Saturday, May 14, 2022

माझे मिसळपाववरील पहिले वर्ष

 

आपले लाडके श्री.तात्या अभ्यंकर यांना आपल्यातून जाऊन तीन वर्षे झाली तरी त्यांच्या आठवणी अजून मनात ताज्याच आहेत, इतक्या त्या खोल रुजल्या आहेत. त्यांच्या निधनानंतर मी केलेला श्रद्धांजलींचा एक संग्रह या स्थळावर दिला आहे. https://anandghare.wordpress.com/2019/05/16/%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%b5-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%96%e0%a4%b0-%e0%a4%a4%e0%a4%be%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%85%e0%a4%ad%e0%a5%8d/

 त्यांच्या मिसळपाव या संकेतस्थळाबद्दल मी दहाबारा वर्षांपूर्वी लिहिलेला एक लेख त्यांच्या स्मरणार्थ खाली देत आहे. या ब्लॉगच्या वाचकांपैकी काही जुने मिपाकर असतील तर त्यांना ते कदचित दिवस आठवत असतील.   तात्यांनी मिसळपावमधून अंग काढून घेतल्यानंतर मीही मिसळपावला भेट दिलेली नाही. त्यामुळे आज तिथे काय काय चालते याची मला माहिती नाही. या लेखात फक्त खूप जुन्या आठवणी आहेत..... आनंद घारे


मिसळपाववरील पहिले वर्ष

एक वर्षापूर्वी मी मिसळपावच्या हॉटेलात पहिले पाऊल ठेवले. ते कोण चालवत असे याची त्या वेळी मला कांही कल्पना नव्हती. पण आंत आल्या आल्या तात्यासाहेबांनी जुनी ओळख दाखवून मोठ्या अगत्याने "या, बसा." असे म्हणत माझ्याकडे खुर्ची सरकवली. आजूबाजूला बसलेल्या लोकांत कांही ओळखीचे चेहेरे आणि मुखवटे पाहून मलाही आपल्या माणसांत आल्यासारखे वाटले. काउंटरवर जाऊन मी थाळी भरून घेतली. जेवण तर मस्तच होते. तेंव्हापासून मी इकडे येत राहिलो. मधील काळात कधी मला तर कधी माझ्या संगणकाला विषाणूंची बाधा झाली, कधी मी परगांवी गेलो वगैरे कारणांमुळे मला अवकाशाशी जडलेले नाते राखता आले नाही. ते पुन्हा जुळेपर्यंत पोस्टाच्या पेटीत पत्रांचा ढिगारा सांचलेला असायचा. माझ्या ढाब्यावरसुध्दा पूर्वी चार माणसे यायची, त्यांची संख्या आता पांच सहा (आंकड्या)वर गेली आहे. त्यांना काय हवे नको ते पहायचे असते. त्या व्यापातून वेळ काढून अगदी रोजच्या रोज मिसळपाववर यायला जमले नाही आणि त्यामुळे कांही छान पदार्थांची ताजी चव घेता आली नाही. पण आपल्याला जे मिळाले नाही त्याची खंत करण्यापेक्षा जे मिळाले त्याची कदर करावी, असे मी नेहमीच स्वतःला आणि कधी एकादा ऐकणारा भेटला तर त्याला सांगत असतो.

"तुम्हाला वाचनातून काय मिळतं हो?" असा प्रश्न आपण दहा लोकांना विचारला तर त्याची निदान वीस तरी उत्तरे मिळतील, पण त्या सर्वांची गोळाबेरीज बहुधा माहिती आणि मनोरंजन यात होईल. पुढे त्यामुळे निरनिराळ्या क्षेत्रात उन्नती झाली, अनेक प्रकारचा आनंद मिळाला वगैरे त्याचे कित्येक फायदे त्यातून निघतील. मी मात्र एकादी गोष्ट समजून घेत असतांना त्या क्रियेत तल्लीन होऊन जातो आणि देहभान हरपवून टाकणारा एकादा कलाविष्कार पहात किंवा ऐकत असतांनासुध्दा त्यातून कसला तरी शोध बोध मनातल्या मनात चाललेला असतो. माहिती आणि मनोरंजन या गोष्टी मला एकमेकींपासून वेगळ्या करता येत नाहीत. मिसळपाववर मला त्या दोन्हीही मिळाल्या असे सांगता येईल. 

मिपावरच्या मेनूकार्डात कांही मुख्य विभाग आहेत. त्यातल्या प्रत्येक पदार्थाला लेखनविषय आणि लेखनप्रकार यांची लेबले लावावी लागतात. अशा चौकटी आंखून त्यात बसतील असे शब्द लिहायला मला जमत नाही. तापलेल्या तव्यावर फोडून टाकलेल्या अंड्याप्रमाणे माझे लिखाण अस्ताव्यस्त पसरत जाते. त्यामुळे मुळात मला लिहायला तरी कुठे येते? असा प्रश्न कांही लोक विचारतात, तसा तो मलाही पडतो. पण मी त्याला नजरेआड खुंटीला टांगून ठेवतो आणि सुचेल तसे कीबोर्डवर बडवून घेतो. अर्थातच इतर लोकांच्या लेखनाच्या लेबलांकडे माझे लक्ष जात नाही. मी सरळ खाली लिहिलेले वाचायला सुरुवात करून देतो.

मिपाच्या सर्व विभागात 'जनातलं, मनातलं' हे माझे मुख्य खाद्य आहे. अनेक छान छान कथा, अनुभव, प्रवासवर्णने, व्यक्तीचित्रे वगैरे मला त्या विभागात वाचायला मिळाली. कांही कथा काळजाला भिडणार्‍या होत्या तर कांही गुदगुल्या करणार्‍या, कांही क्षणाक्षणाला रहस्य वाढवत नेणार्‍या तर कांही शेवटच्या एका वाक्यातच दणका देणार्‍या अशा नाना तर्‍हा त्यात होत्या. कधी कधी कल्पितापेक्षा वास्तव जास्त अद्भुत किंवा भयानक असते याचे अनुभव कोणी लिहिले, तर कोणी आपले मजेदार किस्से सांगितले. कोणी गौरवशाली भूतकाळातली एकादी गोष्ट सांगितली तर कोणी नजिकच्या भविष्यकाळात काय घडू शकते याचा अंदाज वर्तवला. वर्तमानकाळात घडत असलेल्या घटनांवरील लेखांचा प्रवाह तर धोधो वहात असतो. वर्तमानपत्रात छापून येण्यापूर्वीच एकादी महत्वाची बातमी मला मिपावर वाचायला मिळाली असेही अनेक वेळा घडले, इतके इथले सदस्य सजग आणि तत्पर आहेत. समुद्रकिनारा ते बर्फाच्छादित पर्वतशिखरे, प्राचीन वाडे ते आलीशान पॅलेसेस, तसेच मंदिरे, चर्च, म्यूजियम वगैरे कांही निसर्गसौंदर्याने नटलेल्या तर कांही मानवाची किमया दाखवणार्‍या अशा अनेक स्थळांची सचित्र वर्णने वाचायला आणि पहायला मिळाली. कांही लेखातून मधुर गायनाचे दुवे मिळाले. अशा प्रकारे हे सदर वाचणे ही एक मेजवानी असायची. कांही चित्रकारांच्या कुंचल्यातील अप्रतिम जादू आणि छायाचित्रकारांच्या कौशल्याची कमाल वेगळ्या कलादालनात पहायला मिळाली.

काथ्याकूट या सदरात होणार्‍या चर्चामंथनातून आणि विचारांच्या देवाणघेवाणीतून एकमेकाना मौलिक माहिती मिळावी व वैचारिक धन मिळावे अशी संयोजकांची इच्छा आहे! त्यानुसार कधी कधी एकाद्या विषयावर मुद्देसूद चर्चा घडते. त्यातून त्या विषयाचे आपल्याला आधी माहीत नसलेले पैलू समोर येतात. "वादे वादे जायते तत्वबोधः।" या उक्तीनुसार आपल्या मनातल्या कांही अस्पष्ट संकल्पनांना आकार येतात, त्याचे रेखाचित्र असेल तर त्यात रंग भरले जातात, चित्र असेल तर त्याला उठाव येतो. पण कांही वेळा मुळात टाकलेल्या काथ्याकडे दुर्लक्ष होते आणि लोक आपापल्या सुतळ्या, दोरखंड, काड्या वगैरे त्यात घालून कुटत बसतात. अशा काथ्याकुटासाठी काथ्यांचे वेगवेगळे धागे न टाकता एक खलबत्ताउखळमुसळ यंत्र अखंड चालत ठेवले आणि ज्यांना जे पाहिजे ते जितके हवे तितके बारीक किंवा भरड कुटू दिले तरी फारसा फरक पडणार नाही. मात्र त्याचा खाट सहन होत नसेल तर हातातला उंदीर तिकडे जाण्यासाठी चुळबुळ करायला लागला की आधी कीबोर्डाचे कनेक्शन काढून ठेवणे बरे असते अशी सावधगिरी बाळगण्याची सूचना करावी असे वाटते.

आजची खादाडी हा तर मिसळपावचा लाडका विषय असायलाच पाहिजे. मुखपृष्ठावरच मुळी इतके छान छान फोटो टाकलेले असतात की ते पाहतांना तोंडाला पाणी सुटते. इतर विभागातले लाक्षणिक अर्थाने 'पदार्थ' वाचून मन तृप्त होते, पण पाककृती मात्र प्रत्यक्ष करून आणि जिभेने चाखून पहाव्याशा वाटतात. आमच्या किचनलँडचा फक्त टूरिस्ट व्हिसा मला मिळालेला असल्यामुळे तिथे गेल्यावर लुडबूड करता येत नाही. शिवाय गोड, तिखट, खारट, आंबट, तेलकट, तुपकट वगैरे सगळ्या चविष्ट पदार्थांच्या आणि उत्तेजक पेयांच्या सेवनावर नतद्रष्ट डॉक्टरांनी नियंत्रण घालून ठेवले आहे. इंटरनेटमधून जशी छान चित्रे पहायला मिळतात, सुरेल संगीत ऐकायला मिळते त्याचप्रमणे खाद्यपदार्थ तयार होतांना पसरणारा घमघमाट आणि तयार झाल्यावर त्याला आलेली चव यांचा आस्वाद दुरून घेता येण्याची सोय कधी तरी होईल असे मनातले मांडे मी मनात खात असतो.

"जे न देखे रवी ते देखे कवी" असे म्हणतात. त्याप्रमाणे जिथे सूर्याचा प्रवेश होत नाही अशा आभाळात हे महानुभाव आपल्या कल्पकतेचे पंख लावून स्वैर भ्रमण करत असतात. त्यांचे शेपूट धरून त्यांच्याबरोबर जायला मिळाले तर आपल्याला सुध्दा त्याचे नेत्रदीपक दर्शन घडू शकते. पण कधी कधी जे कवीला दिसते ते पाहण्याइतकी क्षमता आपल्या दृष्टीत नसते किंवा आपल्या पंखातले बळ कमी पडते आणि आपण जमीनीवरच खुरडत राहतो. कधी तर आपण त्यांच्या सोबतीने आकाशात उडण्याऐवजी पार पाताळात जाऊन पोचलो आणि कवीला न दिसलेले आपल्याला दिसायला लागले तर पंचाईत होते. अशा अमूर्त अगम्य गोष्टींविषयी मला फारसे आकर्षण वाटत नसल्यामुळे त्या प्रांतात मी क्वचितच जातो. त्यातला विडंबन हा प्रकार समजायला सोपा आणि मजेदार वाटतो. मूळ कविता आपल्या ओळखीची असेल, त्याहूनही महत्वाची गोष्ट म्हणजे विडंबन करणार्‍याला ती पूर्ण समजली असेल, त्यातले वृत्त, छंद वगैरे व्यवस्थितपणे सांभाळले गेले असेल आणि मूळ कवितेची आठवण करून देणारे महत्वाचे शब्द किंवा ते ध्वनित करणारे तत्सम शब्द वारंवार येत राहिले तर ते विडंबन मस्त वाटते. नुसतेच एका गाण्याच्या चालीवर दुसरे गाणे रचले तर ते विडंबन न वाटता एक स्वतंत्र काव्य होते आणि त्यातल्या काव्यगुणांप्रमाणे त्याचे मूल्यमापन होते.

प्रत्यक्षातील बहुतेक हॉटेलांत ग्राहकांनी मागवलेले पदार्थ वेटर आणून देतो तर बर्‍याचशा कँटीन, कॅफेटेरिया वगैरेंमध्ये स्वयंसेवा असते. मिसळपावच्या हॉटेलात वाढपी तर नाहीतच, स्वैपाकीसुध्दा नाहीत. एक अद्ययावत साधनांनी युक्त असे स्वयंपाकघर आहे. इथे येणारे ग्राहकच आपापला शिधा घेऊन येतात, वाटल्यास इतर ग्राहकांकडून कांही वस्तू मागून घेतात किंवा ढापतात आणि पाकसिध्दी करून पदार्थ तयार झाल्यावर ते काउंटरवर आणून ठेवतात. इतर सदस्य आणि पाहुणे त्याचा मुक्तपणे आस्वाद घेतात. कांही ग्राहकांचे इतरांवर बारीक लक्ष असते आणि ते त्यांना परोपरीने मदत करत असतात. माझ्यासारख्या नवशिक्याने केलेला पदार्थ धांदरटपणामुळे अर्धाकच्चा राहिला तर तो खरपूस भाजून देतात, त्यात ढेकळे राहिली तर ती फोडून त्यांचा चकणाचूर करतात, दिव्यदृष्टी प्राप्त झालेल्या कांही एक्स्पर्ट लोकांना चुकून आलेले खडे आणि न शिजलेले गणंग पटकन दिसतात, कांही सज्जन खोवलेला नारळ, चिरलेली कोथिंबीर, बारीक शेव वगैरे त्यावर पसरतात आणि बाजूला लिंबाची फोड, टोमॅटोचे काप वगैरे ठेऊन छान सजवून देतात. इथली संचालक मंडळीसुध्दा जसा पदार्थ असेल त्याप्रमाणे त्यावर खमंग फोडणी देऊन, तुपाची धार धरून किंवा पिठीसाखर पसरून त्याची गोडी वाढवतात. अधून मधून ते ग्राहकाचा वेष धारण करून येतात आणि ठेवणीतले चमचमीत पदार्थ तयार करून हॉटेलाचे स्टँडर्ड उंचावतात. 

चितळे बंधूंची आंबा बर्फी किंवा बाकरवडी, हलदीरामची सोनपापडी, आलू भुजिया यासारखे सुप्रसिध्द खाद्यपदार्थ किंवा घरी भेट म्हणून आलेले मिठाईचे पुडे इकडे घेऊन यावे असेही कोणाला वाटते. कांही लोक दुसर्‍या चांगल्या हॉटेलातून तिथल्या खाद्यपदार्थांचे पार्सल बांधून आणण्याचा विचार करतात. हे सारे पदार्थ चविष्ट असले तरी मिपाच्या योग्य अशा धोरणाप्रमाणे बाहेरचे खाद्यपदार्थ इथे आणणे वर्ज्य आहे. तसा रीतसर बोर्डसुध्दा लावलेला आहे. पण उत्साहाच्या भरात तिकडे लक्ष न गेल्यामुळे किंवा ते न दिल्यामुळे क्वचित कांही लोक तसे करतात. ते उघडकीला आल्यावर कांही लोक सौम्य शब्दात त्याची जाणीव करून देतात, तर कांही लोक "परवा आम्हाला नाही म्हंटलं होते, आज यांनी केलेलं कसं चालतं ?" वगैरे अवघड प्रश्न विचारून त्यावर वाद घालतात. माझ्यासारखे कांही सदस्य आपापले वेगळे ठेलेसुद्धा चालवतात. त्यात एकादा चांगला पदार्थ बनून गेला तर त्याची चव इतर लोकांनी चाखून पहावी यासाठी कधी कधी ते सदस्य तो पदार्थ  इथे तसेच दुसर्‍या कांही ठिकाणीसुध्दा मांडतात. स्वतः तयार केलेला पदार्थ इथे आणून मांडायला इथल्या नियमांप्रमाणे परवानगी आहे आणि मला त्यात कांही गैर वाटत नाही. पण "आपले उष्टे खरकटे पदार्थ इथे आणून ठेवायला या लोकांना लाजा कशा वाटत नाहीत ?" असा ओरडा जेंव्हा आंतल्या गोटातून एकदा झाला तेंव्हा मात्र मी चपापलो. त्यानंतर त्याचा ऑफीशिअली खुलासा झाला असला तरी त्यावरून समजायचे ते समजून घेऊन मी आपल्यापुरता एक निर्णय मनाशी घेतला होता. पण ती कांही भीष्मप्रतिज्ञा नव्हती की ते जाहीर आश्वासन नव्हते, त्यामुळे नंतर ते विसरून गेलो. आज सिंहावलोकन करतांना त्याची आठवण झाली. हा लेख मात्र खास मिसळपावासाठीच लिहिला गेला आहे याची ग्वाही द्यायला हरकत नाही. 

बहुतेक उडप्यांच्या हॉटेलात दारापाशीच एका चांदीच्या चकाकणार्‍या देव्हार्‍यात एक सुंदर मूर्ती ठेवलेली असते किंवा एका स्वामीचा फोटो लावून त्याला ताज्या फुलांचा हार भक्तीभावाने घातलेला दिसतो. मिसळपावच्या मुखपृष्ठावर सुध्दा आराध्य दैवतांची किंवा साधुसंतांची सुंदर चित्रे लावून ते मंगलमय केलेले असते. पण मधूनच कोणी भाबडा (वाटणारा) भक्त एका जगद्वंद्य महात्म्याचा फोटो एका भिंतीला चिकटवून त्याला उदबत्ती ओवाळतो. त्यानंतर दोघेतीघे येतात आणि हिरव्या मिरचीची चटणी, चिंचेचा घोळ, हॉट अँड सॉवर सॉस वगैरेमध्ये बुडवलेली बोटे त्या चित्राला पुसतात. ते पहायलाही कांही लोकांना मजा वाटते. "पसंद अपनी अपनी, खयाल अपना अपना" असे म्हणतात ना!

मिसळपावाच्या हॉटेलातल्या ग्राहकांना एकेक खण देऊन ठेवले आहेत. एकादा खास पदार्थ करून त्यातल्या कोणाच्याही खणात ठेवलेल्या बशीत घालायची सोय केलेली आहे. कांही ग्राहक त्याचा फायदा रोज घेत असतात. मध्यंतरी एकदा एका सदस्याने भरून ठेवलेल्या अमृतकुंभाचे रेखाचित्र दुसर्‍या एका ग्राहकाने त्याला न विचारता काढले, त्यातल्या अ या अक्षरावर फुली मारली आणि त्याच्या चारी बाजूंना काळ्या रंगाची चौकट काढून ते चित्र आपल्या खणात लावून ठेवले. ते पाहून पहिल्या सदस्याच्या अंगाचा तिळपापड झाला आणि या दोन सदस्यात कांही तिखट व कडू पदार्थांची देवाणघेवाण झाली म्हणे. त्याची कुणकुण कानावर आल्यामुळे अशा प्रकारच्या समांतर चर्चा इथे चालतात हे मला समजले. आपल्या बशीत पडलेले पण न आवडलेले पदार्थ काढून कचर्‍याच्या पेटीत टाकायची सोय आहे. "आज आपण आपली बशी साफ केलीत कां?" अशी आठवण एक सन्मान्य सदस्य सर्वांना रोज करून देत असतो. काउंटरवर ठेवलेले सगळे सुग्रास पदार्थ घ्यायलाच मला वेळ पुरत नाही. त्यामुळे इतर कोणाचे बंद खण उघडून त्यातल्या बशांत काय पडले आहे हे पहाण्याचा प्रयत्न मी कधी करत नाही. 

जिवश्चकंठश्च मैत्री असलेले कांही ग्राहक एकमेकांना भेटण्यासाठी या हॉटेलात नेहमी येतात. अर्थातच त्यांच्या गप्पागोष्टी, थट्टामस्करी, उखाळ्यापाखाळ्या वगैरे मस्त रंगतात. या गुजगोष्टी आपापसात करण्यासाठी स्पेशल फॅमिली रूम नसल्यामुळे ते सर्वांसमक्षच चालते. जुन्या काळातल्या इंग्रजी किंवा हिंदी सिनेमातला एक सीन ते पाहतांना माझ्या डोळ्यासमोर येतो. एक जंगी पार्टी चाललेली असते, सारी माणसे छान छान पोशाख करून तिथे आलेली असतात, अचानक त्यातला एकजण हातातला केक दुसर्‍याच्या तोंडावर मारतो, ते पाहून तिसरा चौथ्याकडे फेकतो, पण तो हा हल्ला चुकवतो त्यामुळे तो पांचव्याला लागतो. त्यानंतर सहावा, सातवा, आठवा असे करत पार्टीतले सारेच लोक या खेळात सामील होतात. मधूनच एकादा चार्ली चॅपलिन किंवा राजेंद्रनाथ गालाला लागलेले क्रीम बोटांनी पुसून चाटून घेतो. ते दृष्य पाहतांना सर्व प्रेक्षकांची हंसून हंसून मुरकुंडी वळते.

अशा अनेक गंमतीजंमती मिपावर चाललेल्या असतात. तिथे आज आलेला लेख उद्या इतिहासकाळात जातो आणि परवा तो मुद्दाम शोधून काढावा लागतो इतक्या प्रचंड गतीने ते येत असतात. त्यातले सारेच वाचणे जमत नाही. पण आपल्या आवडीनुसार हवे ते निवडता येते. एकंदरीत पाहता मला हे स्थळ आवडले, शक्य तितक्या वेळा इथे यावे असे वाटले आणि पुढेसुध्दा मी इथे येत रहाणारच आहे असे म्हणतो.

- आनंद घारे

मी हा लेख तीन वर्षांपूर्वी तात्या चालवत असलेल्या शिळोप्याच्या ओसरीवर दिला असावा. त्यावेळी आलेला एक प्रतिसाद.

नरेंद्र गोळे 

मनोगत डॉट कॉमवर आंतरजालीय, अनिर्बंध सत्वर प्रतिसाद चर्चा, देवनागरीत प्रथमच शक्य झाली होती. त्याचा आनंद आम्ही सारेच घेत होतो. क्वचित स्वातंत्र्याचा गैरवापरही व्यक्तिगत टीकेकरता होऊ लागला. मग तेथील प्रशासक श्री. महेश वेलणकर ह्यांनी प्रत्येक नोंदीवर प्रकाशनपूर्व निर्बंध घातले. त्याचा निषेध करण्यासाठी मग मनोगत कट्टा झाला. आयोजकांत एक होते तात्या. मी त्यांना म्हटले की प्रशासकांवर टीका करण्यापेक्षा ’मनोगता’ला उत्तर देण्याकरता तुम्ही ’जनोगत’ काढा आणि चालवून दाखवा ना! त्याला तात्यांनी मिसळपाव डॉट कॉम काढून उत्तर दिले. त्या सर्व जालसंजीवित आठवणींचा गुच्छच ह्या फोटोत दडलेला आहे. मात्र तात्या आज नाहीत. काल होते. आज नाहीत. तात्यांना ईश्वर सद्गती देवो.


Friday, April 01, 2022

रावणाची सोन्याची लंका

 माझ्या लहानपणी अजून टीव्ही आला नव्हता, आमच्या घरी तर रेडिओसुद्धा नव्हता. त्या काळात इंटरनेट, फेसबुक, वॉट्सॅप अशासारख्या गोष्टींची कुणी स्वप्नातही  कल्पना केली नव्हती. दिवेलगणी झाली की कंदिलाच्या मंद उजेडात घरातल्या सगळ्यांची जेवणे उरकून घेतली जायची, पण लगेच झोप येत नसे. अशा वेळी माझी आई घरातल्या मुलांना एकत्र गोळा करून रामायण, महाभारत, भागवत वगैरेंमधल्या सुरस गोष्टी छान रंगवून सांगत असे. आमच्यासाठी यातूनच मनोरंजन, ज्ञान आणि भारतीय संस्कृतीची ओळख होत होती.

लहान मुलांना मारुतीच्या कथा फार आवडत असत. त्याने एकदा कुठल्याशा पर्वताच्या माथ्यावरून उड्डाण केले आणि थेट लंका गाठली. तिथे एक अक्राळविक्राळ राक्षसीण आ वासून त्याला गिळायला उभी होती. मारुतीने तिच्या तोंडातून तिच्या शरीरात प्रवेश केला आणि एकदम सूक्ष्म रूप धारण करून तो हळूच तिच्या कानातून की नाकातून तिच्या नकळत बाहेरही पडला. मग आकाशातून लंकेभोवती घिरट्या घालतांना त्याला अशोकवाटिकेत एका झाडाखाली बसलेली सीतामाई दिसली. 

मारुतीने तिला लगेच ओळखले आणि रामाने दिलेली खुणेची अंगठी दाखवून तिला आपली ओळख पटवून दिली. मारुती तर लगेचच सीतामाईला आपल्या खांद्यावर बसवून घेऊन रामाकडे न्यायला तयार होता, पण सीतेनेच त्याला नकार दिला आणि प्रभू श्रीरामांनी स्वतः तिथे यावे, रावणाला शिक्षा करावी आणि तिला सन्मानाने अयोध्येला घेऊन जावे असे सांगितले. एवढे मोठे उड्डाण करून आल्यामुळे मारुतीला जबरदस्त भूक लागली होती पण तिथे सीतामाई त्याला काय खायला देणार होती? तिने मारुतीला सांगितले की या बागेतल्या झाडांवर खूप फळे लागली आहेत, पण त्यांना स्पर्श न करता जेवढी फळे भूमीवर पडली असतील ती खाऊन त्याने आपली भूक भागवावी. मग  मारुतीने तिथली सगळी झाडे गदगदा हलवली आणि त्यांच्यावरची फळे खाली पाडून त्यांचा यथेच्छ फराळ केला. 

मारुतीने केलेला विध्वंस पाहून तिथले रक्षक धावून आले आणि त्यांनी मारुतीला दोरखंडांनी बांधून रावणाच्या दरबारात हजर केले. मारुतीलाही एकदा रावणाला पहायचे होतेच, म्हणून विशेष प्रतिकार न करता तो त्या रक्षकांच्या बरोबर दरबारात जाऊन दाखल झाला. तो श्रीरामाचा दूत आहे आणि महाबली आहे हे काही तिथल्या कुणाला ठाऊकही नव्हते. एक उद्दाम वानर बागेत शिरला आणि त्याने झाडांना नुकसान पोचवले एवढेच त्यांना कळले होते. त्याची चांगली खोड मोडावी म्हणून रावणाने असा हुकूम केला की त्याच्या शेपटीला आग लावा आणि मग तो कसा तडफडतो याची मजा पहा.

आता शेपटीला आग कशी लावणार ? असे म्हणून त्या सेवकांनी भरपूर चिंध्या गोळा करून त्यांना मारुतीच्या शेपटाला गुंडाळले आणि त्यावर भरपूर तेल ओतून आग लावली.  आग चांगली भडकलेली बघताच मारुतीने आपली शेपूट उचलली आणि थेट रावणाच्या तोंडांवरून फिरवली. त्याच्या दहाही तोंडांवरील दाढ्यांनी पेट घेतला. तो  अरे अरे अरे, त्याला आवरा असे म्हणेपर्यंत मारुतीने त्याला बांधलेले दोर तटतटा तोडून टाकले आणि उड्डाण घेऊन तो लंकेतल्या एका इमारतीवर जाऊन बसला. त्या इमारतीने पेट घेताच त्यांने दुसऱ्या, तिसऱ्या, चौथ्या घराला आग लावण्याचा सपाटा चालवला आणि कंटाळा आल्यावर समुद्रकिनाऱ्यावर जाऊन आपली शेपटी समुद्रात बुडवून विझवली.

रावणाची ही लंका सोन्याची होती असेही म्हणतात. आधी देवांचा खजिनदार कुबेर याने ती स्वतःसाठी बांधून घेतली होती, त्याच्याकडे सोन्याचा काही तुटवडा तर नव्हताच आणि त्या काळातला सर्वश्रेष्ठ अभियंता असलेल्या मयासुराने आपले सगळे कौशल्य वापरून तिची उभारणी केली होती.  पुढे कुबेराचा सावत्र भाऊ असलेल्या रावणाने त्याला तिथून हुसकून लावले आणि आयत्या बिळात नागोबा होऊन ती सोन्याची लंका बळकावली. रावण हासुद्धा महापराक्रमी होता, तसेच विद्वानही होता. त्याने खडतर तपश्चर्या करून श्रीशंकराला प्रसन्न करून त्याच्याकडून अनेक वरदान घेतले होते. देवादिकांचा पराभव करून त्यांना आपल्या राजवाड्यात नोकर चाकर म्हणून ठेवले होते. एकंदरीत पाहता त्याची प्रजा सुखात रहात असावी असे दिसते. मारुतीने लावलेल्या आगीनंतरसुद्धा ती सोन्याची लंका वैभवसंपन्नच राहिली होती. श्रीरामाने रावणकुंभकर्णांचा वध करून ही लंका जिंकून घेतल्यानंतर त्याने असे उद्गार काढले आहेत, "अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते । जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥" ही लंका जरी सोन्याची असली तर मला तिच्यात स्वारस्य नाही, आपली मातृभूमी आणि जन्मभूमी स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ असते. म्हणून श्रीरामाने बिभीषणाला लंकेचे राज्य देऊन टाकले आणि तो अयोध्येला परत गेला.

रामायणावर काढलेल्या एका मराठी चित्रपटात "रम्य ही स्वर्गाहुनि लंका । जिच्या कीर्तिचा सागरलहरी वाजविती डंका ।।" अशा शब्दांमध्ये प्रत्यक्ष रावणानेच लंकेचे सुरेख वर्णन केले आहे. अशा प्रकारे लहानपणापासूनच गोष्टी, महाकाव्ये, कविता, चित्रपट अशा सगळ्या माध्यमांमधून लंकेचे एक अद्भुत असे चित्र मनात तयार झाले होते. ती प्रत्यक्षात कशी निसर्गरम्य आहे याची प्रवासवर्णनेही मी वाचली होती. भारतातल्या लोकांना ती इतकी आकर्षक वाटते तर तिथले लोक तर तिच्यावर किती फिदा असतील? तिथल्या लोकांच्या रावणाबद्दल काय भावना असतील? तो त्यांचा कथानायक असेल का ?  असे विचार मनात येत होते.

महिनाभरापूर्वी माझा एक गिर्यारोहक मित्र श्रीलंकेचा दौरा करून आला. हा मित्र इतर पर्यटकांप्रमाणे गाइडेड टूरमध्ये जाऊन आणि हॉटेलांमध्ये राहून तिकडचा भाग वरवर पाहून येत नाही. तो जिथे जातो त्या देशातल्या सर्वसामान्य लोकांमध्ये मिळून मिसळून राहतो आणि पायी चालत चालत आपली गिरिशिखरांमधली भ्रमंति करतो. त्यामुळे त्याला आलेले अनुभव खूप खरे असतात आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये छापून येणाऱ्या ठोकळेबाज लेखांपेक्षा वेगळे असतात.

तर त्याला असे दिसून आले की सर्वसामान्य सिंहली लोकांच्या संस्कृतीत रामायणाला काही स्थानच नाही. ते सगळे बौद्ध धर्मीय असल्यामुळे रामाची उपासना करतच नाहीत, तशी रावणाचीही करत नाहीत. तिकडे आजकाल 'रामायणा टूर' नावाची सहल काढली जाते, त्यात सगळे भारतीय पर्यटक येतात आणि भरपूर पैसे खर्च करतात. त्यामुळे सिंहली लोक त्याच्याकडे फक्त उत्पन्नाचे एक साधन म्हणूनच पाहतात. त्यांच्या मनातून राम, लक्ष्मण, रावण, कुंभकर्ण, बिभीषण वगैरेंबद्दल काहीच भावनांचे बंध नसतात. कोरोनाच्या काळात पर्यटन क्षेत्रावर गदा आल्यामुळे त्यांचे खूप आर्थिक नुकसन झाले आहे. तिथल्या सरकारच्या काही आर्थिक धोरणांचाही फटका तिथल्या अर्थव्यवस्थेला बसून त्राही त्राही अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे असे विदारक चित्र भारतातल्या प्रसारमाध्यमांमध्ये  रंगवले जात आहे. त्याबद्दल बोलतांनाही त्याने सांगितले की त्याला तरी सर्वसामान्य लोक तसे ठीक दिसले. तो जिथे जिथे गेला तिथे तिथे त्याला खायलाप्यायला मिळत गेले. काही गोष्टींचा तुटवडा असला तरी तिथले लोक शिस्त पाळून रांगा लावून त्या गोष्टी मिळवत आहेत.  अर्थातच इतिहासकाळातही ती कधीच सोन्याची लंका नव्हती आणि आताही नाही, पण दक्षिण आशियातल्या इतर देशांच्या माने तिची परिस्थिति फार बिकट आहे असे त्याला तरी शहरांमध्ये किंवा ग्रामीण भागात दिसले नाही. कोरावर वाचलेल्या काही प्रतिक्रियाही तशाच दिसतात.

. . . 

श्रीलंकेतल्या लोकांना रावणाविषयी काय वाटत असेल याची मला उत्सुकता होती, पण तो तर त्यांच्या खिजगणतीत नाहीच हे ऐकून थोडे आश्चर्य वाटले. पण भारतातले, त्यातही महाराष्ट्रातले काही विद्वान लोक रावणाचे भक्त आहेत हे समजल्यावर मात्र महदाश्चर्य वाटले. शरद तांदळे नावाच्या लेखकाने  'रावण राजा राक्षसांचा' या नावाची कादंबरी लिहिली आहे. साम्यवाद, समाजवाद वगैरेंच्या प्रसाराबरोबर साहित्यात बदल होत गेले. समाजातील उपेक्षित, वंचित, दलित, दीनदुबळे वगैरे लोकांवर उच्चभ्रू समाजाकडून कसे आणि किती अन्याय केले गेले याचे दारुण वर्णन करणारी पुस्तके हा मराठी साहित्याचा मोठा भाग झाला. ही एक तशीच कादंबरी दिसते. रावण हा असाच एक उपेक्षित बिचारा होता असा शोध या लेखकाने लावला आहे. कारण काय तर त्याची आई अनार्यकुळातली असल्यामुळे आर्यांनी त्याला आपल्यात घेतले नाही. बापानेही त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले आणि आर्य आईच्या पोटी जन्माला आलेल्या त्याच्या सावत्र भावाला म्हणजे कुबेराला महत्व दिले. मग यामुळे दुखावलेल्या रावणाने प्रखर तपश्चर्या करून प्रचंड सामर्थ्य प्राप्त केले आणि कुबेराला लंकेमधून हुसकून लावून तो लंकाधीश झाला. त्याने तिथे आदर्श अशी राजवट स्थापन केली, तिला समृद्ध करून सोन्याने मढवली. प्रजाजनांना अत्यंत सुखात ठेवले. अर्थातच रावणाचे साथी असलेले सगळे राक्षस कसे सद्गुणाचे पुतळे होते आणि त्याच्यावर जुलूम करणारे आर्य कसे स्वार्थी, मतलबी, कपटी, दगाबाज होते याचे रसभरीत वर्णन या कादंबरीत केले आहे. रावणाचा भाऊ बिभीषणाने केलेल्या फितुरीमुळे त्याचा घात झाला तरीही त्याने आपल्या या दगलबाज भावाला शिक्षा केली नाही यावरून तो किती उदार आणि क्षमाशील होता हे दिसून येते वगैरे दाखवले आहे. हजारो वर्षांनंतर कुणीतरी रावणालाही महानायक ठरवले आहे. 

Monday, February 14, 2022

मध्यमवर्ग आणि मध्यमवर्गीय

 

मराठी भाषेत या शब्दांचा प्रयोग कुणी आणि कधी सुरू केला हे मला माहीत नाही. पण लहानपणी आमच्या लहान गावात हे शब्द ऐकल्याचे मला आठवत नाही. पुण्यामुंबईला आल्यावर मात्र 'मध्यमवर्गीय' हा शिक्का माझ्या कपाळावर बसला आणि तो अजूनही कायम आहे अशी माझी समजूत आहे. पण आता एका माझ्यासारख्याच मध्यमवर्गीय मित्राने फेसबुकवर असे विधान केले आहे की हा वर्ग मोडीत निघाला आहे. मी गूगलवर शोधत असता मला एक ब्लॉग वाचायला मिळाला. त्यात त्या लेखकानेही असेच काहीसे सूतोवाच केले आहे.

पन्नाससाठ वर्षांपूर्वी मराठीतल्या कथा, कादंबऱ्या आणि सामजिक चित्रपटांमधले जे वातावरण दाखवले जात असे ते बहुधा मध्यमवर्गाचे असे. ते लोक एकदोन खोल्यांच्या लहान घरात रहायचे, कुठल्यातरी ऑफीसात (किंवा शाळेत) नोकरी करायचे, मुंबईत असले तर लोकलने आणि पुण्यात असले तर सायकलने नोकरीवर जायचे. त्यांना दोन वेळा पोटभर जेवण मिळत असे, पण ते जास्त चैन करू शकत नसत. खिशात पैसेच खुळखुळत नसल्यामुळे त्यांना साधेपणे राहणे क्रमप्राप्त होते. पण 'साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी' यावर त्यांचा भर असायचा. त्यांना वाचनाचा दांडगा व्यासंग असायचा आणि सगळे जुने लेखक, कवी वगैरे माहीत असायचे. या वर्गाची काही परंपरागत मूल्ये होती, त्यांचे आदर्श होते. त्यात सर्वात महत्वाची गोष्ट काटकसर. कुठलीही वस्तू वाया घालवायची नाहीच. तिचा जास्तीत जास्त उपयोग करून घ्यायचा. काही झाले तरी कर्ज काढायचे नाही हे दुसरे तत्व. 'ऋणम् कृत्वा घृतम् पिबेत' हे चार्वाकाचे सांगणे त्यांना मान्य नव्हते. आधी काटकसरीने वागून थोडी बचत करायची. थोडी रक्कम जमा झाल्यानंतर त्यातली थोडीच खर्च करून नवी वस्तू विकत आणायची अशा रीतीने ते लोक काडीकाडीने संसार उभा करत असत. या वर्गातले लोक प्रामाणिक आणि सरळमार्गी असायचे. बहुतेक लोकांची विचारसरणी  मात्र थोडी पुरोगामी होती. ते आपल्याला समाजाचे काँन्शन्सकीपर समजत असत. त्यांच्याबद्दल समाजाला आदर वाटत असे.

प्राचीन काळातल्या भारतातली समाजरचना चातुर्वर्णावर आधारलेली असावी असे सांगितले जाते. पुढे त्याचे रूपांतर जातीभेदांमध्ये झाले. खेड्यांमध्ये एकेका जातीचे लोक शक्यतो एका भागात आणि एकमेकांसोबत रहात असत. युरोपमध्ये औद्योगिक क्रांतीनंतर मोठा कामगारवर्ग तयार झाला. मजूरांचे शोषण करून मालकवर्ग अधिकाधिक श्रीमंत झाला आणि मजूर गरीबच राहिले. जे लोक मालकांसारखे खूप श्रीमंत नाहीत आणि कामगारांसारखे गरीबही नाहीत अशा लोकांना मिड्ल् क्लास म्हंटले गेले. मजूरांचे हातावर पोट असल्यामुळे त्यांना रिकामा वेळच नसे आणि श्रीमंत लोक ऐशोआराम करण्यात सगळा वेळ घालवत. त्यामुळे बहुतेक विचारवंत, साहित्यिक, कलाकार वगैरे लोक मध्यम वर्गात तयार झाले आणि त्यांनी समाजाचे मार्गदर्शन केले.   

इंग्रजांच्या राज्यात भारतातसुद्धा सरकारी काम, रेल्वे, पोस्ट, बँका आणि खाजगी कंपन्या वगैरेमध्ये काम करणारा एक पगारी नोकरवर्ग तयार झाला, तो मुख्यतः शहरांमध्ये रहात होता. तिथे उत्पन्नावर आधारलेली नवी समाजरचना होत गेली.  गिरणीत आणि कारखान्यांमध्ये कष्टाचे काम करणारे कामगार हा गरीब वर्ग आणि मालक किंवा व्यापारी, सावकार वगैरे श्रीमंत लोक सोडून उरलेल्या लोकांचा समावेश मध्यमवर्गात होत गेला. यातले बहुतेक लोक खेड्यातल्या एकत्र कुटुंबातून बाहेर पडून नोकरीच्या जागी वेगळे रहायला लागले आणि तिथे देशाच्या निरनिराळ्या भागातून आणि बँकग्राउंडमधून आलेले लोक एकमेकांच्या शेजारी रहायला लागल्यामुळे त्यांचा दृष्टीकोन रुंदावत गेला. इंग्रजी भाषेतल्या साहित्याच्या वाचनाचाही त्यांच्यावर परिणाम झाला. यातून इथला बहुतांश मध्यमवर्ग जरासा पुरोगामी विचारांचा झाला, पण त्यांनी लहानपणी झालेले संस्कारही जपून ठेवले. मी पन्नाससाठ वर्षांपूर्वी जेंव्हा शहरात रहायला आलो तेंव्हा मला अशी परिस्थिति दिसली. पुढे त्यात बदल होत गेले.

संघटित कामगारांनी एकजूट करून मालक आणि सरकारांवर दबाव आणला आणि ते आपल्या उत्पन्नांमध्ये वाढ करून घेत गेले. शिक्षणाचे प्रमाण वाढून त्यांच्या मुलांना अधिक चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या मिळत गेल्या. कुटुंबनियोजनावर भर दिला जाऊ लागला. मोठ्या प्रमाणात महिलावर्ग नोकरी करायला लागला. या सगळ्यांमुळे मध्यमवर्गीय कुटुंबांच्या उत्पन्नात भर पडत गेली. आधीच्या काळात एका माणसाच्या तुटपुंज्या पगारावर घरातली आठदहा माणसे अवलंबून असत, त्याऐवजी घरात दोघे कमावणारे आणि खाणारी फक्त तीनचार तोंडे असे झाल्यानंतर त्यांच्या दरडोई उत्पन्नात वाढ होत गेली. 

वाढत्या महागाईमुळे खर्चाचा ताणही वाढत गेला असला तरीही या मध्यमवर्गीयांचे राहणीमान सुधारतच गेले. सायकलवरून जाणाऱ्यांच्या मुलांनी स्कूटर किंवा मोटारसायकली घेतल्या आणि स्कूटरवाल्यांनी चारचाकी मोटारगाड्या घेतल्या. चाळीत राहणारे लोक हाउसिंग सोसायट्यांमधल्या फ्लॅटमध्ये रहायला गेले, एक दोन खोल्यांमध्ये रहाणारे काही लोक तीनचार खोल्यांच्या प्रशस्त ब्लॉकमध्ये रहायला लागले. पण असे झाले तरी ते सगळे लोक मध्यमवर्गीयच राहिले कारण श्रीमंत उद्योगपतींची श्रीमंती जास्तच वेगाने वाढत गेली. शहरांची वाढ होत असतांना आजूबाजूच्या गावांमधील जमीनमालकांना अव्वाच्या सव्वा भाव मिळाला आणि त्यामधून नवश्रीमंतांचा एक नवा वर्ग उदयाला आला. सिनेकलाकार, खेळाडू, राजकारणी वगैरे वर्गामधलेही अनेक लोक एकदम श्रीमंत झाले. सरळमार्गी मध्यमवर्गाची सुबत्ता आटोक्यात राहिली.

लोकसंख्येत झालेली भरमसाट वाढ आणि शिक्षणाचा प्रसार यामुळे खेड्यापाड्यांमधून शहरात येणाऱ्या लोकांची संख्या वाढत गेली. शालेय आणि कॉलेजचे शिक्षण घेतलेल्या मुलांना शेतातली किंवा रानावनातली कष्टाची कामे करायची नव्हती. शेतीचेही यांत्रिकीकरण होत गेल्यामुळे शेतमजूरांना वर्षभर पुरेसे काम उरले नाही. त्यामुळे ती मुले ऑफिसमध्ये काम करण्यासाठी मोठ्या गावांमध्ये किंवा शहरात आली.  त्यातल्या बऱ्याचशा लोकांची भर मध्यमवर्गामध्ये पडत गेली. वर लिहिल्याप्रमाणे शहरांमधल्या काही गरीब लोकांची आर्थिक परिस्थिति सुधारली आणि त्यांचीही  भर मध्यमवर्गामध्ये पडली, पण ज्यांना ते जमले नाही, त्यांची परिस्थिती मात्र अधिकच वाईट झाली. चाळीतही जागा न मिळाल्यामुळे कित्येक लोक रस्त्यावर आले, झोपडपट्ट्यांची अमर्याद वाढ झाली. थोडक्यात सांगायचे झाल्यास अतिश्रीमंत आणि अत्यंत गरीब यांच्यामधील विषमतेची दरी वाढत गेली. देशाची एकंदर लोकसंख्याच वाढत जाऊन तिप्पटचौपट झाली. पण त्यातले मध्यमवर्गीयांचे प्रमाण अधिक वेगाने वाढत गेले.  

माझ्या पहाण्यात म्हणजे गेल्या पन्नास साठ वर्षांमध्ये देशातल्या सगळ्याच समाजांमध्ये खूप बदल झाले. त्यात मध्यमवर्गीयांमधले बदल जरा जास्तच प्रमाणात झाले असावेत. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या प्राथमिक गरजा म्हंटल्या तर या तीनही बाबतीत माझ्या लहानपणी मी जसे जेवण करत होतो, जसे कपडे घालत होतो आणि जशा घरात रहात होतो त्यातले काहीच आज मी तशा पद्धतीने करत नाही, तरीही मी मध्यमवर्गीयच आहे कारण इतर माझ्या संपर्कातल्या सगळ्या इतर लोकांचीही राहणी तशीच बदलली आहे.

या काळात तंत्रज्ञानात झालेला बदल लक्षणीय आहे. आम्ही शेणाने जमीन सारवलेल्या मातीच्या घरात रहात होतो आणि जमीनीवरच फतकल मारून बसत होतो. फक्त जेवायच्या वेळी बसायला पाट घेत होतो आणि कोणी पाहुणा आला तर त्याला बसायला चटई किंवा जाजम अंथरत होतो. घरातला सगळा स्वयंपाक चुलीवर होत असे आणि त्यात लाकडे जाळून अग्नि पेटवला जात असे. स्वयंपाकघरात एकही यंत्र नव्हते आणि ते चालवण्यासाठी घरात वीजही नव्हती. आता हे सगळे चित्र पार बदलले आहे. घरांच्या भिंती सिमेंटकाँक्रीटच्या आणि जमीनीवर गुळगुळित लाद्या असतात, घरोघरी बसायला खुर्च्या, सोफा किंवा पलंग असतात आणि स्वयंपाकघरात गॅसची शेगडी आणि विजेवर चालणारे मिक्सर, फूड प्रोसेसर, ओव्हन वगैरे अनेक साधने असतात. त्यावर केले जाणारे खाद्यपदार्थही बदलले आहेत. आता  परंपरागत मराठी खाद्य प्रकार कमी झाले आहेत आणि गुजराथी, पंजाबी, मद्रासी, चिनी, इटालियन, मेक्सिकन वगैरेंची भर पडली आहे. पू्वी फक्त धान्ये, भाज्या, फळे वगैरे शेतात पिकणारा कच्चा माल तेवढाच बाहेरून घरी येत असे. आता निरनिराळ्या प्रकारचे सरळ तोंडात टाकायचे तयार पदार्थ किंवा पटकन तयार करता येण्याजोगे सेमिकुक्ड पदार्थ आकर्षक आवरणातून आणले जात असतात आणि त्यांचा अन्नात समावेश होतो.

संगणक क्रांतीमुळे गेल्या वीस पंचवीस वर्षात प्रचंड ढवळाढवळ झाली आहे. पूर्वी अस्तित्वातच नसलेल्या असंख्य नव्या नोकऱ्या तयार झाल्या आणि त्यात काम करण्यासाठी वेगळ्या प्रकारची कौशल्ये शिकून घ्यावी लागली. मध्यम वर्गातल्या पुढल्या पिढ्यांमधल्या मुलामुलींनी हे आव्हान यशस्वी रीतीने पेलले. या लोकांतल्या बहुतेक जणांना कामानिमित्याने परदेशी जावे लागत होते. या काळात विमानवाहतूक स्वस्त आणि सोयिस्कर होत गेली. त्यामुळे परदेशी जाणाऱ्या येणाऱ्यांची संख्या खूप वाढली. माझ्या संपूर्ण शालेय जीवनात माझ्या गावातून एकही माणूस परदेशी गेला नव्हता. वीस पंचवीस वर्षांपूर्वी परदेशी जाऊन आलेल्या आणि नंतर पुण्यात स्थायिक झालेल्या एका माणसाचे केवढे कौतुक होत होते. आता माझ्या पिढीतले बहुतेक सगळे लोक ते गाव सोडून शहरांमध्ये गेले आहेत, पण त्यातल्या निम्म्याहून जास्त लोकांची मुले परदेशभ्रमण करून परत आली आहेत किंवा तिकडेच रहात आहेत.  पाश्चिमात्य जगाशी होत असलेल्या या वाढत्या संपर्कातून होणाऱ्या देवाणघेवाणीमुळेही आमची जीवनशैली पार बदलली आहे.

आधीच्या पिढीमध्ये देवधर्म, पूजापाठ, व्रतेवैकल्ये, नवससायास, भजन कीर्तन, नामस्मरण, तीर्थयात्रा वगैरेंना खूप जास्त महत्व असायचे. त्यांचे जीवनच एका प्रकारे त्याभोवती गुंफलेले असायचे. आमच्या पिढीपासून त्यांचे महत्व कमी होत गेले. आता वाहतुकीच्या साधनांमध्ये भरपूर सुधारणा झाल्यामुळे तीर्थयात्रा करणे सुलभ झाले आहे आणि ते तुलनेने कदाचित वाढलेही असेल, पण मनातला भक्तीभाव कमी आणि पर्यटनाची हौस जास्त असे त्याचे स्वरूप झाले आहे.  

संगणकक्रांति आणि तिच्या पाठोपाठ आलेली मोबाईल क्रांति यांच्यामुळे आता मध्यमवर्गातल्या मुलांचे पुस्तकांचे वाचन मात्र फार कमी झाले आहे. कुठलीही माहिती क्षणार्धात बसल्या जागी मिळायची सोय झाल्यामुळे व्यासंग नावाची वृत्तीच नामशेष झाली असावी असे वाटते. काही पूर्वीच्या व्यासंगी लोकांना आम्ही पाहिले आहे किंवा त्यांच्याबद्दल ऐकले तरी आहे. पुढच्या पिढ्यामधल्या लोकांना ते साांगितले तरी त्यांना ते समजतही नाही किंवा त्याचे फारसे महत्व वाटत नाही.

आर्थिक दृष्ट्या जे फार गडगंज श्रीमंतही नाहीत आणि अगदी भुकेकंगालही नाहीत अशा मध्यमवर्गाची संख्या आता अमाप फुगली आहे आणि त्यांच्यातल्याच कमी किंवा जास्त उत्पन्न असलेल्या लोकांमधली दरीही खूप वाढली आहे. पण एक ठराविक पारंपारिक संस्कृति जगणाऱ्या आणि जपणाऱ्या जुन्या काळातल्या मध्यमवर्गाची मात्र झपाट्याने पीछेहाट झाली आहे किंवा तो लयाला गेला आहे असेही म्हणता येईल.     

. . . 

नवी भर दि. ०७-०३-२०२२


गेल्या काही दशकांमध्ये मध्यमवर्गीयांची संख्या काही पटींने वाढली आहे आणि या वर्गातच निरनिराळे स्तर निर्माण झाले असून त्यांच्यातली विषमता वाढली आहे असे मी या पानावर काही दिवसांपूर्वी लिहिले होते. त्याचे एक उदाहरण आता पुढे आले आहे. युक्रेन या देशात अडकलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांना सुखरूपपणे परत मायदेशी आणणे चालले आहे. ही बहुतेक सगळी मुले सधन मध्यमवर्गीयातली असावीत असे दिसते. अतीश्रीमंत मुलांना शिक्षणाची गरज नसते आणि ते हौसेसाठी जगातल्या कुठल्याही प्रगत देशात जाऊन त्यांना हवे ते शिक्षण घेत असतात. श्रीमंत वर्गातल्या मुलांना डॉक्टर व्हायचे असेल तर ते देशातल्या महागड्या खाजगी मेडिकल कॉलेजांची फी भरू शकतात. युक्रेनसारख्या देशात जाऊन ४०-५० लाख रुपये खर्च करणे गरीबांना परवडण्यासारखे नसतेच. त्यामुळे सधन मध्यम वर्गातले लोकच असा प्रयत्न करू शकत असणार. युद्धपरिस्थिती जिवावरच बेतल्यामुळे ती मुले आपला जीव वाचवून कशीबशी घरी परतत असली तरी पुढे काय करायचे हा प्रश्न त्यांच्यासमोर दीर्घकाळ रहाणार आहे. 

सध्या कित्येक लाख भारतीय विद्यार्थी जगातल्या निरनिराळ्या देशांमध्ये शिक्षण घेत आहेत. त्यातले बहुतेक जण या सधन मध्यमवर्गातलेच असणार. त्यांच्या मनातही चलबिचल चालली असेल, असुरक्षिततेची भावना असेल, पण ते इकडे परत येऊन तरी काय करणार?



Friday, January 21, 2022

भागवत पुराण

 

माझ्या लहानपणी घरातल्या मोठ्या लोकांचे जे बोलणे माझ्या कानावर पडले असेल त्यावरून माझी अशी समजूत झाली होती की भागवत हा हिंदू धर्माचा सर्वात मोठा धर्मग्रंथ आहे. तसे पाहता वेद म्हणजे सगळ्या ज्ञानाचे भांडार, पण ते समुद्रासारखे महाविशाल असल्यामुळे पोथी किंवा पुस्तकांमध्ये मावणारे नव्हते असे मला सांगितले गेले होते. रामायण आणि महाभारत ही तर महाकाव्ये; रामलक्ष्मण आणि पांडवकौरव यांची चरित्रे त्यात दिली आहेत असे समजले. म्हणून भागवत जास्त महत्वाचे असे मला वाटत होते आणि ते अगदीच चुकीचे नसावे. "गीता भागवत करिती श्रवण। अखंड चिंतन विठोबाचे।" असे संतांचे वर्णन असलेला तुकाराम महाराजांचा अभंग मी ऐकला होता. त्यामुळे भागवतही गीतेसारखेच तत्वज्ञानाने भरलेले असावे असे मला वाटत होते.  ते एक पुराण आहे हेही मला ठाऊक नव्हते आणि खरे तर "पुराणातली वांगी" हा वाक्प्रचारच तेवढा मला माहीत होता. पुराणांमध्ये त्या वांग्यांशिवाय आणखी काय काय भरलेले असते ते पण मला माहीत नव्हते. भागवत हा वैष्णव संप्रदायाचा धर्मग्रंथ आहे एवढी आणखी जास्तीची माहिती मला नंतरच्या पन्नास वर्षांमध्ये मिळाली.

मी लहानपणीच भागवताचे नाव अनेक वेळा ऐकले होते, पण आमच्या घरी ती पोथी नव्हती. गावात कुणाकडे तरी ती होती आणि अधूनमधून तिची सार्वजनिक पारायणे केली जात असत. त्याला 'भागवताचा सप्ता' म्हणत असत. माझी आई भक्तीभावाने तिथे जाऊन त्या पोथीला आणि ती वाचणाऱ्याला नमस्कार करून आणि प्रसाद घेऊन येत असे, पण तिने मला कधी तिच्याबरोबर नेले नाही. तिथे गेल्यावर मी उनाडपणा करून काही विघ्न किंवा लाज आणेन असे कदाचित तिला वाटले असेल, त्यामुळे मला लहानपणी कधी त्या पोथीचे दर्शन झाले नाही किंवा भागवतातला एक शब्दही माझ्या कानावर पडला नाही.  

मोठा होत असतांना भागवत हे नाव अनेक वेळा माझ्या कानावर आले. आमच्या कॉलेजमध्ये भागवत आडनावाचा एक मुलगा होता आणि याच आडनावाचा दुसरा एक मुलगा आमच्या ऑफीसमध्ये नोकरीला लागला होता आणि रिटायर होईपर्यंत टिकून होता. भागवत हे पहिले नाव असलेला एक दक्षिण भारतीय मुलगाही मला माहीत होता. आमच्या वसाहतीत माझ्या ओळखीची भागवत नावाची तीन कुटुंबे रहात होती. याशिवाय भा.रा.भागवत, दुर्गा भागवत, वीणा भागवत, नीला भागवत, लीना भागवत, मोहन भागवत वगैरे अनेक व्यक्ती प्रसिद्ध आहेत. पण या सर्वांचा भागवत या ग्रंथाशी काही संबंध बहुधा नसावा.  पूर्वी भागवत हे नाव भगवंताची भक्ती करण्यावरून पडले असेल.

माझी फारशी धार्मिक किंवा आध्यात्मिक वृत्ती नाही. त्यामुळे मला भागवताबद्दल कुतूहल वाटत असले तरी तो ग्रंथ हातात घेऊन वाचण्याचा प्रयत्नही मी कधी केला नाही. अलीकडे यू ट्यूब नावाच्या क्रांतिकारक सोयीमुळे काहीही कष्ट न घेता हातातल्या मोबाईलवर वाटेल त्या विषयावरील व्याख्याने घरबसल्या आणि फुकट ऐकायची संधी उपलब्ध झाली आहे. तिचा लाभ घेऊन मी अधून मधून भागवतावरील व्याख्याने ऐकायचा प्रयत्न करायला लागलो आहे. 



माझ्या आईने सांगितलेली भागवताची सुरस कथा मात्र अजूनही माझ्या लक्षात राहिली आहे. पांडवांनी जेंव्हा संसारातून निवृत्त व्हायचे ठरवले तेंव्हा अर्जुनाचा नातू आणि अभिमन्यूचा मुलगा परीक्षित हा त्यांच्या कुळातला एकमेव वारस होता. पांडवांनी त्याचा राज्याभिषेक करून आपल्या साम्राज्याचा सगळा राज्यकारभार त्याच्यावर सोपवला आणि ते पायी चालत  हिमालयात निघून गेले. परीक्षित हा पराक्रमी तसेच पुण्यशील राजा होता. त्याने आपल्या राज्याचा विस्तारही केला आणि सगळ्या प्रजेची आपल्या मुलासारखी चांगली काळजी घेतली. पण त्याच्या कारकीर्दीतच द्वापार युग संपून कलियुग सुरू झाले. कलीने गुप्तपणे त्याच्या राज्यात प्रवेश करून तो थेट राजाच्या मुकुटात जाऊन बसला.  एकदा राजा परीक्षित शिकार करायला गेलेला असतांना तहान लागली म्हणून रानातल्या एका ऋषीच्या आश्रमात गेला. त्यावेळी ते ऋषि ध्यानस्थ होऊन बसले होते, त्यामुळे त्यांना राजा तिथे आल्याचे समजलेही नाही आणि त्याने राजाकडे लक्ष दिले नाही. मुकुटातल्या कलीने ही संधी साधून राजाच्या बुद्धीवर परिणाम केला. त्यामुळे तो सारासार विवेक विसरला. त्या वेळी या ऋषीने आपला अपमान केला आहे असे वाटून राजा परीक्षित संतापला आणि त्याने रागाच्या भरात एक मेलेला साप त्या ऋषीच्या गळ्यात अडकवला. 

घरी येऊन डोक्यावरला मुकुट काढताच राजा भानावर आला आणि त्याने केलेल्या कर्माचा त्याला पश्चात्ताप झाला, पण तोपर्यंत उशीर झाला होता. राजा गेल्यावर लगेच त्या ऋषीचा मुलगा असलेला दुसरा ऋषी घरी आला आणि आपल्या वडिलांच्या गळ्यातला मेलेला साप पाहून तो त्या राजानेच ठेवला आहे हे त्याला अंतर्ज्ञानाने समजले. त्यामुळे त्यालाही खूप राग आला आणि त्याने परीक्षिताला असा शाप दिला की सातव्या दिवशी सर्पांचा राजा तक्षक याच्या दंशाने परीक्षिताचा मृत्यू होईल. ही बातमीही लगेच परीक्षिताला समजली. त्या काळात कुणाचाही शाप खरा ठरणारच असे होते. त्यामुळे आपले उरलेले सात दिवस परमेश्वराच्या भक्तीत घालवायचे असे त्या राजाने ठरवले आणि तो तीर्थक्षेत्राला गेला. त्याच वेळी व्यासमहर्षींचे सुपुत्र शुकदेव तिथे प्रगट झाले आणि पुढील सात दिवस त्यांनी परीक्षिताला श्रीमद्भागवतपुराण  सांगितले अशी या ग्रंथाची जन्मकथा आहे.  

मी लहानपणी असेही ऐकले होते की तक्षकाला आपल्या राज्यात प्रवेशच करू द्यायचा नाही असा कडक बंदोबस्त राज्याच्या पहारेकऱ्यांनी केला होता. पण तक्षकाने सूक्ष्म अळीचे रूप घेतले आणि तो राजाकडे नेल्या जात असलेल्या फळांच्या टोपलीतल्या एका बोरात शिरून राजापाशी गेला आणि भागवताचे सुरस पारायण ऐकत बसला. ते संपल्यानंतर तो बोरातून बाहेर पडला आणि त्याने परीक्षिताला दंश केला. या गोष्टीमुळे मला किडक्या बोरांची खूप भीती वाटत होती.  

अठरा पुराणांमध्ये भागवत हे अव्वल क्रमांकाचे समजले जाते. प्रत्येकी अनेक अध्याय असलेल्या बारा स्कंधांमध्ये मिळून अठरा हजार श्लोक या ग्रंथात आहेत. शुकदेवांनी हे पुराण परीक्षित राजाला सात दिवस सांगितले होते. भागवताचे सप्तेही  सलग सात दिवस चालत असत. दोन निरनिराळ्या विद्वानांनी भागवतावर हिंदीत दिलेली पन्नास साठ प्रवचने यू ट्यूबवर उपलब्ध आहेत, विद्यावाचस्पती शंकर अभ्यंकर यांनी मराठीत दिलेली प्रवचनेही आहेत. ही सगळी प्रवचने प्रत्येकी एक ते तीन तासांची असावीत. इतका वेळ सलगपणे लक्ष देऊन ती ऐकण्यासाठी मनात खरोखरच भक्तीभाव असणे गरजेचे आहे. माझ्या मनात तो उत्पन्न न झाल्यामुळे मला थोड्या वेळातच कंटाळा येतो किंवा झोप लागून जाते. त्यामुळे मी तुटक तुटक असे काही भाग पहात आहे. पण त्यावरून मला एक सर्वसाधारण अंदाज आला.

व्यासांनी रचलेले हे भागवतपुराण शुकदेवांनी परीक्षित राजाला सांगितले, पण तो तर मरून जाणार होता मग त्यानंतर ते लोकांना कसे कळणार ? म्हणून शुकदेवांनी त्याच्या आणखी काही शिष्यांनाही ऐकायला बसवले. त्यातल्या सूत मुनींनी ते पुढे शौनकादिक मुनींना सांगितले आणि त्यानंतरही अनेक जणांनी इतर अनेकजणांना सांगितले. त्यातला प्रत्येक अध्याय "अमुक उवाच" असे म्हणून तिसऱ्याच कुणीतरी आणखी कुणाला तरी सांगितलेला आहे.  हे संपूर्ण पुराण अमूक तमूक ऋषींनी अमूकतमूक मुनीला किंवा राजाला असे असे सांगितले, त्या श्रवण करणाऱ्याने अनेक प्रश्न विचारले आणि सांगणाऱ्याने त्यांची समर्पक उत्तरे दिली अशा संवादात्मक पद्धतीने रचलेले आहे.  त्यात अनेक कथानके आणि उपकथानके आहेत, अनेक लोकांनी भगवंताची केलेली अपरंपार स्तुति आणि प्रार्थना आहेत. आत्मा, परमात्मा,  कर्मसिद्धांत, पुनर्जन्म, इहलोक, परलोक यांच्याविषयीचे तत्वज्ञान आहे, भक्तीमार्गाची महती सांगितली आहे, माणसाने आपल्या सगळ्या इंद्रियांवर ताबा ठेवावा, अहंकार सोडून द्यावा आणि परमेश्वराला बिनशर्त शरण जावे वगैरे उपदेश आहे. तसेच या विश्वाची निर्मिती व रचना याबद्दल अनेक अचाट अशी विधाने आहेत, भगवान विष्णू आणि ब्रह्मदेवापासून त्याने निर्माण केलेले अनेक ऋषी आणि प्रजापती वगैरेंच्या वाढत गेलेल्या वंशांच्या लांबलचक वंशावळी दिल्या आहेत.

भागवतपुराण हे मुख्यत्वे भगवान विष्णूने घेतलेल्या दशावतारांच्या कथांसंबंधी आहे. त्यात मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह वगैरे अवतारांच्या समग्र कथा तर आहेतच, सगळे रामायण आणि बरेचसे महाभारतही संक्षिप्त स्वरूपात येते. श्रीकृष्णाच्या जन्मापासून ते त्याचे गोकुळातले बालपण, रुक्मिणीस्वयंवर, अनेक असुरांचा नाश,  द्वारकेला प्रयाण, पांडवांना दिलेली साथ आणि अखेर यादवांचा नाश या सर्वांचे रसभरित वर्णन आहे.  त्याशिवाय प्राचीन भारतातल्या सूर्यवंश, चंद्रवंश आणि त्यांच्यामधून निघालेले कुरुवंश, यदुवंश यासारख्या प्रसिद्ध वंशांमध्ये होऊन गेलेल्या इतर कित्येक राजांच्या कथा त्यात येतात. ध्रुव, प्रह्लाद, दुष्यंत शकुंतला, ययाति देवयानी शर्मिष्ठा, सगर भगिरथ, हरिश्चंद्र तारामती यासारख्या मी ऐकलेल्या बहुतेक सगळ्याच पौराणिक कथा मुळात भागवतातून आल्या आहेत हे मला माहीत नव्हते. आपल्या माहितीत क्वचित एकादा शतायुषी माणूस असतो, पण पुराणकाळातली पात्रे अपार दीर्घायुषी होती. सगळे देव तर अमृत पिऊन अजरामर झालेले असतातच, पण भागवतातले बहुतेक ऋषी आणि अनेक दानवसुद्धा हजारो वर्षे तपश्चर्या करून अद्भुत असे वर मिळवतात आणि काही सम्राट हजारो वर्षे पूर्ण पृथ्वीवर राज्य करतात, शिवाय ते देवांच्या ताब्यातले स्वर्ग आणि असुरांकडले पाताळ हे प्रदेशही जिंकून घेतात.  सर्वात खाली सात पाताळे, मध्ये जमीन, वरती आकाशात सात स्वर्ग, चोवीस नरक, यक्ष आणि गंधर्वांचे लोक, शिवाय ब्रह्मा, विष्णू व शंकराची निरनिराळी निवासस्थाने असे हे भागवतात सांगितलेले विखुरलेले विश्व आहे. प्रत्येकी लक्षावधी वर्षे असलेली चार युगे एकानंतर एक अशी पुन्हापुन्हा अनेक वेळा येत असतात, त्यातून अनेक कल्प आणि मन्वंतरे होत असतात वगैरे वगैरे भागवतात लिहिले आहे. भाविक लोक तिला 'शास्त्रीय माहिती' मानतात. भागवतात सगळी सविस्तर माहिती दिलेली असतांना हे (मूर्ख) शास्त्रज्ञ लोक अब्जावधी डॉलर खर्च करून आकाशात दुर्बिणी कशाला पाठवतात ? असे एका भाविकाने मला विचारले होते.

काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि मत्सर हे षड्रिपू म्हणजे माणसाचे सहा शत्रू आहेत असे मला लहानपणीच शिकवले गेले होते. त्यावेळी 'काम' या शब्दाचा अभिप्रेत अर्थ मला माहीत नसल्यामुळे सांगितलेले काम करायचे टाळण्यासाठी हे एक बरे कारण मिळाले होते. "विषय सर्वथा नावडो" या श्लोकाबद्दलही असाच गोंधळ होता. या षड्रिपूंबद्दल बहुतेक सुशिक्षित लोकांनाही लहानपणीच शिकवले गेले असेल. खरे तर या सगळ्या नैसर्गिक मानवी भावना आहेत आणि वेळोवेळी सगळ्यांच्याच मनात त्या उठत असतात, पण सुजाण लोक प्रयत्नाने आपले मन ताब्यात ठेवत असतात. जर या सहा शत्रूंच्या प्रभावाखाली माणसाचा संयम सुटला किंवा त्याचा तोल गेला तर त्याच्याकडून चुका किंवा वाईट कृत्ये घडू शकतात. हे आपण नेहमीच अनुभवतो. कधी त्याचे गंभीर परिणाम होतात, कुणाकुणाला त्यासाठी शिक्षाही मिळते, तर कधी ''माणूस आहे, तेंव्हा चुका होणारच'' असे म्हणून कुणाला सोडून दिले जाते.  हे सगळे दुर्गुण फक्त माणसांमध्येच असतात आणि तेही या कलियुगात आले आहेत असेही भाविकांचे सांगणे असते. सत्ययुग, त्रेतायुग आणि द्वापारयुगातली सगळी माणसे जणू काही पूर्णपणे सात्विक आणि सद्वर्तनीच होती !

भागवतातली अनेक पात्रे देव, यक्ष, गंधर्व किंवा ऋषीमुनी वगैरे उच्च श्रेणीतली मंडळी आहेत आणि ती निरनिराळ्या युगांमधली आहेत. पण त्यातल्या बहुतेक कथांमध्ये हे दुर्गुण त्यांच्यातही दिसतात. कुणाचा तरी क्रोध अनिवार होऊन तो सरळ दुसऱ्यावर शस्त्र चालवतो किंवा त्याला भयंकर असा शाप देतो अशीच गोष्ट बऱ्याचशा कथांमध्ये आहे. भगवान परशुराम आणि जमदग्नि, दुर्वास यासारखे ऋषी तर कोपिष्ट म्हणून प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय कधी कुणाला लोभ सुटतो, मोह होतो, माज चढतो, असूया वाटते, कामवासना प्रबळ होते अशा गोष्टीही आहेत. देवांचा राजा इंद्र यालाच यातल्या सगळ्या बाधा होतात असे निरनिराळ्या कथांमध्ये दाखवले आहे. कामवासना हा विषय आपण अश्लील मानतो, त्याबद्दल उघडपणे बोलत नाही. पण हरेकृष्ण संप्रदायातल्या स्वामींनी हिंदीमध्ये दिलेल्या प्रवचनांमध्ये या विषयाशी संबंधित असलेल्या कथा इतक्या रंगवून सांगितल्या आहेत की त्यांना सेन्सॉरकडून ए सर्टिफिकेट मिळावे. कदाचित म्हणूनच लहानपणी माझ्या आईने मला भागवत पुराण ऐकू दिले नसेल असेही वाटते. यामुळे मला असा प्रश्न पडतो की देवांना हे सगळे मानवी विकार कसे असतील? ऋषीमुनींना आपल्या क्रोधावर किंवा मनावर ताबा ठेवता येत नसेल का ? मग सामान्य माणूस आणि हे ऋषीमुनी किंवा देव यांच्यात काय फरक राहिला ? "देवदानवा नरे निर्मिले हे मत लोका कवळू द्या।"  हे केशवसुतांचे वचन आठवते.

प्रभू रामचंद्रांचा अपवाद वगळला तर पुराणकाळात एकपत्नीव्रत रूढ नसावे. भागवतातल्या बहुतेक सगळ्या राजांनाच नव्हे तर ऋषीमुनींनाही अनेक पत्नी असायच्या. शिवाय त्यांचा अप्सरांशी संबंध असायचा आणि दुसऱ्यांच्या बायकांवरही डोळा असायचा असे या पुराणातल्या काही गोष्टींमध्ये आहे. काही काही पात्रांनी तर घाऊकमध्ये वीसपंचवीसपासून शेदोनशे किंवा हजारो मुलींशी लग्ने केली आहेत आणि शेकडो किंवा हजारो मुलामुलींना जन्म दिले आहेत. सगर राजाला साठ हजार मुलगे होते आणि एका उग्र ऋषीच्या नुसत्या कटाक्षाने ते सगळे एकदम भस्मसात झाले. पुढे भगीरथाने आणलेल्या गंगेच्या ओघाने ते सगळे पुन्हा जीवंत झाले आणि स्वेच्छेने स्वर्गात गेले. कश्यप ऋषींनी निरनिराळ्या पत्नींपासून राक्षस, पशू, पक्षी, साप, कीटक वगैरे प्रजा निर्माण केली म्हणे. भागवतात अशा अनेक अद्भुत कथा आहेत. त्या सगळ्या रूपककथा आहेत असे मानले तरी एकेकाला अनेक पत्नी आणि ढीगभर संतती अशी पुरुषप्रधान विचारसरणी त्यातून दिसते. 

अलीकडे मी विद्यावाचस्पती शंकर अभ्यंकर यांची काही प्रवचने ऐकली. त्यांनी मात्र कामुकतेच्या अश्लील कथा सांगितल्याच नाहीत. त्यांच्या प्रवचनांमध्ये भागवतपुराणातल्या कथानकांपेक्षा  प्रखर राष्ट्रभक्ती, महान प्राचीन संस्कृती, महान विचार, महान परंपरा, आजकाल त्यात येत असलेल्या विकृती, लोकांची बिघडत असलेली जीवनशैली, ढासळत असलेली नीतीमत्ता वगैरेंवरील उपदेशपूर्ण बौद्धिकांवरच जास्त भर होता. पण त्यांनी सौम्य करून सांगितलेल्या कथांमधल्या पात्रांमध्येही हे सहाही अवगुण दिसतातच.

निर्गुण, निराकार असा एकच परमेश्वर अणूरेणूंमध्ये भरलेला आहे असे अनेक विद्वान सांगतात आणि त्यासाठी उपनिषदांपासून आदि शंकराचार्यांपर्यंत अनेकांच्या वचनांचे दाखले देतात. पण सामान्य माणसांना उपासना करायला सोयीचे जावे म्हणून त्याने अनेक सगुण रूपे घेतली आहेत. विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय ही कामे करण्यासाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव अशी त्रिमूर्ती करून कामांची वाटणी केली आहे वगैरेही सांगितले जाते. पण भागवतामधल्या कथांमध्ये हे तीघेही आपापल्या कामाशिवाय इतरांची कामेही करतांना दिसतात. ब्रह्मदेव आणि शंकर भगवान तपश्चर्या करणाऱ्या दानवांना वरदान देतात आणि भगवान विष्णू अवतार घेऊन त्यांचा संहार करतात. 

चंद्र, सूर्य, पृथ्वी, गुरु, शुक्र हे अवकाशात फिरणारे एकाच सूर्यमालिकेतले निर्जीव गोल आहेत हे आता विज्ञानामधून निर्विवादपणे सिद्ध झालेले आहे. ध्रुव, सप्तर्षी, रोहिणी नक्षत्र वगैरे अंतराळात खूप दूरवर असलेले तारे आहेत हेसुद्धा सर्वांना माहीत आहे. पण भागवतामधल्या कथांमध्ये ही सगळी माणसासारखी वागणारी पात्रे आहेत. ते बोलतात, रुसतात, रागावतात, भांडतात, कृती करतात. त्यांना स्वभाव आणि चरित्रे दिली आहेत.  हे ग्रह तारेच नव्हे तर समुद्र, वारा आणि पाऊस वगैरेसुद्धा मनुष्यरूपात वावरतात, लग्ने करतात आणि मुलांना जन्म देतात. अर्थातच या सगळ्या रूपककथा किंवा बोधकथा असणार. पण हे सगळे खरोखर अगदी असेच घडून गेले आहे. व्यासमहर्षी किंवा शुकदेवमुनी काल्पनिक खोटे कशाला सांगतील ? असा वाद घालणारे लोक आपल्यामध्ये आहेत.  

या अद्भुत कथा सोडल्या तर मला जसे लहानपणापासून वाटत आले होते त्याप्रमाणे भागवतामधला बराच मोठा भाग धर्मशास्त्रांवर आहे. भगवद्गीतेमध्ये श्रीकृष्णाने अर्जुनाला उपदेश केला होता तशाच प्रकारचा उपदेश भागवतामध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी उद्धवाला केला आहे. त्यात ज्ञानयोग, कर्मयोग आणि भक्तीयोग आहेत, चातुर्वण्यातले ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र यांची कर्तव्ये, ब्रह्मचर्य, गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थाश्रम आणि संन्यास या चार आश्रमात माणसांनी काय करावे हे सांगितले आहे, धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चार पुरुषार्थांबद्दल सांगितले आहे, सत्व, रज आणि तमोगुण यांचे विवेचन केले आहे. सर्व विश्व व्यापून राहिलेल्या परमेश्वराचे वर्णन आहे. याशिवाय अनेक ऋषिमुनी, राजेमहाराजे, देव, दानव, गंधर्व वगैरेंच्यामधल्या  निरनिराळ्या संवादांमधून हिंदू धर्माची सगळी मूलतत्वे पुन्हापुन्हा सांगितली गेली आहेत. म्हणून त्याला धार्मिक ग्रंथ म्हंटले जात असावे.  हजारो वर्षांपूर्वी कुणी कुणी कुणाकुणाला तोंडी सांगितलेले अठरा हजार श्लोक रचायला त्यांना किती काळ लागला असेल, ते कुणीकुणी आणि कशावर लिहून ठेवले, त्याच्या पुन्हा पुन्हा अचूक प्रती काढून त्या जपून ठेवल्या आणि काळाच्या ओघात तसेच विध्वंसक आक्रमकांपासून त्या इतकी वर्षे टिकून कशा राहिल्या असतील या सगळ्याचेच मला आश्चर्य वाटते.