीला माझ्याच ऑफीसात राहिला. मित्रा तीन वर्षांनंतर नोकरी सोडून परदेशी गेला, सेनगुप्ता आणि मुखोपाध्याय काही वर्षांनंतर अधून मधून अणुशक्तीनगरमध्ये दिसायचे, इतर मुले मात्र ट्रेनिंग संपल्यानंतर मला पुन्हा कधी भेटली नाहीत. 

माझे बालपण कर्नाटकात गेले, तत्वज्ञान विद्यापीठात गुजरात्यांचे प्राधान्य होते, इंजिनियरिंग कॉलेजच्या होस्टेलमध्ये काही सिंधी, पंजाबी, तामीळ, तेलुगू मुलेही होती, पण मला मुंबईत किंवा पुण्याला कोणी बंगाली मुलगा किंवा माणूस कधीच भेटला नव्हता. ट्रेनिंग स्कूलमध्येच ती मुले पहिल्यांदा माझ्या सहवासात आली. पु.ल.देशपांड्यांच्या एका लेखात मी वाचले होते की दोन्ही गालात दोन रसगुल्ले ठेऊन तोंडाचा चंबू करून शोनुला मोनुला असे काहीतरी लहान बाळांशी बोलावे तशी बंगाली भाषा गोड असते. कदाचित त्यांना शांतिनिकेतनमध्ये भेटलेल्या गोड बंगाली मुली तसे गोड बोलत असतील, पण इथले माझे बंगाली मित्र मात्र एकत्र जमले की नाकातोंडातून सिगरेटचा धूर सोडत आणि आग ओकल्यासारखे तावातावात एकमेकांवर कचाकचा किंचाळत असत. मला काही दिवसांनी त्याचीही सवय झाली आणि ते कशावरून वादावादी करत आहेत याचा अंदाजही यायला लागला. त्यांच्यात कसलीच दुष्मनी नव्हती, ती त्यांची स्टाइल होती हे लक्षात आले. 

माझ्यात आणि मानबेंद्रामध्ये मात्र कधीच आणि कुठल्याच बाबतीत वाद झाले नाहीत. आम्ही दोघेही एकमेकांना पूर्ण आचारविचारस्वातंत्र्य देत होतो आणि समजूतदारपणा दाखवत होतो. कोलकात्याला मुंबईच्या मानाने तासभर आधी सूर्योदय आणि सूर्यास्त होतो. त्यामुळे बंगाली लोक लवकर निजून लवकर उठत असतील असे कुणाला वाटेल. पण माझा मित्र तरी त्याच्या विरुद्ध वागायचा. तो रात्री उशीरापर्यंत जागायचा आणि सकाळी मी सगळी कामे आटोपून नाश्ता करून आलो तरी हा गादीवर लोळत पडलेला असायचा. मग तो घाईघाईत तयार होऊन कसाबसा क्लासमध्ये येऊन पोचायचा असे नेहमीच होत असे.

पण नंतर मात्र दिवसभर तो उत्साहाने भरलेला चैतन्यमूर्ती असायचा आणि सगळ्या बाबतीत पुढाकार घ्यायचा. तो मला थोडे बांगला शिकवायचा आणि माझ्याकडून मराठी भाषेचे धडे घ्यायचा. होस्टेलच्या गॅदरिंगमध्ये गाण्यासाठी त्याने मुद्दाम मराठी मित्रांना एक बंगाली गीत शिकवले होते. "बोलो बोलो बोलो शोबे, गीत बीना बेनू रोबे" असे काहीसे त्याचे बोल मला पन्नास वर्षांनी अजून आठवतात.   

मी कोण आहे ?  

 भाग ३५ (आ)

मानबेद्रला भेटायला येणाऱ्या बंगाली मुलांशी माझीही हळूहळू मैत्री झाली आणि तो तर माझ्या मराठी मित्रांचा जिगरी दोस्त होऊन गेला. या सगळ्या मित्रांनी एकदा पिकनिकला जायची टूम काढली.  'आमचे झोपडे' समुद्रकिनाऱ्यावरच असल्यामुळे कुणालाच दुसऱ्या एकाद्या बीचवर जायचे आकर्षण नव्हते, त्यापेक्षा आरे कॉलनीच्या जंगलात जायचे ठरले. तीनचार लोकांनी 'आरे' हे नाव तरी ऐकले होते, बाकीच्यांनी ते ऐकलेसुद्धा नव्हते. फक्त मीच शाळेत असतांना एकदा तिथे रहाणाऱ्या नातलगाला भेटायला गेलो होतो तेंव्हा तो रम्य परिसर पाहिला होता आणि तेंव्हा तो माझ्या मनात भरला होता.  एवढ्या अनुभवावर मी आमच्या टोळक्याचा मार्गदर्शक झालो.

त्यात आम्ही दहाबारा मित्र होतो आणि आमच्या बॅचमधल्या दोन मैत्रिणीही यायला तयार झाल्या. त्या होस्टेलवर रहात नव्हत्या म्हणून आम्ही बांद्रा स्टेशनवर एकत्र जमलो. त्या काळात आरे कॉलनीच्या आरपार जाणारी बससेवा नव्हती, कदाचित तसा रस्ताही नसेल, पण गोरेगाव स्टेशनवरून तिथे जाता येते हे मला पक्के आठवत होते. आम्ही सगळे लोकलने गोरेगावला गेलो आणि तिथून आरे कॉलनीला जाणारी बस घेतली. त्या अवाढव्य पसरलेल्या रानात आपण नेमके कुठे जायचे हे तर मलाही माहीत नव्हते. जिथपर्यंत बस जाते तिथपर्यंत जाऊन बघू असा विचार आधी केला, पण नंतर कंडक्टरलाच विचारले. त्याने आम्हाला वाटेतल्या एका स्टॉपवर उतरवून दिले. 

तिथून जवळच लहान मुलांसाठी घसरगुंड्या, झोपाळे, सीसॉ वगैरे खेळाची साधने दिसली, पण आम्ही तिथे पोचलो तेंव्हा कुणी मुले आली नव्हती. ती बहुधा संध्याकाळी येत असतील. मग आमच्या प्रत्येकाच्यात दडलेले 'मूल' जागे झाले आणि त्यांनी यथेच्छ हुंदडून घेतले. तिथे खूप प्रशस्त असे लॉनसारखे काही तरी होते. म्हणजे उंचसखल जमीनीवर अस्ताव्यस्त गवत वाढलेले होते. त्यात चारपाच किंवा सातआठजणांची दोनतीन टोळकी दूर दूर फतकल मारून बसली होती. ते बहुधा फॅमिलीवाले असावेत, त्यात लहान बाळांपासून आजीआजोबांपर्यंत सगळ्या वयोगटांचे लोक दिसत होते. त्या लोकांनी बसायला चटया किंवा तरटाची बसकुरे आणि मोठमोठे डबे भरून फराळ आणला होता.

आम्हीही एक त्यातल्या त्यात सपाट मोकळी जागा पाहून तिथे रिंगण करून बसून घेतले.  यापूर्वी मी कधीच अशा प्रकारच्या पिकनिकला गेलेलो नव्हतो. हा माझा पहिलाच अनुभव होता. आमच्यातली गिरगावात राहणारी मैत्रिण अनुभवी होती आणि थोडी तयारी करून आली होती. तिने सगळी सूत्रे हातात घेतली आणि काही पार्टी गेम्स खेळवले. त्या निमित्याने कुणाला गाणी गायला, कुणाला नाच करायला, कुणाला जोक सांगायला तर कुणाला नकला करायला लावले. 

तास दीड तास खेळल्यानंतर सगळ्यांना भुका लागल्या, पण आम्ही तर हात हलवतच गेलो होतो. मग एक कँटीन शोधून काढले आणि क्षुधाशांती झाल्यावर तिथला प्लँटही पाहिला. कन्व्हेयर बेल्टवरून रिकाम्या बाटल्या सरकत सरकत पुढे जातात. एका ठिकाणी तोटीने त्यांच्यात अर्धा लीटर दूध भरले जाते, त्यांना टोपण लावून सीलबंद केले जाते आणि त्या पुन्हा पुढेपुढे सरकत जातात हे पहायला तर कुणालाही गंमत वाटेल. आम्ही इंजिनियर असल्याने ती यंत्रे कशी चालतात हेही पाहून घेतले आणि लोकलना संध्याकाळची गर्दी व्हायच्या आत परत फिरलो. 

-----


मी कोण आहे ?  
 भाग ३६

शोले या चित्रपटात एक असा प्रसंग दाखवला आहे. त्यात तुरुंगातून सुटलेले जय आणि वीरू ठाकुरच्या हवेलीत येताच त्यांच्यावर तीन चार धटिंगण हल्ला करतात. त्यांना लोळवून आत गेल्यावर "हे असले कसले स्वागत?" असे ते विचारतात तेंव्हा ठाकूर म्हणतो की तुमच्यातली रग अजून शिल्लक आहे का हे मी आजमावत होतो. 

आम्ही ट्रेनिंग स्कूलमध्ये दाखल झाल्यावर आमचीही थोडी अशीच गत झाली होती. उन्हाने भयंकर तापणाऱ्या पत्र्याच्या झोपडीत रहायचे, टेकडी चढून मेसमध्ये गेल्यावर तिथे पानात काय वाढून ठेवले असेल कोण जाणे, मुंबईच्या लोकलमधल्या गर्दीत घुसून मरीन लाईन्स स्टेशनवर उतरल्यावर दोन तीन जिने चढून क्लासरूममध्ये जायचे आणि अॅटॉमिक फिजिक्स, न्यूक्लिअर फिजिक्स, रिअॅक्टर फिजिक्स यासारख्या एकापेक्षा एक रुक्ष आणि जटिल विषयांवरची भाषणे ऐकायची. ती देणारेही कोणी अनुभवी प्राध्यापक नसायचे. बहुतेक वेळा  मुलांना शिकवण्याचा किंवा समजावून सांगण्याचा विशेष अनुभव नसलेले आमच्याहून जेमतेम चारपाचच वर्षांनी मोठे असलेले कुणी सायंटिफिक ऑफीसर तीनचार पानांच्या नोट्स काढून आणत आणि त्या वाचून दाखवत असत.  

आमचे इंजिनियरिंगचे बहुतेक सगळे विषय मुळात फिजिक्समधूनच निघालेले असले तरी मूलभूत पदार्थविज्ञान हा विषय तेंव्हा आम्हाला नव्हता. आता ते विषय शिकणे जरा जड जात होते. लेक्चर देणाऱ्यांचे मल्याळी किंवा बंगाली अशा कुठल्याशा अनोळख्या अॅक्सेंटमधले उच्चारच आधी पटकन नीट समजायचे नाहीत आणि फिजिक्सच्या परिभाषेतले काही  विशिष्ट शब्द समजले तरी ते आमच्या ओळखीचे नसायचे. यामुळे बरेचसे व्याख्यान डोक्यावरून जात असे आणि डोक्यात शिरलेले तिथे जास्त वेळ रहात नसे.  "हे सगळे आपल्याला झेपणे कठीण आहे" असे म्हणून काही मुलांनी पहिल्या महिन्यातच रामराम ठोकला. त्यांना दुसरी एकादी सोपी वाटणारी किंवा जास्त चांगली नोकरी मिळालीही असेल. आम्हला मिळालेल्या नोट्सचा चिकाटीने अभ्यास करून मी परीक्षेतून कशीतरी सुटका करून घेतली, पण आम्हाला ते गहन विषय तेंव्हा नीट समजले होते असे मला छातीवर हात ठेऊन सांगता येणार नाही.  

पण त्यामुळे निदान मला तरी पुढील आयुष्यात काहीच समस्या आली नाही. अणूभट्टीच्या रचनेपासून पुढे तिला सुरक्षितपणे चालवत ठेवण्यात फिजिक्सचा खूप महत्वाचा वाटा असत  असला तरी त्यासाठी काही तज्ज्ञ आमच्या ऑफीसात तसेच प्रत्येक अणुशक्तीकेंद्रांमध्ये नियुक्त केलेले असत आणि तेच सगळे विश्लेषण करून निर्णय घेत असत. त्यांच्या कामात असेही महत्वाचे काहीतरी असते एवढे आम्हा इंजिनियरांना माहीत असावे एवढाच आम्हाला हे विषय शिकवण्यामागचा उद्देश असावा.

----


मी कोण आहे ?  
 भाग ३७

उच्च गणिताचा अवघड घाट चढून आणि उच्च भौतिकशास्त्राचे अंधारी बोगदे पार करून आमच्या प्रशिक्षणाची गाडी पठारावर आली तेंव्हा मी एक लहानसा सुटकेचा निःश्वास टाकला. समोर आलेले हे रिअॅक्टर इंजिनियरिंगचे पठार खूपच नयनरम्य होते. हा इटरेस्टिंग विषय शिकवण्यासाठी आम्हाला एस आर परांजपे नावाचे एक महापंडित लाभले होते. ते आमच्याहून जवळ जवळ पंधरा वर्षांनी मोठे आणि अनुभवी तर होतेच, बुद्धीमान आणि अभ्यासू वृत्तीचे होते, त्यांनी खूप जग पाहिलेही होते. त्या काळात अणुशक्ती हा फारच गोपनीय विषय समजला जात असे, सगळ्याच देशांनी त्याबद्दल आळीमिळी गुपचिळी धरलेली होती. तशातसुद्धा परदेशातली काही पुस्तके, मॅगेझिन्स, रिपोर्ट्स वगैरेंमधून जेवढी माहिती झिरपत होती ती सगळी या सरांनी टिपून घेतली होती. कुठकुठल्या देशांमध्ये कुठकुठल्या प्रकारच्या प्रायोजिक अणुभट्ट्या (रिसर्च रिअॅक्टर्स) आणि अणुविद्युतकेंद्रे (न्यूक्तियर पॉवर स्टेशन्स) उभारली गेली आहेत किंवा उभारली जात आहेत यांची यच्चयावत माहिती त्यांनी डोक्यात साठवली होती हे त्यांच्या बोलण्यातून दिसून येत होते.  
  
ते इतके सीनियर आणि ज्ञानी असले तरी त्यांच्या वागण्यात मुळीसुद्धा ताठा नव्हता. ते आमच्यात मिसळून अत्यंत प्रेमाने सगळे काही छान हसत खेळत समजावून सांगत असत आणि विचारलेल्या कुठल्याही शंकेचे शांतपणे सविस्तर उत्तर देत असत. फक्त ते बोलत असतांना मध्येच एकाद्या अक्षरावर अडखळायचे आणि न्नन्नन्नन्न असे काहीतरी पुटपुटायचे. म्हणून काही उनाड मुलांनी त्यांना 'न्नन्नन्नन्न' असे टोपणनाव ठेवले होते, पण त्यांनाही मनातून परांजपे सरांबद्दल खूप आदर वाटत होता. त्यांनी रिअॅक्टर इंजिनियरिंगचा अर्धा भाग शिकवून संपवल्यानंतर त्यांचेच सहकारी दिवेकर सर आले. तेसुद्धा हुषार आणि माहीतगार होते, शिवाय स्मार्ट होते. वर्गाला चांगल्या प्रकारे सांभाळत होते. या दोघांनी मिळून आमच्या पुढील वाटचालीच्या दृष्टीने सर्वात जास्त महत्वाच्या या विषयाचा भक्कम पाया घातला आणि तो पुढे मला तरी खूपच उपयोगी पडला.

श्री.परांजपे हे तेंव्हा अणुशक्तीकेंद्रामधील 'रिअॅक्टर इंजिनियरिंग' याच नावाच्या विभागातल्या 'फास्ट रिअॅक्टर' नावाच्या उपविभागाचे प्रमुख होते आणि श्री.दिवेकर उपप्रमुख होते. त्यांच्या हाताखाली आणखी काही सहाय्यक इंजिनियर काम करत होते. पण तोपर्यंत भारतात कुठेच अशा प्रकारचा रिअॅक्टर कार्यरत नव्हता किंवा उभारलाही जात नव्हता. पण लवकरच तो उभारण्याचे आराखडे आणि त्याची पूर्वतयारी करण्याचे काम हे लोक करत होते. ते बहुतेक सगळे काम ऑफिसात किंवा लायब्ररीत बसूनच होत असावे. त्या वेळी भारतातल्या इतर प्रकारच्या प्रायोजिक अणुभट्ट्या काम करत होत्या आणि दोन अणुविद्युतकेंद्रे उभारण्याचे काम सुरू होते आणि अनेक लोक त्यावर प्रत्यक्ष काम करण्यात व्यस्त होते. कदाचित म्हणूनच या दोघा वरिष्ठ लोकांना आम्हाला शिकवण्यासाठी पाठवले गेले असेल. पण ते आमच्यासाठी फायद्याचे होते.  

एकदा आमच्या हॉस्टेलमध्ये ठेवलेल्या मेजवानीला आमच्या काही व्याख्यात्यांना निमंत्रित केले होते, त्यात परांजपे सर आले होते. साहजीकच त्यांच्याभोवती विद्यार्थ्यांचा कोंडाळा जमा झाला. सरांनी आमच्याशी खूप मनमोकळ्या गप्पा मारल्या. एका विद्यार्थ्याने त्यांना धिटाईने विचारले, "सर ट्रेनिंग झाल्यावर तुम्ही मला आपल्या सेक्शनमध्ये घ्याल का?" त्यावर त्यांनी हसत हसत मिश्किलपणे विचारले, "अरे, पण तुला चेस आणि ब्रिज खेळायला येतं का?" 

ट्रेनिंग संपून आम्ही नोकरीला लागल्यानंतर काही महिन्यांमध्येच अशी बातमी आली की फ्रान्सच्या सहकार्याने भारतात पहिला फास्ट रिअॅक्टर उभारायला सरकारची मंजूरी मिळाली आहे आणि त्यासाठी एका टीमला फ्रान्सला पाठवायचे ठरत आहे. आता सगळ्यांनाच परांजप्यांच्या सेक्शनमध्ये जायचे होते. त्यासाठी काही अनुभवी लोकांची निवड झाली आणि आमच्या बॅचच्या पाच मुलांनाही घेतले गेले. त्यांना आता एकदम इतके काम आले की चेस आणि ब्रिज खेळायला फुरसतच राहिली नाही. त्या पाचजणात माझे नाव आले नाही म्हणून मी काही काळ खट्टू झालो होतो, पण मला पुढे मिळालेले काम आणि संधी पाहता झाले तेच बरे झाले असे नंतर वाटले. 

-----


मी कोण आहे ?  
 भाग ३८

उच्च गणिताचा अवघड घाट चढून आणि उच्च भौतिकशास्त्राचे अंधारी बोगदे पार करून आमच्या प्रशिक्षणाची गाडी  रिअॅक्टर इंजिनियरिंगच्या नयनरम्य  पठारावर आली तेंव्हा मलाही त्या प्रशिक्षणात मजा वाटायला लागली. त्या काळात म्हणजे सन १९६६-६७मध्ये युरोप आणि अमेरिकेतील प्रगत देशांमध्ये चार पाच प्रकारच्या अणुभट्ट्यांमधून प्रत्यक्ष वीजनिर्मिती होत होती आणि इतर चार पाच प्रकारच्या रिअॅक्टर्सवर प्रयोग चालले होते. आमच्या परांजपे आणि दिवेकर सरांनी यातल्या बहुतेक सगळ्यांची सविस्तर माहिती इतक्या छान प्रकारे रंगवून सांगितली की त्यांनी त्या सगळ्या रिअॅक्टर्सवर काम केले असावे असेच वाटत होते. ते दोघे तेंव्हा अणुशक्तीकेंद्रामधील 'रिअॅक्टर इंजिनियरिंग ' याच नावाच्या विभागात कामाला होते आणि तिथे रिअॅक्टर डिझाइन केले जातात असे सांगत. या सगळ्या प्रकारांच्या अनेक अणुभट्ट्यांचे डिझाइन तिथे चालले असेल अशी आमची भाबडी समजूत झाली.  जेवणात कधी पुलाव, कधी रस्सा, तर कधी पुरीभाजी असावी त्याप्रमाणे हे लोक आलटून पालटून या किंवा त्या रिअॅक्टरचे काम करत असतील असेही वाटून गेले. ट्रेनिंग संपल्यावर आपण तर रिअॅक्टर इंजिनियरिंग डिव्हिजनमध्येच जायचे हे मी मनोमन ठरवूनही टाकले आणि आपला चॉइस मिळवण्यासाठी परिक्षांमध्ये चांगले मार्क्स मिळवायच्या कामाला लागलो.

रिअॅक्टर ही फक्त एक भट्टी असते आणि तिच्यात प्रचंड प्रमाणात ऊष्णता निर्माण होत असते, पण त्या ऊष्णतेचा उपयोग करून घेण्यासाठी आधी तिच्यावर पूर्ण नियंत्रण मिळवले जाते आणि तिचे विजेत रूपांतर केले जाते. त्यासाठी इतर अनेक उपकरणांची आवश्यकता असते. एक उदाहरण द्यायचे झाले तर प्रत्येक इंजिनमध्ये अशी व्यवस्था केली असते की एका वेळी पेट्रोलचे फक्त चारपाच थेंबच सिलिंडरमध्ये जातात, त्यांच्या ज्वलनामधून निघालेल्या ऊर्जेमुळे पिस्टन जोरात बाहेर ढकलला जातो, तो एका चक्राला फिरवतो आणि ते चक्रच पिस्टनला पुन्हा सिलिंडरच्या आत नेते. अशा प्रकारे तो पिस्टन पुढे मागे होत रहातो आणि ते चक्र फिरत राहते. पण त्या फिरत्या चाकाला मोटारीची चाके जोडून ती चालवायची असेल तर त्यासाठी इंजिनाशिवाय कार्ब्युरेटर, अॅक्सलरेटर, ब्रेक्स, स्टीअरिंग व्हील, गिअरबॉक्स, अॅक्सल रॉड, बॅटरी यासारखी कितीतरी साधने जोडावी लागतात. इंजिन हा जसा मोटारीचा फक्त एक सर्वाधिक महत्वाचा पण लहानसा भाग असतो, त्याचप्रमाणे अणुविद्युतकेंद्राच्या अवाढव्य पसाऱ्यात रिअॅक्टर हा सर्वाधिक महत्वाचा पण फक्त एक भाग असतो. इतर संयंत्रांची माहिती शिकणेही आवश्यक असते.    

----


मी कोण आहे ?  
 भाग ३९

पणतीमधल्या तेलाचे सूक्ष्म कण भिजलेल्या वातीमधून वर चढून ज्योतीपर्यंत येतात आणि त्यांच्या ज्वलनामधून प्रकाश पडतो.  मोटारीच्या टाकीतले पेट्रोल एका बारीक नळीनधून हळूहळू इंजिनात येते आणि लहानसे स्फोट करून इंजिनाला धडधडत ठेवते. बॉयलरच्या भट्टीत सतत थोडा थोडा कोळसा टाकला जातो, तो जळून निघालेल्या धगीमुळे पाण्याची वाफ होते. या सगळ्या उदाहरणांमध्ये थोडे थोडे इंधन जळून खाक होते आणि जाताजाता ऊष्णता देऊन जाते. जळत असलेल्या इंधनातला प्रत्येक कण जवळच्या दुसऱ्या कणांना पेटवतो आणि ती आग भडकत राहते. 

अणुभट्टीमध्येसुद्धा एका वेळी अगदी थोड्याच अणूंचे विखंडन किंवा भंजन होते आणि त्यातून खूप ऊष्णता बाहेर पडते, पण या भट्टीत कणाकणाने इंधन टाकून ते जाळता येत नाही. एका अणूच्या विखंडनामधून तीन न्यूट्रॉन बाहेर पडतात आणि प्रकाशकिरणांसारख्या प्रचंड वेगाने ते तीन दिशांना फेकले जातात. हजारो अणूंच्या आरपार जात किंवा त्यांना धडकत धडकत इकडे तिकडे जात असतांना त्यातले दोन नाहीसे होतात आणि उरलेला एक न्यूट्रॉन भट्टीमधील इंधनाच्या दुसऱ्या एका अणूचे विखंडन करतो.  तो दुसरा अणू पहिल्या अणूपासून दूर कुठेतरी असू शकतो. त्यामुळे ही साखळी चालू रहाण्यासाठी तिथे मोठ्या प्रमाणात इंधन ठेवलेले असणे आवश्यक असते. हे इंधन कधीच जळून पूर्णपणे नाहीसे होत नाही. फक्त त्यातल्या थोड्या अणूंचे विखंडन होते पण ती इंधनाची कांडी जशीच्या तशीच राहते. विखंडनशील अणूंची संख्या कमी झाल्यानंतर इंधनाची ती कांडी अणूभट्टीच्या बाहेर काढून तिच्या जागेत नवी कांडी ठेवावी लागते.  

प्रत्येक अणूभट्टीचे डिझाइन करतांनाच त्यात किती इंधन ठेवायचे हे ठरलेले असते आणि तितके सगळे इंधन भरल्याशिवाय ती सुरूच होत नाही. बहुतेक सगळ्या अणुभट्ट्या एकदा सुरू झाल्यावर वर्ष दीड वर्ष पूर्ण क्षमतेनुसार काम करत रहातात. त्या काळात त्यांना आणखी इंधन द्यावे लागत नाही. एका प्रकारच्या अणुभट्टीला मात्र दर रोज दोन घास भरवावे लागतात, पण गरज पडल्यास तीसुद्धा महिनाभर उपाशीपोटी काम करत राहू शकते.   हे सगळे थोडे आश्चर्यकारक वाटले तरी खरे आहे. जगातील सर्व अणूभट्ट्या याच तत्वावर चालत आल्या आहेत.  अणूंच्या विखंडनानंतर ते इंधन रेडिओअॅक्टिव्ह होत असल्यामुळे त्याला अणूभट्टीच्या बाहेर काढण्यासाठी आणि त्यानंतरही विशेष काळजी घ्यावी लागते. यासाठी विशेष प्रकारची यंत्रणा उभी केली जाते.  

-----



मी कोण आहे ?  
 भाग ४०

पेटलेल्या निखाऱ्यांवर पाणी टाकले की ते विझतात, उन्हामुळे जमीन तापते पण नदीतले पाणी थंड राहते अशा अनुभवावरून पाणी आणि अग्नि ही एकमेकांविरुद्ध तत्वे आहेत किंवा शीतलता हा पाण्याचा धर्म आहे असे समजले जाते, पण पाण्याला तापत ठेवले की ते अग्नीशी दोस्ती करून स्वतःही तापत जाते आणि चटके देते. उकळून वाफ झाल्यावर तर त्यात एक वेगळीच भन्नाट अशी शक्ती येते. बंद डब्यात कोंडून ठेवलेली वाफ त्या डब्याला फोडून बाहेर येऊ पाहते. तीनशे वर्षांपूर्वी न्यूकॉम, जेम्स वॉट आदि मंडळींनी वाफेच्या शक्तीवर  चालणारी स्टीमइंजिने तयार केली आणि वाफेच्या शक्तीचा उपयोग करून घेण्याची सुरुवात केली तेंव्हा जगातली औद्योगिक क्रांती सुरू झाली. आणखी दीड दोनशे वर्षांनंतर एडिसन आणि टेसला यांनी विजेची निर्मिती करून तिला घराघरात आणि कारखान्यांपर्यंत पोचवल्यावर औद्योगिक क्रांतीला तुफान वेग आला, तिने माणसाचे जीवनच पार बदलून टाकले.

विजेपासून ऊष्णता निर्माण करणे अगदी सोपे आहे. विजेच्या प्रवाहाला विरोध करणाऱ्या धातूच्या तारेमधून विजेचा प्रवाह नुसता नेला तरी ऊष्णता आपोआप बाहेर पडते. दिवे, हीटर, गीजर वगैरेंमधून हे काम घरोघरी रोज केले जाते. पण मोठ्या प्रमाणातल्या ऊष्णतेचे थेट विजेत रूपांतर करण्याची किमया अजून तरी साध्य झालेली नाही. बहुतेक सगळ्या औष्णिक वीजनिर्मितिकेंद्रांमध्ये इंधन जाळून निर्माण होणाऱ्या ऊष्णतेपासून आधी पाण्याची वाफ तयार करतात आणि वाफेच्या शक्तीवर अजस्त्र अशी यंत्रे चालवून वीज तयार करतात. अणुशक्तीमधूनसुद्धा ऊष्णताच बाहेर पडते आणि तिचे विजेत रूपांतर करण्यासाठी हेच सगळे केले जाते. यासाठी त्या केंद्रांमध्ये अनेक प्रकारची यंत्रे बसवलेली असतात.

इतर इंधनांवर पाणी शिंपडले तर असलेली आग विझते, पण अणुभट्टीमधल्या इंधनांना पाण्यात बुडवून ठेवले तर तिथले पाणी मात्र त्यांना ऊष्णता निर्माण करायला मदत करते अशी यात आणखी एक गंमत आहे. ते पाणी मदतही करते, पण त्यात ते स्वतःही तापते, त्यामुळे त्याला सतत रिअॅक्टरच्या आतबाहेर खेळवत ठेवावे लागते. यासाठी एक खूप मोठी यंत्रणा सज्ज केलेली असते. ट्रेनिंग स्कूलमध्ये आम्हाला या सगळ्यांची ओळख एका वेगळ्या विषयामध्ये करून देण्यात आली.    

---- 


मी कोण आहे ?  
 भाग ४१

निरनिराळ्या प्रकारच्या अणुभट्ट्यांची रचना आणि इतर माहिती आम्ही रिअॅक्टर इंजिनियरिंग या विषयात शिकत होतोच. अणुभट्टीमध्ये उत्पन्न होत असलेल्या ऊष्णतेचे विजेत रूपांतर करण्यासाठी जी इतर अनेक उपकरणे (इक्विपमेंट) लागतात त्यांची माहिती आम्हाला पॉवर प्लँट इंजिनियरिंग नावाच्या वेगळ्या विषयात शिकवली गेली.  यातल्या काही उपकरणांचा अभ्यास आम्ही इंजिनियरिंग कॉलेमध्ये केला होता, त्याची उजळणी तर झालीच, पण खूप काही नवेही शिकायला मिळाले. कॉलेजमधले शिक्षण उपकरणांच्या माहितीसाठी होते तर इथले प्रशिक्षण त्यांच्या प्रत्यक्ष वापराशी संबंधित होते. 

१९६६-६७मध्ये मी जेंव्हा ट्रेनिंगस्कूलमधले प्रशिक्षण घेत होतो तोपर्यंत भारतात एकही अणुविद्युतकेंद्र (न्यूक्लियर पॉवर स्टेशन) काम करत नव्हते, पण महाराष्ट्रात तारापूर इथे पहिल्या अशा प्रकारच्या अणुभट्टीची उभारणी केली जात होती आणि राजस्थानमधील रावतभाटाजवळ दुसऱ्या प्रकारच्या अणुभट्टीचे काम नुकतेच सुरू झाले होते. यामुळे या दोन्हींसंबंधी तांत्रिक माहिती मिळायला लागली होती. तुर्भे येथील अनुसंधान केंद्रात ज्या प्रायोगिक अणुभट्ट्या (रिसर्च रिअॅक्टर्स) काम करत होत्या त्यातून निर्माण होणाऱ्या ऊष्णतेचे विजेत रूपांतर होत नसले तरी तिला समुद्राच्या पाण्यात नेऊन टाकण्याची मोठी यंत्रणा होतीच त्यातसुद्धा अनेक पंप, व्हॉल्हज, हीट एक्स्चेंजर्स, आयन एक्सेंजर्स वगैरे उपकरणे होती. त्यांच्या कामाचा प्रत्यक्ष अनुभव तिथे काम करणाऱ्या इंजिनियरांना होता.  हे सगळे ज्ञानही रिअॅक्टर इंजिनियरिंग डिव्हिजनमध्येच काम करत असलेल्या अभियंत्यांना होते. त्यातल्या काही लोकांनी येऊन आम्हाला त्या विषयावर व्याख्याने दिली. 
  
---- 


मी कोण आहे ?  
 भाग ४२

मी इंजिनियरिंग कॉलेजातले शिक्षण पूर्ण करून ट्रेनिंग स्कूलमध्ये दाखल झालो तेंव्हा वीस वर्षांचा होतो. माझ्या वर्गातली बरीचशी इतर मुलेसुद्धा माझ्यासारखीच वीस एकवीस वर्षांची असतील. पण काही मुलांनी उशीरा शाळेत जायला सुरुवात केली होती, काही जणांनी आधी बी एस सी करून नंतर इंजिनियरिंग केले होते आणि काहीजणांनी इथे येण्याआधी बाहेर १-२ वर्षे नोकरी केली होती. त्यांची वये आमच्याहून २-३ वर्षांनी जास्त होती. त्यामुळे आमच्या विद्यार्थ्यांचा वयोगट २० ते २४ पर्यंत होता. यूपी बिहारमधल्या एकदोघांची तर लग्नेही झाली होती आणि त्यांना आपल्या कुटुंबाला घरी ठेऊन इथे हॉस्टेलमध्ये रहावे लागत होते.

अणुशक्ती विभागात पाचदहा वर्षे काम करून तिथे रुजलेले काही अधिकारी आम्हाला निरनिराळे विषय शिकवायला येत असत ते वयानेही पाचदहा वर्षांनी आमच्याहून मोठे आणि जरा प्रौढ दिसत असत. एके दिवशी साधारणपणे आमच्याच वयोगटातले वाटणारे एक तरुण प्राध्यापक आम्हाला लेक्चर द्यायला आले. त्यांना पाहून वर्गातल्या मुलांना आधी जरासे आश्चर्य वाटले, पण कुशाग्र बुद्धीमत्ता, अपार ज्ञान आणि दांडगा आत्मविश्वास यांच्या जोरावर त्यांनी आपल्या पहिल्याच व्याख्यानात सर्वांवर गडद छाप पाडली आणि सर्वांची मने जिंकून घेतली. या उमद्या सरांचे नाव "अनिल काकोडकर" आहे असे समजल्यावर तर आमचा आनंद गगनात मावेना कारण आम्ही त्यांची कीर्ती ऐकली होती.  ते व्हीजेटीआय या त्या काळातल्या सर्वोत्कृष्ट इंजिनियरिंग कॉलेजचे टॉपर होतेच, बीएआरसी ट्रेनिंगस्कूलच्या त्यांच्या बॅचचेही टॉपर होते. ते पुढे जाऊन किती मोठमोठ्या पदांवर विराजमान होणार आहेत याची मात्र तेंव्हा आम्हाला कल्पना नव्हती.

 'अणुशक्तीकेंद्रांमधली यंत्रसामुग्री' हा त्यांचा विषय तसा नाविन्यपूर्ण होता आणि त्यांनी तो अत्यंत मनोरंजक पद्धतीने चांगला समजाऊन सांगितला. त्यांनी दिलेल्या नोट्स पाहून तर आम्ही चकीतच झालो. १९६६ सालच्या त्या काळात फोटोकॉपीइंगचे तंत्र  भारतातल्या बाजारात अजून आलेही नव्हते. तोपर्यंत मी तरी झेरॉक्स केलेला एक कागदसुद्धा पाहिला नव्हता किंवा असे काही तंत्रज्ञान अस्तित्वात आहे हेदेखील मी कधी ऐकले नव्हते. आमचे बाकीचे सगळे लेक्चरर सायक्लोस्टाईल केलेले करड्या रंगाचे खरखरीत कागद वाटत होते. त्यामुळे काकोडकरांनी दिलेल्या पांढऱ्याशुभ्र आणि गुळगुळीत कागदांवर सुबक अक्षरांमध्ये छापलेल्या सचित्र नोट्स पाहून सर्वांनाच त्याचे मोठे अप्रूप वाटले.  त्या काळात बीएआरसीसारख्या उच्च दर्जाच्या संशोधन संस्थेत झेरॉक्सचे एकादे यंत्र नवीनच आणले गेले असेल आणि तिथेही अगदी निवडक लोकांनाच ते उपलब्ध होत असेल. श्री.काकोडकरांनी मुद्दाम प्रयत्न करून आमच्यासाठी त्या सुबक कॉपीज काढवून घेतल्या असणार.

----  


मी कोण आहे ?  
 भाग ४३ 

यंत्रे तयार करतांनाच त्यांच्या कामावर चांगले नियंत्रण ठेवण्याची तजवीजही केली तरच त्यांचा उपयोग करता येतो. मोटारीला नुसतीच चाके आणि इंजिन बसवून ते सुरू केले तर ती मोटार चालेल पण कुठेही जाऊन धडकेल. तिच्या वेगावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अॅक्सेलरेटर, ब्रेक्स, क्लच, गीअर्स वगैरे आणि तिला योग्य मार्गावरून नेण्यासाठी स्टीअरिंग व्हील यासारखी अनेक उपकरणे जोडतात आणि ती चालकाला बसल्या जागेवरून सहजपणे वापरता येतील अशा बेताने त्याच्या हातापायांच्या जवळ बसवतात म्हणून तो माणूस मोटार चालवू शकतो. चालकाचे काम सोपे आणि अचूक व्हावे यासाठी या सर्वांमध्ये खूप सुधारणा होत गेल्या आणि आज तर चालकाशिवाय चालणारी मोटारगाडीही तयार झाली आहे. अशी विनापायलट उडणारी छोटी विमाने पूर्वीच तयार केली गेली होती. मोठ्या प्रमाणावर मोटारींचे एकसारखे भाग एकापाठोपाठ तयार करणारी ऑटोमॅटिक यंत्रे मी कॉलेजात शिकत असतांनाच कारखान्यांमध्ये काम करत होती. रासायनिक कारखान्यांमध्ये अनेक द्रवरूप किंवा वायुरूप पदार्थांचे तापमान, दाब, प्रवाह इत्यादींवर सतत काटेकोर नियंत्रण ठेवावे लागते. ते साधण्यासाठी स्वयंचलित यंत्रणाच करावी लागते. अणुभट्टीची रचना साधारणपणे रासायनिक कारखान्यांसारखीच असते. त्यातले शीतनक, मंदयक वगैरेंचे तापमान, दाब, प्रवाह वगैरेंवर काटेकोर नियंत्रण ठेवायचे असतेच. शिवाय अणुविखंडनाची प्रक्रिया नियंत्रणात ठेवणे हे मुख्य काम असते.  

आपल्या टॉयलेटमधल्या फ्लश टँकची साखळी ओढताच किंवा बटन दाबताच त्यातले पाणी खाली वाहून तो रिकामा होतो, पण लगेच आपोआप एक नळ सुरू होऊन तो टँक पाण्याने भरला जातो आणि तो भरला की नळ आपोआप बंद होतो. ही आपल्या ओळखीची सोपी नियंत्रण क्रिया असते. मोठ्या इमारतींच्या तळाशी एक मोठी भूमिगत टाकी असते. महापालिकेकडून नळामधून येणारे पाणी त्या टाकीत पडत जाते. तिथून पंपाने ते गच्चीवरल्या टाकीत चढवले जाते आणि तिथून ते निरनिराळ्या घरांमध्ये पुरवले जाते. या दोन्ही किंवा अशा अनेक टाक्यांमधील पाण्याची पातळी पहाणे आणि त्यानुसार पंप सुरू किंवा बंद करणे कुणालाही कठीण आहे. एकटा माणूस ते करू शकणार नाही. म्हणून यासाठी एक स्वयंचलित व्यवस्था केली जाते.  सोसायटीचा वॉचमन त्यावर फक्त लक्ष ठेवतो.

हे पंप दिवसातून एक दोन वेळाच सुरू आणि बंद करावे लागतात. आपल्या रेफ्रिजरेटरमधले तापमान कमाल मर्यादेवर आले की त्याचा काँप्रेसर आपोआप सुरू होतो आणि ते किमान मर्यादेवर येताच तो बंद होतो असे दिवसरात्र चाललेले असते. अशा प्रकारच्या नियंत्रणाला 'ऑन ऑफ कंट्रोल' म्हणतात. बॉयलरमध्ये एका बाजूने सतत पाणी आत येत असते आणि दुसऱ्या बाजूने वाफ बाहेर पडत असते. त्यांचे नियंत्रण करण्यासाठी वेगळ्या प्रकारचे कंट्रोल असतात. कंट्रोल इंजिनियरिंग या नावाचे एक मोठे शास्त्रच विकसित झाले आहे. याच नावाच्या एका वेगळ्या विषयात आम्हाला त्या शास्त्राची ओळख करून देण्यात आली. या नियंत्रणामध्ये इलेक्ट्रॉनिक्सचा फार महत्वाचा सहभाग असतो म्हणून आम्हाला अगदी मुळापासून तो विषयही शिकवला गेला. या विषयाची थोडी जुजबी ओळख इंजिनियरिंग कॉलेजात झाली असली तरी ती तेवढ्यात कालबाह्य झाली होती. त्यामुळे आम्हाला पुन्हा नव्याने शिकावी लागली.   
-----


मी कोण आहे ?  
 भाग ४४ 

अणुशक्ती या विषयाबद्दल जगभरात अगदी सुरुवातीपासून कमालीची गुप्तता बाळगलेली होती. आज आपल्याला गूगलवरून शोधल्यास खूप माहिती मिळते, पण पन्नास वर्षांपूर्वी तशी परिस्थिति नव्हती. अशा विषयावर भारतात कुणी पुस्तके लिहून ती प्रकाशित करणे तर शक्यच नव्हते. परदेशातले लेखकसुद्धा जरा जपूनच लिहित असत आणि ती पुस्तके भारतातले दुकानदार कुणासाठी आणणार?  त्यामुळे जे लोक परदेशात जाऊन आलेले असत त्यांनी आणलेली माहिती आणि अणुशक्ती विभागासारख्या सरकारी संस्थांना त्यांच्या सूत्रांकडून मिळणारी माहिती यावरच सगळा भर होता.

जिथे माहितीसुद्धा सहजपणे मिळत नव्हती, तिथे यासाठी लागणारे विशिष्ट पदार्थ कसे मिळणार ? ते खुल्या बाजारात विक्रीला ठेवलेले नसत. यामुळे अगदी सुरुवातीपासून सगळ्या बाबतीत आत्मनिर्भरतेवर भर दिला जात होता. युरेनियम, थोरियम, झर्कोनियम यासारखे काही विशिष्ट धातू भूगर्भात कुठे दडलेले आहेत हे शोधणे, त्यांची खनिजे बाहेर काढून त्यांचे शुद्धीकरण करणे, त्या धातूंना किंवा त्यांच्या संयुगांना हवा तसा आकार देऊन त्यांना उपयोगात आणणे अशासारख्या विषयांवरही आमच्या प्रयोगशाळांमध्ये संशोधन चालले होते आणि त्यात लक्षणीय अशी प्रगति झाली होती. या कामांसाठी काही लहान कारखानेसुद्धा उभारले जात होते. ट्रेनिंग झाल्यानंतर आमच्यातला कोण कुठल्या विभागात काम करायला जाणार आहे हे माहीत नसल्यामुळे सगळ्याच विद्यार्थ्यांना थोडे प्रशिक्षण देऊन तयार केले जात होते. यासाठी धातुशास्त्र (मेटॅलर्जी) आणि रासायनिक अभियांत्रिकी (केमिकल इंजिनियरिंग) अशासारखे काही विषयही आम्हाला शिकवले गेले.

-----  


मी कोण आहे ?  
 भाग ४५ 

आमचे क्लासरूममध्ये बसून शिकायचे शिक्षण संपत आल्यावर आम्हाला प्रत्यक्ष कामाच्या अनुभवासाठी बी.ए.आर.सी मध्ये पाठवण्यात आले. मेटॅलर्जी, इलेक्ट्रॉनिक्स, केमिकल इंजिनियरिंग यासारख्या शाखांमधल्या प्रशिक्षणार्थींना तशा प्रकारचे काम ज्या विभागांमध्ये केले जात होते तिकडे पाठवले गेले. मेकॅनिकलचे विद्यार्थी संख्येने जास्त होते आणि त्या नावाची कुठली डिव्हिजन तिथे नव्हती. काही मुलांना सेंट्रल वर्कशॉपमध्ये तर काही जणांना रिअॅक्टर ऑपरेशन्स डिव्हिजनमध्ये काम करायला पाठवले. मला आणखी सातआठ मुलांबरोबर इंजिनियरिंग हॉल क्र.३, रिअॅक्टर इंजिनियरिंग डिव्हिजनमध्ये पाठवले गेले. 

श्री.परांजपे, श्री.दिवेकर, श्री.काकोडकर, श्री.वेंकटराज वगैरे आम्हाला शिकवायला येऊन गेलेले बरेचसे सर त्या काळात या हॉल नंबर ३ मध्ये काम करत होते. आमच्यावर त्यांचा मोठा प्रभाव पडलेला होता. मी तर ट्रेनिंग संपल्यावर संधी मिळाली त्यांच्याबरोबरच काम करायचे असे ठरवून टाकले होते. त्यामुळे आम्हालाही त्यांची डिव्हिजन पहाण्याची उत्सुकता होती. आम्हाला प्रॅक्टिकल ट्रेनिंगसाठी तिथे जायचे आहे हे समजल्यावर मला खूप आनंद झाला.

त्या हॉलमध्ये एका बाजूला तीन मजल्यांवर एका ओळीत अनेक लहान खोल्या होत्या आणि त्या खोल्यांमध्ये टेबलांनाच ठोकलेली पाच फुटी पार्टीशन्स घालून खूपच छोट्या केबिन्स तयार केल्या होत्या. तिथे बसून हे लोक काम करत असत.  मुख्य हॉलमध्ये अनेक लहानमोठे लूप होते. प्रत्येक लूपमध्ये पंप, व्हॉल्व्हज, व्हेसल्स आणि गुंतागुंतीचे पाइपिंग व अनेक प्रकारची इन्स्ट्रुमेन्ट्स लावलेली होती. त्यातले थोडेच लूप तेंव्हा काम करत होते आणि बाकीचे अजून अपूर्ण होते, त्यांच्यासाठी काही उपकरणे अजून यायची होती.  जे लूप पूर्ण झालेले होते तेसुद्धा विशिष्ट प्रयोग करण्यासाठी कधी तरी थोडा वेळच चालवले जात असत. यामुळे आम्हाला रोज उभे राहून काही प्रत्यक्ष काम करण्यासारखे तिथे काही कामच नव्हते. आम्ही एकेका इंजिनियरला जेंव्हा वेळ मिळेल तेंव्हा गाठून त्यांच्याकडून त्यांच्या लूपची माहिती विचारून घेतली. त्यात कसले प्रयोग करणार आहेत आणि त्यातून कोणती नवी माहिती मिळवायची आहे वगैरे त्यांनी अगदी त्रोटकपणे सांगितले. हे बहुतेक सगळे इंजिनियर दिवसभर आपापल्या केबिनमध्ये बसून नव्या रिअॅक्टर्सच्या डिझाइनच्या संबंधित काम करत होते, त्यातला काही भाग गोपनीय होता आणि काही इतका क्लिष्ट होता की तो नवख्या मुलांना समजावून सांगता येण्यासारखा नव्हता. त्यांच्या इवल्याशा केबिनमध्ये बसायला जागाही नव्हती. त्यांना आमच्या मदतीची गरज नव्हती आणि आमचा उपयोगही नव्हता असे दिसत होते. त्यामुळे आम्हाला प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव असा मिळाला नाही  पण प्रशिक्षणाचा भाग म्हणून आम्हालाही काहीतरी करायचे होते. तिथल्या कॉन्फरन्स रूममध्ये बसून थोडे वाचन आणि त्यावर चर्चा करत आम्ही ते प्रॅक्टिकल ट्रेनिंग पूर्ण केले. मात्र या काळात तिथल्या महत्वाच्या लोकांच्या ओळखी झाल्या त्याचा पुढे उपयोग झाला.

-----


मी कोण आहे ?  
 भाग ४६

ट्रेनिंग स्कूलमध्ये आम्हाला दरमहा ३०० रुपये स्टायपेंड मिळत होता. खोलीचे भाडे आणि आरोग्य सेवा यासाठी त्यातले थोडे पैसे कापून घेऊन उरलेली रोख रक्कम एक तारखेला आमच्या हातात मिळत असे. त्या दिवशी सगळे जण "खुश है जमाना आज पहली तारीख है।" म्हणत चांगल्या मूडमध्ये असत. आमच्या खात्याचे खजिनदार ज्या खोलीत हे वाटप करीत त्याच खोलीत बाजूला दोन खुर्च्या आणि टेबले मांडून आमचे मेस सेक्रेटरी व कल्चरल सेक्रेटरी बसलेले असत. पगारातले  जवळजवळ अर्धे पैसे महिनाभराच्या मेसमधल्या  जेवणाखाण्याचे बिल देण्यात जात आणि क्रीडा व सांस्कृतिक कार्यासाठी पाच दहा रुपये दक्षिणा देऊन उरलेले सव्वा ते दीडशे रुपये पाकिटात ठेवल्यावर खिसा गरम झाल्यासारखे वाटायचे. इंजिनियरिग कॉलेजमध्ये शिकत असतांना माझे महिन्याचे पूर्ण अंदाजपत्रकच शंभर रुपयांच्या आत असायचे, त्या मानाने हे पैसे जास्तच होते. मुख्य म्हणजे हे सर्वस्वी माझ्या कमाईचे होते, त्यातून बचत करून काही पैसे घरी पाठवण्याची जबाबदारीही माझ्यावर नव्हती आणि ते मी मनासारखे खर्च करू शकत होतो, कुणाला त्याचा हिशोब देण्याची गरज नव्हती, यातला आनंद सर्वात जास्त होता.

ट्रेनिंग स्कूलमधले माझे सगळे मित्र मध्यमवर्गीयच होते. जे माझ्यासारखे ओढाताणीच्या परिस्थितीतून आले होते ते आनंदात होते आणि बऱ्या परिस्थितीतून आलेले थोडी कुरकुर करत होते, पण जमवून घेत होते. दोन चार 'बडे बापके बेटे' आपापल्या पिताश्रींकडून पैसे आणून मजेत रहात होते, पण ते माझे मित्र नव्हते.

वांद्र्यातल्या हॉस्टेलपासून मरीन लाइन्स इथल्या क्लासरूमपर्यंत जाण्यायेण्याची आणि दुपारच्या भोजनाची सोय मला या पैशातूनच करायची होती. काटकसरीने वागून ते शक्य होत होते, पण चैन करण्यासाठी फारसा वाव नव्हता. त्या काळात सिनेमा पाहणे आणि भेळपुरी, शीतपेय किंवा आइसक्रीम एवढीच आमचीही चैनीची मर्यादा होती आणि तेवढी चैन मी करून घेऊ शकत होतो. चर्चगेटपासून मुंबई सेंट्रल पर्यंतच्या भागातच मुंबईतली सगळी मुख्य थिएटरे होती आणि तिथे लागलेले बहुतेक सगळे चांगले सिनेमे आम्ही पहात होतो. त्या काळात एकदा पिक्चर लागला की तो रौप्यमहोत्सव केल्याशिवाय निघत नसे आणि एकच सिनेमा पुन्हा पुन्हा पाहण्याची हौस मला कधीच नव्हती. त्यामुळे प्रत्यक्षात या सगळ्या थिएटरांना मी वर्षभरातून एक दोनच भेटी दिल्या असणार. त्याशिवाय दहा पंधरा वर्षांपूर्वीपासून लागून गाजलेले बरेचसे सिनेमे मी आधी पाहू शकलो नव्हते, ते मॅटिनी शोजमध्ये पाहून मी माझा अनुशेष (बॅकलॉग) भरून काढला. आता मीसुद्धा दिलीपकुमार, देव आनंद, राजकपूर, अशोककुमार वगैरेंवर धडाधड बोलू शकत होतो. माझ्या त्याआधीच्या आयुष्यात मी एकंदर जितके सिनेमे पाहिले होते त्याहून जास्त मी या एका वर्षात पाहिले आणि त्यानंतर पुन्हा कुठल्याही वर्षात मी तितके चित्रपट पाहिले नाहीत. 

 -----


मी कोण आहे ?  
 भाग ४७

ट्रेनिंग स्कूलमध्ये प्रवेश घ्यायच्या वेळी आमच्याकडून एक बाँड लिहून घेतला होता. त्यानुसार एक वर्षाचे ट्रेनिंग पूर्ण केल्यानंतर वैज्ञानिक अधिकारी म्हणून तीन वर्षे नोकरी करणे आम्हाला बंधनकारक होते. पण सरकारवर कुठलेच बंधन नव्हते. ते आम्हाला कधीही डच्चू देऊ शकत होते. असा एकतर्फी करार कायद्याला धरून नाही असे कोणा कायदेतज्ञाचे मत आहे असे मला काही वर्षांनंतर समजले. पण बाँडवर सही केल्याशिवाय प्रवेशच मिळणार नसल्यामुळे त्या वेळी तर सर्व प्रशिक्षणार्थ्यांनी त्यावर राजीखुशीने सह्या केल्या होत्या.

ट्रेनिंगसाठी प्रवेश घेतल्यानंतर आम्हाला सरकारी नियमांप्रमाणे आचारसंहिता पाळायची होती. त्यात शिस्त आणि गोपनीयता यांना खूप महत्व होते. आमचे हेडमास्तर फारच कडक शिस्तीचे भोक्ते होते. आधीच्या कुठल्याशा बॅचमधल्या दोन तीन मुलांनी त्यांच्याशी वितंडवाद घातला एवढ्या कारणावरून शिस्तभंगाची कारवाई म्हणून त्यांना तडकाफडकी हाकलून दिले गेले होते अशी अफवा प्रशासनातल्या लोकांनीच पसरवून दिली होती, यामुळे सगळी मुले या हेडमास्तरांना टरकून होती. हे ऑफिसमधले लोक आमच्यावर हेरगिरी करतात की काय असा दाट संशयही आम्हाला सुरुवातीला वाटायचा. पण ते लोक चांगले आणि मनमिळाऊ होते, त्यांनी कुणाची चुगली केल्याचे दिसले नाही हे पाहिल्यावर आमची त्यांच्याशी दोस्ती झाली.

सर्व प्रशिक्षणार्थ्यांनी मन लावून अभ्यास करावा आणि परीक्षांमध्ये चांगले गुण मिळवावेत अशी अपेक्षा होती. वर्षभराच्या सगळ्या परीक्षांमध्ये मिळून अमूक इतके टक्के मार्क मिळाले तर एस सी टू ही ग्रेड मिळणार होती आणि कमी पडले तर एस सी वन ही. या दोन्ही श्रेणींची सुरुवात ४०० रुपयांवरच होत होती, पण वार्षिक पगारवाढीत थोडा फरक होता आणि पुढील बढतीच्या संधींमध्ये जास्तच फरक पडणार होता. कुणाला फारच कमी मार्क पडले तर त्याला यातली कुठलीच ग्रेड मिळणार नव्हती. पण त्यासाठी ते वर्षभर थांबले नाहीत. पहिल्या तीनचार महिन्यांमध्ये झालेल्या परीक्षांमधील असमाधानकारक कामगिरीवरूनच तीन चार मुलांना घरी पाठवण्यात आले. त्यात माझाही एक मित्र होता.

तो बहुधा टेक्निकल स्कूलमधून पॉलिटेक्निकला आणि डिप्लोमा करून इंजिनियरिंगला आला होता. त्यामुळे त्याचा विज्ञानशाखेतल्या विषयांचा पाया कच्चा राहिला होता आणि त्यातले बरेचसे फंडे त्याला माहीत नव्हते. सूर्याभोवती पृथ्वी फिरते आणि तिच्याभोवती चंद्र, याप्रमाणे कल्पना करून त्याने पेपरात अणूची रचना दाखवतांना मधोमध एक न्यूट्रॉन, त्याच्याभोवती फिरणारा एक प्रोटॉन आणि त्याभोवती एक इलेक्ट्रॉन असे चित्र काढले होते. ट्रेनिंगच्या सुरुवातीलाच असलेले बीएससी किंवा एमएससी लेव्हलचे फिजिक्स, केमिस्ट्री आणि गणित हे विषय त्याला नीट समजत नव्हते आणि त्याने ते समजून घ्यायचा विशेष प्रयत्नही केला नव्हता. पण त्याचा असा परिणाम होईल अशी कदाचित त्याला कल्पना नव्हती. एका मुलीने मात्र बहुधा मुद्दामच कमी गुण मिळवून बाँडमधून सुटका करू घेतली असावी. ती लग्न करून नवऱ्यासोबत अमेरिकेला चालली गेली असे त्यानंतर काही महिन्यांमध्येच आमच्या कानावर आले. 

------

मी कोण आहे ?  
 भाग ४८

 ट्रेनिंग स्कूलमध्ये दर शनिवारी एक दोन विषयांचे पेपर द्यायचे होते. त्याआधी झालेल्या दहा बारा व्याख्यानांमधून जेवढे शिकवले गेले असेल तेवढ्याच पोर्शनवर प्रश्न येत असत. सगळे व्याख्याते दोन चार पानांच्या नोट्स वाटत असत आणि त्याशिवाय मी काही महत्वाचे मुद्दे, फॉर्म्यूले वगैरे नोटबुकामध्ये लिहून घेत असे. लक्ष देऊन सगळे ऐकले आणि समजले असले तर या गोष्टी एकदा नजरेखाली घालणे पुरेसे असायचे. मी तरी त्याशिवाय रात्री उशीरापर्यंत जागून किंवा भल्या पहाटे उठून काही तयारी केली नाही. आम्ही रमी खेळण्यात रात्री जागवल्या असतील, पण अभ्यासासाठी कधीच नाही.  तरीही मला ७०-७५टक्के मार्क मिळत होते. 

मी इंजिनियरिंग कॉलेजमध्ये शिकत असतांनाच्या काळात आमच्या पुणे विद्यापीठात ६०% गुण मिळाल्यावर पहिला वर्ग मिळत असे आणि ६६% मार्कांवर विशेष गुणवत्ता (डिस्टिंक्शन) मिळत असे ती फारच थोड्या मुलांना मिळत असे. कुणाला ७०% मार्क मिळाले असे आम्ही कधी ऐकले नाही. त्यामुळे ट्रेनिंग स्कूलमध्ये मिळत असलेल्या मार्कांवर मी खूष होतो. आमच्या वर्गातल्या आणखी आठ दहा मुलांनाही माझ्यासारखे गुण मिळत होते. बरीचशी मुले साठीमध्ये असत. इंजिनियरिंग स्ट्रीममध्ये एस सी टू ग्रेड मिळवणे सहज सोपे होते. अपवादास्पद एक दोन मुलांनाच ती मिळाली नाही. सायन्स स्ट्रीममधल्या परीक्षा जास्त कठीण असाव्यात. ती मुले थोड्या टेन्शनमध्ये दिसत असत आणि बऱ्याच मुलांना एस सी वन ग्रेड मिळाली असे कानावर आले.

आमच्या मेकॅनिकल इंजिनियरिंगच्या बॅचमध्ये रामकृष्णन नावाचा एक अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचा पण अबोल आणि शांत मुलगा होता. त्याने वर्गात कधीही आपली जास्त हुषारी दाखवली नाही किंवा तो कुठल्याही तात्विक वादावादीत भाग घेत नव्हता. इतर काही मुले तावातावात आपली बाजू मांडत असत, पण या मुलाने आवाज चढवून बोललेले मी कधीच ऐकले नाही. पण या पठ्ठ्याने सुरुवातीपासूनच ८०-८५ टक्क्यांच्याही वर मार्क्स मिळवायला सुरुवात केली आणि त्याचाही कधीच बोलण्यात उल्लेख केला नाही. दुसऱ्या चौकस मुलांनीच त्याची दखल घेतली तोपर्यंत त्याने इतरांवर प्रचंड आघाडी घेतली होती आणि ती शेवटपर्यंत टिकवून धरली. यामुळे पहिला नंबर तोच पटकावणार यात काही शंकाच नव्हती आणि  दुसरा कोणी स्पर्धक त्याच्या जवळपासही नव्हता.

पहिल्या क्रमांकाच्या मुलांना होमी भाभांच्या नावाने एक लहानसे बक्षिस ठेवले होते आणि ट्रेनिंग संपल्यावर त्यांना हव्या असेल त्या विभागात नोकरीची जागा मिळणार होती. पण तिथे रौप्य किंवा कांस्यपदक ठेवलेलेच नव्हते. दुसऱ्या, तिसऱ्या क्रमांकावर येणारा आणि सर्वात शेवटी येणारा हे सगळे एकसारखेच होते. आम्हाला ट्रेनिंग स्कूलमधील कामगिरीसाठी कसलेही प्रमाणपत्र किंवा मार्कशीटसुद्धा मिळणार नव्हते आणि मिळालेही नाही. मी ट्रेनिंगस्कूलचा अभ्यासक्रम यशस्वीरीत्या पूर्ण केला असे दाखवणारा कुठलाही कागदोपत्री पुरावा मला कधीच मिळाला नाही.    

------


मी कोण आहे ?  
 भाग ४९

मी इंजिनियरिंग कॉलेजच्या शेवटच्या वर्षात शिकत होतो तेंव्हाच भारताचे एक थोर शास्त्रज्ञ डॉ.होमी जहांगीर भाभा यांचे विमान अपघातात दुःखद निधन झाले अशी एक धक्कादायक बातमी आली. त्यावेळी डॉ.भाभा आणि अणुशक्ती यांच्याबद्दल वर्तमानपत्रांमध्ये बरेच काही छापून आले होते, पण पुढे माझा त्यांच्याशी जन्मभराचा संबंध जुळणार आहे याची पुसटशी कल्पना मला नव्हती त्यामुळे मी ते जास्त लक्ष देऊन वाचले नव्हते आणि ते मला फारसे समजले नव्हते. मी ट्रेनिंग स्कूलमध्ये दाखल झाल्यानंतर मात्र तिथला जो भेटेल तो डॉ.भाभांची प्रचंड स्तुति करत होता. रोजच या ना त्या विषयावरून त्यांचा उल्लेख केला जात होता.

ते श्रीमंत घराण्यात जन्माला आले होते. शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेले आणि तिथे राहून शास्त्रीय संशोधन करायला लागले. त्यांनी नक्की कसले शोध लावले हे मला समजेल अशा भाषेत मला कोणी सांगितले नाही, पण मोठमोठ्या जगप्रसिद्ध अशा शास्त्रज्ञांबरोबर त्यांच्या ओळखी झालेल्या होत्या. भारतात परत आल्यावर त्यांनी टाटांच्या मदतीने बंगळूरु आणि मुंबई इथे संशोधनसंस्था स्थापन केल्या. तिथे विज्ञानावर मूलभूत संशोधन सुरू झाले. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर त्यांनी थेट प्रधानमंत्री पं.नेहरू यांच्याशी मैत्री केली आणि त्यांच्या सहाय्याने केंद्र सरकारच्या अखत्यारीतच अॅटॉमिक एनर्जी कमिशन सुरू केले. अणुशक्तीविषयीचे विज्ञान तसेच तंत्रज्ञान यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी त्या आयोगामार्फत अॅटॉमिक एनर्जी एस्टॅब्लिशमेंट ट्राँबे (ए ई ई टी) ही मोठी संस्था स्थापन केली गेली. या एईईटीच्या ट्रेनिंग स्कूलमध्येच आम्ही प्रशिक्षण घेत होतो. 

जानेवारी १९६७मध्ये एक दिवस आम्हा सर्वांना ट्राँबेला नेण्यात आले. तिथे काम करत असलेले बहुतेक सगळे लोक एक मोठ्या लॉनमध्ये जमले होते. व्यासपीठावर डॉ.साराभाई, डॉ.सेठना, डॉ.रामण्णा वगैरे मोठी माणसे होतीच, त्यावेळच्या प्रधानमंत्री माननीय इंदिरा गांधी प्रमुख पाहुण्या होत्या. मी या सर्वांना तेंव्हा पहिल्यांदाच पहात होतो. सर्वांनी डॉ.होमी भाभा यांच्या आठवणी काढून त्यांना आदरांजलि वाहिली आणि एईईटीचे नामांतर बीएआरसी असे केले आहे असे जाहीर केले.  मग आमचे ट्रेनिंग स्कूलही 'बीएआरसी ट्रेनिंग स्कूल' झाले.

------


मी कोण आहे ?  
 भाग ५०

ट्रेनिंग स्कूलमध्ये वर्षभर प्रशिक्षण घेतल्यानंतर आणि त्या काळात असंख्य चाचण्या किंवा परीक्षांना तोंड दिल्यावर शेवटी निकालाचा दिवस आला. आम्हाला निरनिराळ्या पेपरांमध्ये मिळालेले गुण त्यापूर्वीच सर्वांना माहीत झालेले होते आणि त्या सर्वांचा एकत्र असा परिणाम औपचारिक रीत्या देण्याचीही काही योजना नव्हती. त्यामुळे तो परीक्षेचा निकाल नव्हता, एक ऑगस्टपासून कोण कुठे नोकरीला लागणार आहे हे या निकालाच्या दिवशी ठरणार होते. 

त्याच्या आधीच आपल्याला कुठे कुठे पाठवले जाण्याची शक्यता आहे याची माहिती सगळ्यांनी मिळवली होती. त्या सुमाराला राजस्थानमधील कोटा या शहरापासून काही अंतरावर नवे अणुविद्युत केंद्र उभारण्याच्या कामाला सुरुवात होऊन त्या कामाला वेग आला होता. त्यासाठी जितके मिळतील तितके इंजिनियर हवेच होते असे कळले. हे ऐकून सगळ्या उत्तर भारतीय मुलांना लॉटरी लागल्यासारखा आनंद झाला. सगळ्याच मुलांना आईवडिलांच्या शक्य तितक्या जवळ रहायची इच्छा तर होतीच. म्हणजे त्यांना वरचेवर घरी जाणे येणे शक्य होणार होते. त्या काळात मुंबईहून उत्तर भारतात जाण्यासाठी फार कमी रेल्वेगाड्या होत्या आणि त्यांमध्ये स्लीपरचे डबेही अगदी थोडे असायचे. त्यामुळे त्यात आरक्षण मिळवणे हे एक मोठे दिव्य असायचे.  कोट्यापासून पुढे जाणे त्या मानाने सोयीचे असेल असे त्यांना वाटत होते. त्याशिवाय मुंबईत रहाण्याच्या जागेचा मोठा प्रॉब्लेम होता. प्रॉजेक्ट साइटवर काम करणाऱ्या सगळ्यांच्या रहाण्याची व्यवस्था करणे ही सरकारची जबाबदारी होती. तो प्रश्नच नव्हता. यामुळे सगळ्या हिंदी आणि पंजाबी भाषिक मुलांनी कोट्याला जायचे ठरवून टाकले. त्यासाठी तिथे जाऊन रखरखत्या उन्हात काम करायची त्यांची तयारी होती.

केरळमधल्या थुंबा नावाच्या खेड्यात एक लहानसे रॉकेट लाँचिंग स्टेशन होते. तिथे असे किती इंजिनियर हवे असणार ? असे म्हणून इतर राज्यातल्या मुलांनी तिकडे लक्षही दिले नाही. केरळमधून आलेल्या दोन्ही मुलांना मात्र आपल्या घरापासून जवळ म्हणून तिथे जायचे होते. त्या वेळी कल्पकम हे नावही कुणी ऐकले नव्हते आणि तिथे काही मोठे प्रकल्प होणार आहेत याचीही कुणाला माहिती नव्हती. तिथे जाण्याचा पर्याय उपलब्ध नव्हताच. दक्षिण भारतीय किंवा बंगाली मुलांना कोट्यासारख्या ठिकाणाहून आपल्या घरी जाण्यासाठी थेट रेल्वेगाड्या नव्हत्या. त्यांनाही त्यापेक्षा मुंबई बरी वाटत होती.  

निकालाच्या दिवशी आम्ही सगळे अणुशक्तीखात्याच्या मुख्य कार्यालयात गेलो. तिथल्या एका मोठ्या खोलीत खात्यातल्या सर्व विभागांच्या प्रमुखपदी असलेले दहापंधरा मोठे अधिकारी बसले होते. आम्ही बाहेरच एका हॉलमध्ये थांबलो होतो आणि इकडेतिकडे फेऱ्या मारत होतो. एका वेळी एकाच मुलाला आत पाठवत होते आणि त्याला एकच प्रश्न विचारत होते, "तुला कुठे जायचे आहे?" त्याला तिथे का जायचे आहे? तिथे जाऊन काय काम करायचे आहे? त्या मुलाची तिथे जाऊन तिथले काम करायची पात्रता आहे का? वगैरे चौकशी करायला कुणालाच वेळ नव्हता. त्यांना दोन अडीच तासात शंभर सव्वाशे मुलांचा 'निकाल' लावायचा होता. प्रत्येक डिसिप्लिनमधल्या टॉपरला हवी ती प्लेसमेंट मिळणार होती. बाकीच्यांना सस्पेन्स होता. पण त्या लोकांनाही शक्यतोवर त्यांनी मागितलेली डिव्हिजन दिली गेली. कोट्याला जाऊ इच्छिणाऱ्या बहुतेक सगळ्या मुलांना आरएपीपीसाइटवर जागा मिळाली. त्यात आमच्या मेकॅनिकलच्या बॅचमधले आठदहाजण होते. दोघांना वर्कशॉपमध्ये घेतले, तीन चार जणांना रिअॅक्टर ऑपरेशन्समध्ये आणि आठदहा जणांना रिअॅक्टर इंजिनियरिंग डिव्हिजनमध्ये जागा मिळाली. बहुतेक सर्वजण समाधानी होते. क्वचित एकाददुसऱ्याला त्याने मागितलेला विभाग मिळाला नाही. कदाचित त्याचा चेहेरा त्या विभागप्रमुखाला आवडला नसेल किंवा दुसऱ्या एकाद्या विभागप्रमुखाला तो जास्त आवडला असेल. पण ते कळायला मार्ग नव्हता.

मला कामगारांवर अरेरावी करायची हौस नव्हती आणि त्यांच्या युनियनशी संघर्ष नको होते, दिवसभर एकाद्या यंत्रासमोर उभे रहायचेही नव्हते, शांतपणे बसून अभ्यास, डिझाइन, अॅनॅलिसिस यासारख्या डोके चालवण्याच्या गोष्टींवर काम करायचे होते. तसे काम आरईडीमध्ये होते असे ऐकले होते आणि प्रॅक्टिकल ट्रेनिंगच्या वेळी पाहिले होते. त्यामुळे मी तीच डिव्हिजन मागितली आणि मला ती मिळाली.

(क्रमशः)