Tuesday, June 23, 2020

माझ्या आदरणीय आईच्या रचना

नमस्कार.
माझ्या आईने सुमारे ४०-५० वर्षांपूर्वी लिहिलेली कवने मी या भागामध्ये सादर करीत आहे. माझे वडील त्यांच्या भावंडांमध्ये सर्वात मोठे असल्यामुळे त्यांचे भाऊबहिणी त्यांना 'दादा' म्हणत असत आणि माझ्या आईला 'वहिनी' असे संबोधित असत. आमच्या एकत्र कुटुंबातले सगळेचजण त्यांना दादा, वहिनी म्हणायला लागले आणि बोलताबोलतांना वहिनीचा 'वैनी' असा अपभ्रंश झाला. त्यामुळे मला बोलता यायला लागल्यापासून मी माझ्या आईला 'वैनी' असेच म्हणत आलो.

माझ्या आईचे जास्त शालेय शिक्षण झाले नसले तरी तिला वाचनाची प्रचंड आवड होती, त्यातही विशेषतः धार्मिक वाङमयाची तिला खूपच गोडी होती. वाचन करता करता तिला आपणही काही जुळवावेसे वाटायला लागले आणि आमच्याकडून जुन्या वह्यांमधले पाटकोरे कागद मागून घेऊन ती त्यावर आपल्या रचना लिहून ठेवायला लागली. यातले बरेचसे कागद हरवून गेले असतील, पण कालांतराने कुणीतरी त्याची एक वही केली आणि त्यात लिहून ठेवलेल्या रचना शिल्लक राहिल्या. तिच्या निधनानंतर कित्येक वर्षांनी म्हणजे काँप्यूटरचा उपयोग सुरू झाल्यानंतर माझे थोरले बंधू धनंजय याने काही रचना टाइप करून 'लक्ष्मीचा विसावा' या नावाने पीडीएफ फॉर्मॅटमध्ये संग्रहित केल्या.  आज मी त्या रचना या ब्लॉगच्या माध्यमातून सर्व इच्छुक वाचकांसाठी प्रकाशित करीत आहे. सुरुवातीला वैनींची त्रोटक माहिती आणि माझ्या वहिनीने लिहिलेली प्रस्तावना दिली आहे.

आनंद घारे 












****************************************


   कै. वैनींची वैयक्तिक माहिती

जन्म : शालिवाहन शके १८३० (ख्रिशताब्द १९०८)
विवाहोत्तर नाव : लक्ष्मीबाई बाळकृष्ण घारे
विवाहपूर्व नाव : भीमाताई रानडे
टोपणनावे : सासरी : वैनी, थोरल्या वैनी, आजी, दाजी
                माहेरी : भीमाताई, बाईमावशी
विवाह : शालिवाहन शके १८४२ (ख्रिशताब्द १९२०) 
प्रथम अपत्य : कन्या रत्न (सिंधू) (ख्रिशताब्द १९२७)
अंतिम अपत्य : पुत्ररत्न (आनंद) (ख्रिशताब्द १९४५)
इतर अपत्ये : प्रभाकर (१९३१), श्रीरंग - श्रीपाद (जुळे भाऊ १९३३), भालचंद्र (१९३६), धनंजय (१९४३)
शिक्षण (शालेय) : इयत्ता ३री पर्यंत
भाषा ज्ञान (अशालेय) मोरोपंत - वामन पंडितांपासून ज्ञानेश्वरी दासबोधापर्यंत सर्व ग्रंथांचे, त्यातील काव्यपंक्तींचे संधी समास सोडवून सहजपणे अर्थ समजावून सांगत असत.
वास्तव्य : बाल्यावस्था :-खांडवा (मध्य प्रदेश) व जमखंडी (कर्नाटक)
शैशव : जमखंडी व सावळगी
तारुण्य : जमखंडी, कुन्दगोळ, शिरवडे
पोक्त व वार्धक्य : जमखंडी, बार्शी, पुणे, मुंबई, जबलपूर, बंगलोर व गोकाक येथे आळीपाळीने वा गरजेनुसार
देहावसान : बंगलोर चैत्र कृष्ण १४ शके १९०६ (२९ एप्रिल १९८४)
 
  ------------------------  =================  ---------------------
     लक्ष्मी वंदना
   
  कै.लक्ष्मी घारे  या माझ्या सासूबाई. १९७१ साली माझे लग्न झाले. तेंव्हा पासून १९८४ च्या एप्रिल पर्यन्त त्या अनेक वेळा  आमचेकडे येऊन राहिल्या.
   त्यांचा स्वभाव अत्यंत प्रेमळ व शांत  चित्त होता.  त्यांना मराठी  संत साहित्याची वा हिन्दी अनुवाद सहित पौराणिक ग्रन्थांची आवड होती. असे आध्यात्मिक भक्ति पर वाचन वा  स्वत:ला स्फुरणारे लेखन करण्यात  त्यां खूप वेळ घालवीत असत. त्यांनी मलाहि भजन करायला  शिकवले. त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटशेवटच्या काळातील त्यांची वागणूक व ज्या प्रकाराने त्यांनी त्यांच्या इच्छामरणीत्वाची सिद्धी प्राप्त झाल्याचे उदाहरण आम्हाला दाखवून दिले त्यावरून त्यांच्या त्या काळातील 'आत्म'स्थितीची गणना 'मुक्तसम' प्रकारात केली तर अतिशयोक्ती होणार नाही.
  १)योग:स्थ कुरु  कर्माणि (कामावर ध्यान  देऊन, लक्ष केन्द्रित करून काम करणे ),
  २)समत्वं योग उच्चते (सिद्धि  वा असिद्धि अर्थात् यश वा अपयश  यांच्या प्राबल्यतेवर  अवलंबून आपल्या प्रयत्नांच्या कष्टात कमी जास्त  न करता सतत अत्यंत प्रामाणिकपणाने  काम करीत राहणे),
  ३) योगः कर्मसु कौशलम्  (आपल्याला प्राप्त झालेल्या कौशल्याच्या शिखरावर स्थित राहून प्रत्येक काम उत्कृष्टपणे  करण्याचा प्रयत्न करणे ) आणि
  ४) संगं त्यक्त्वा  कुरु कर्माणि (म्हणजे फक्त कुसंग टाळूनच नव्हे तर कधीही कुठलाही नेमधर्म वा सत्संग चुकला तरीहि  त्याचीहि हळहळ वा खंत मनात न बाळगता उत्साहाने  काम करीत राहणे )
  या भगवद्गीता प्रणीत कर्म योग्य प्रकारे करण्याच्या साधन चौकटीप्रमाणे प्रत्येक कर्म आपल्या हातून शक्य तेवढ्या कौशल्याने कसल्याही प्रकारच्या त्याच्या फलाबद्दल अपेक्षा न ठेवता, त्या कामात अगदी रमून जाऊन, त्यात तल्लीन होऊन करण्याची व त्याचे फल 'दैवी प्रसाद' (वा आशीर्वाद ) मानून ते कार्यफळ सर्वांशी वाटून घेऊन 'नंतर उरेल तेवढे स्वत:' समाधानाने घेण्याची वृत्ती त्यांच्यात सहज मुरलेली होती.

  संतांची जी मुख्य लक्षणे समजली जातात (उदाहरणार्थ ईश्वरभक्ती, कवित्व, सदैव  समाधानी वृत्ती, दया, क्षमा, शांती वगैरे ), ती सर्व मला  त्यांच्यात प्रामुख्याने जाणवत होती. अशा सत्पुरुषांचा संग मिळणे ही खरोखरच अमोल संधी व दुर्लभ योगायोग होय. त्याचा मला थोडा तरी लाभ झाला याबद्दल मी देवाची चिरकाल ऋणी आहे.

सौ. मंजिरी (सुनंदा) धनंजय घारे   


*******************

 
  ------------------------  =================  ---------------------
  लक्ष्मीकृत वाग् - विलास : भाग १.१ आरत्या
------------------------------
 १ . आरती तिरुपति व्यंकटेशाची
  
  भक्त वत्सला, व्यंकटेश प्रभु, नमिते तव चरणा,
देवा,  नमिते तव चरणा,
  ओवाळीते आरति तुजला,  पद्मावति रमणा ||धृ ||

  व्यंकट गितिवरि भव्य  मंदिरी, शोभे तव मूर्ती,
देवा, शोभे तव मूर्ती
  ध्वज वज्रांकुश पद कमली तव, नूपुर रुणझुणती  |
देवा, नूपुर रुणझुणती  |
  कटीसि शोभे रत्न मेखला, पीताम्बर कसिला,
कासे, पीताम्बर कसिला,
  नवरत्नांचा मुकुट मस्तकी, कंठी वनमाला  (१)

  कर्णि कुण्डले  झळकति दण्डी, वाकि बाजुबंद 
दण्डी, वाकि बाजुबंद |
  ध्यान असे हे हृदयी  स्मरता वाटे  आनंद
मनाला,  वाटे आनंद |
  भवाब्धि मधुनी पार करी मज,  येऊ  दे करुणा |
देवा, येऊ  दे करुणा !
  त्रिविध काल-गुण-देहातीता, नमन तुझ्या चरणा (२)

  शाम सावळे  रूप मनोहर, पाहुनिया तुजला
देवा, पाहुनिया तुजला !
  भुलली पद्मावति तव कण्ठी घाली वरमाला
देवा, घाली वरमाला
  अष्टैश्वर्ये नटलासी प्रभु, काय वर्णु थाट !
तुझा प्रभु, काय वर्णु थाट !
   प्रिय भक्तास्तव  निर्मिलेस तु  गिरिवरि वैकुण्ठ (३)

  चांदीच्या समयांत तेवती  दीपहि  ते बहुत
देवा, दीपहि  ते बहुत |
  सुवर्ण शिखरांवरि सोन्याचे कळस झळकतात
सोन्याचे, कळस झळकतात |
  अपार वैभव,  अगम्य लीला  वर्णवेन कवणा 
लीला,  वर्णवेन कवणा !
  एक मुखे मी काय वर्णु तुज, शरण तुझ्या चरणा
लक्ष्मी,  नमिते  तव चरणा  (४)

भक्त वत्सला, व्यंकटेश प्रभु, नमिते तव चरणा,
देवा,  नमिते तव चरणा,
  ओवाळीते आरति तुजला,  पद्मावति रमणा !
पद्मावति रमणा !   पद्मावति रमणा !!!
 
  ------------------------  =================  ----------------------

२. आरती जिवती मातेची

जय देवी जय देवी जय जीवंतीके
आरती तुजला मी करिते अंबीके
               जय देवी, जय देवी     ।।ध्रु।।

संतति विरहित कष्टी, राजाची कांता
चोरुनि सुईणी-करवी आणवी द्विजपुत्रा
बालक विरहे व्याकुळ, बाळाची माता
सुत सुखी ठेवी म्हणुनी,  विनवीते माता  ।।१।।

पुत्रास्तव द्विजभार्या आचरि तव व्रता
बाळा पाहुनि प्रेमे  उधळी  अक्षता
तव सत्तेने पडली बाळाच्या माथा
ऐसा हा तव महिमा, न च ये वर्णीता     ।।२।।

सद् भावे निज निष्ठे, करिता तव व्रत
मातेशी सुत भेटे,  राजगृहात
अति आदरे जनकाशी, बोलावुनि आणितं
आनंदी आनंद सर्वांशी होतं                   ।। ३।।


**************************************

३. दामाजीपंत कथानक (१)

  "श्रीकृष्ण - सुदामा" या पौराणिक  आख्याना प्रमाणेच "दामाजीपंत - विठू महार" हे आख्यान संत वाङ्मयात  अत्यंत लोकप्रिय  झालेले आहे. जुलमी व सत्तेच्या नशेने  अंध झालेल्या  राजकर्त्यांच्या हाताखाली काम करणे नशीबाने  प्राप्त झाले असता, घोर दुष्काळी परिस्थितीत, दामाजीपंतांनी स्वत:च्या जीवावर खेळून, तत्कालीन  "जनता जनार्दनाचे भूकबळी वाचवण्याचा आदर्श प्रयत्न केला" तो अत्यंत स्तुत्य आहे. "झाला महार पंढरिनाथ" हे भावगीत एके काळी  अत्यंत लोकप्रिय  झाले होते.
------------------- -------------
शिवसुता करुनि वंदन, शारदेसि नमन, विठ्ठला स्मरुन,
 नमुन संतासी, नमुन संतासी 
श्रोत्यासि जोडुनी करा, गाते कवनासी 

कलियुगी, सखा श्रीहरी, बौद्ध रुप धरी, करी चाकरी
कशी हो दासांची, कशी हो दासांची
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची  ।।ध्रु।।

मंगळवेढे गावात, दामाजीपंत, नोकरी करीत
बादशहाची, बादशहाची
अंतरी उसळे परी लाट भक्ती प्रेमाची 
पतिपत्नी, दोघे पवित्र, दिलाने ऊदार, मनाचे फार,
दयाशिल वृत्ति, दयाशिल वृत्ती 
निशिदिनी तयांच्या, ध्यान प्रभूचे चित्ती
   पर्जन्य पडेना देवऽऽ क्षोभला
  दुष्काळरूपाने काळऽऽ पातला
  कोणासि मिळेना अन्नऽऽ खावया
कळकळति, जीव तळमळति, अन्नाविण मरति
   चिंता पोटाची, चिंता पोटाची
  ऐका हो मनोरम कथा देव - भक्तांची  ।।

कोठार भरले धान्याचे, बादशहाचे, रक्षक त्याचे,
     दामाजीपंत, दामाजीपंत
     हा प्रकार बघुनीऽ, खिन्न होति चित्तात
निज मनी, करिति विचार, धान्य कोठार, लुटवावे सारे
जीव जगवावे, जीव जगवावे
निज देहावरचेऽऽ, प्रेम आज सोडावे
   मग बेत मनीचा, स्त्रियेशीऽ सांगती
   मनि भिऊ नको तू, ऐसेऽऽ  बोलती
  एक दिनी देह जायचाऽऽऽ निश्चिती
असे वदुनि, त्वरित ऊठले, धान्य लुटविले, जना सुखविले
खाण प्रेमाचि, खाण प्रेमाची
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।२।।

गांवी एक, होता दुर्जन, खलिता लिहून, दिला धाडूऽन
बादशहासि, बादशहासी 
जाहले सकलहीऽऽऽ  वृत्त कळविले त्यासी
 प्रऽऽदिप्त, अग्निमधे घृतऽऽ, घालिता बहुत,
वाढवी ज्वाला, वाढवी ज्वाला
त्यापरी राव तोऽऽऽ, क्रोधे तप्त जाहला
   दिला हुकूम सेवकाहातीऽऽऽ, सहि करून,
   दामाजीपंतांना, आणाऽऽ हो धरून
   जाति सेवक, मुजरा रावाऽऽसी  करून  
दामाजीच्या, द्वारि  दुत येती, हुकुम दाविती, पंता नाही भीती,
मूर्ति धैर्याचि, मूर्ति धैर्याची,
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।३।।

मग पंत, सेवका वदति, एक विनंति, करा मान्य ती,
    इच्छा मम  हेचि, इच्छा मम  हेचीऽऽ 
   पाहु द्या मला होऽऽऽ, माय माझि  पंढरिची
अंतःकाळ, जवळि पातला, सख्या विठ्ठला, भेटवा मला
  आंस हृदयाचि, आंस हृदयाचीऽऽ
राम रहिम एक हीऽऽऽ, वाणि ऐका कबिराचीऽऽ 
   या परी राजदूतातेऽऽऽ, सांगती
   जावया निरोपऽ  कांतेशीऽऽऽ, मागती   
   जाहली सतीची कैसीऽऽऽ, हो स्थिती
तो काऽऽऽल, रूपीऽऽऽ यवनऽऽऽ, घेइ पतिप्राण, एक प्रभूविणंऽऽऽ,
मुक्तता कैचि, मुक्तता कैची ऽऽऽ ?
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।४।।

घेउनी, प्रभूऽचे नाम, त्यजूनी धाम, पंत निष्काम 
होउनी निघति, होउनी निघतीऽऽऽ,
त्या राजदुतांच्याc, सवे पंढरिसि येती
पाहताऽऽऽ, प्रभूची मूर्ति, मनी गहिवरति, अश्रुंनीऽऽ धूति
  प्रभूऽ  पद कमला, प्रभू पद कमलाऽऽऽ,
हा दीन दास कां सख्या दूर लोटियलाऽऽ ?
     मातेसि त्यजूनीऽऽऽ. बाळ न जाई दुरी
     तैसीच जाहलीऽऽऽ,  दामाजीची परी,
     पण राजसेवका ऽऽऽ, धीर नसे पळभरी,
मग हांका, मारिती भारि, आले बाहेरी, झालि तैयारी
       पुढे जाण्याचि, पुढे जाण्याची ऽऽऽ,
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।५।।

नवनिताऽऽऽ हूनिही मृदुल, प्रभू  हृत्कमल, झाले उतांवीळ,
भक्त कैवारि, भक्त कैवारीऽऽऽ,
सोडला पितांबर, मुकुट ठेवला दुरीऽऽऽ
लंगोटि घातली बरी, घोंगडि खांद्यावरी, काठि करि धरी
वेष हा बघुनि, वेष हा बघुनीऽऽऽ,
हांसता भागल्याऽऽऽ  माता राइ - रुक्मिणीऽऽऽ
    सिंहासनि रावऽऽ, यवनांचा बैसला,
    महाराच्या वेषेऽऽऽ, प्रभु तेथे पातला,
    ब्रह्मयाचा बापंऽऽऽ,  करि मुजरा रावांला
ओतली, रुप्यांची थैलि, कारकुन मंडळी, मोजाया बसली
    भागले हो हात, भागले हो हातऽऽऽ 
    आश्चर्य वाटलेऽऽऽ, झाले सकल विस्मितऽऽऽ
बादशहा, वदति महारासि, "दामाजी तुजसि, देतो पगारासि,
    काय ? सांगावे, काय ? सांगावेऽऽऽ
    दुप्पट देइन मी तुजसि, इथे त्वां रहावे"
    श्रीहरी राजयासी त्याऽऽऽ सांगतीऽऽ
    "एक 'लक्ष' देति, दामाजीऽऽऽ मज प्रतीऽऽऽ
    मजवरी तयांचीऽ,  आहेऽऽऽ  बहु प्रीतीऽ
झालि ना, रकमं पोचतीऽऽ? द्यावि पावती, गर्दि मज अती
  असे हो कामाऽऽचि, असे हो कामाची ऽऽऽ"
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।६।।
 
शिक्का मोर्तब, पावती बरी, करुनि सत्वरी, प्रभूच्या करी
   देति लवलाहि, देति लवलाहीऽऽऽ
   पुनरपी करुन जोहार गुप्त हरि होई
बादशहा, जाहले वेडे, पाहुनि चहुकडे, चैन ना पडे
   विठूऽऽविण मजला, विठूऽऽविण मजलाऽऽऽ 
   सन्मानुनि आणा, सत्वर दामाजीऽलाऽऽऽ
     राजदूतांसंगेऽऽ,  दामाजीऽऽऽ येतसेऽ
     दर मजल, मजल  नित त्यांचीऽऽऽ होतसेऽ
     जल स्वच्छ बघुनीऽऽऽ  स्नानाते करितसेऽऽऽ
संध्या करुनि, पोथि वाचती, मिळे पावती, मुद्रा त्यावरति  
असे हो रायाऽचि, असे हो रायाचीऽऽऽ,
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।७।।

राजदूत, जवळि पातले, हात जोडिले, नमति पावले,
    बोलती वचना, बोलती वचनाऽऽऽ
    "पालखीत बसूनीऽ , यावे राज दर्शनाऽ"
तूऽमचाऽऽऽ, सर्वही पैका, पोचला निका, पावती देखा,
  घेउनि विठु गेऽऽला, घेउनि विठु गेऽऽलाऽ
  वचन हे ऐकताऽऽ, पंत मनी उमगलाऽ
     रावासि भेटले पंतऽऽऽ जेधवा,
     "विठु धेड कुठे?" वदे रावऽऽ, "दाखवाऽ"
     आले पंढरीऽ पुरीऽऽ, पाहतीऽऽ माधवाऽ,
वदे राव, "असे ही मूर्त, रमे ना चित्त, बोलवा त्वरित,
     विठू महार, विठू महाऽऽरऽऽ 
  भर दरबारात ज्यानेऽऽऽ, येउनि केला जोहारंऽऽ"
सद्गदित, दामाजीपंत, नेत्रि वाहाऽत
    धार अश्रुंचि, धार अश्रूंचीऽऽ
ऐका हो मनोरम कथा देव-भक्तांची ।।८।।
   
मग पंत,  वदति "माधवा, आता येधवा, रूऽऽप दाखवा
   दीन दयाळा, दीन दयाळाऽऽऽ
  ज्या वेषे लाविलेऽऽ, वेड बादशहाऽलाऽऽ "
   भक्ताची स्तुति ऐकता, वेष बदललाऽ
लंगोटि घालि, करि काठि, खांदा कांबळा,
ते रूऽप पाहता,  राव पदी लागलाऽऽ
दामाऽजि, ठेवि लेखणी, प्रभूच्या चरणि, बोले वंदुनीऽऽ
  काय वचनाला,  काय वचनालाऽऽऽ
"या नोकरि पायी, देव माझा शीणलाऽ"
मग काय वदति भगवंत, "करू नको खंत, भक्तिऋण बहुत,
  तुझेऽऽ मजवरति, तुझेऽऽ मजवरतीऽऽ
मजकडुनि होइना तुझ्या रे व्याजाचीऽऽ भरतीऽऽऽ"
    दामाजीशी धरितीऽ,  हृदयासी श्री हरी
    अविंध चरण कमलासीऽऽऽ  तो धरीऽऽ
    तीघांच्या नेत्री,  जल वाहेऽऽ सत्वरी ऽऽ
देव भक्त, त्रिवेणी संगमऽऽ, झाला उत्तम, हेच देइ प्रेम,
  प्रभो आम्हासि, प्रभो आम्हासीऽऽ
अशीऽ विनंति करुनीऽ, लक्ष्मीऽ धरि चरणासीऽऽ ।। ९।।  

 
  ------------------------  =================  -----------------

४. दामाजी पंत (२)


(चाल : चोखामेळ्याचा प्रसिद्ध अभंग :
  अबीऽर गुलाऽऽल उधळीऽत रंगऽऽ ।      नाथा घरी नाचे माझा, सखा पांडुरंगऽऽ 
  उंबरठ्यासि कैसे शिवू ? आम्हि जातिहीन | रूप तुझे कैसे पाहु ? त्यांत आम्ही लीन 
  पायरीसि होऊ दंग, गाउनी अभंग | नाथा घरी नाचे माझा, सखा पांडुरंगऽऽ
  वाळवण्टि गाऊ आम्ही, वाळवण्टि नाचू  | चन्द्रभागेच्या पाण्याने, अंग अंग ऩ्हाऊ 
  विठ्ठलाचे नाम घेऊ, होउनी नि:संग | नाथा घरी नाचे माझा, सखा पांडुरंगऽऽ
  आषाढी कार्तीकी भक्तजन  येती  | पंढरीच्या वाळवंटी  संत गोळा होती 
  चोखा म्हणे नाम घेता भक्त होति दंग | नाथा घरी नाचे माझा, सखा पांडुरंगऽऽ )
------------------------ ------------------------

खांदि कांबळा टाकिला, हातामध्ये काठी
पांडुरंग महार झाले,  दामाजीच्या साठी ।। ध्रु।। ***

करी चाकरी दामाजी बादशहासाठी
अंतरी सदा आळवी विठ्ठलाची मूर्ती
    बहु दुष्काळ पडलाऽ, पिकेनाच पीक
    अन्न धान्यही मिळेनाऽ, उपवासी लोक
काळ पाहुनी पंतांनीऽ, लुटविली कोठी
पांडुरंग महार झालेऽ, दामाजीच्या साठी  ।।१।।

    चडफडे मुजुमदारंऽ, आपल्या मनातऽ
    झडकरी बेदराशीऽ, पाठवीले खऽऽतऽ    
वृत्त कळताचि सारेऽ, धाडिले शिपाईऽ
बेड्या घालुनीया त्यालाऽ, आणा लवलाऽहीऽ
     कळवळे अंतरातऽ, सखा जगजेऽठीऽ 
     पांडुरंग महार झालेऽ, दामाजीच्या साठी  ।।२।।

भक्त आपुले भजनीऽ, जाणे अंतरंगी
कंठि बांधि काळा दोराऽ, घालुनी लंगोऽटी
    उभा येउनी राहीला, करीतो जोहाऽरऽ
    होन मोहरा ओतील्याऽ, दरबारी ढेरऽऽ
"क्षमा करा मायबापाऽऽ, बांधुनिया चिठ्ठीऽऽ"
पांडुरंग महार झाले, दामाजीच्या साठी  ।।२।।
  
    हुंडी पटवीली देवेऽ, मागुनी रशीऽदऽ
    झाला बादशहा चकितऽ, पाहुनी मुकुंदऽ
विठू, विठू, म्हणूनीयाऽ, धांवतसे पाठीऽ
दामाजीस म्हणे "सांगे, कोठे जगजेठी?"
    दामाजी म्हणे "विठ्ठला दे मलाहि भेटी"
    पांडुरंग महार झाले, दामाजीच्या साठी  ।।४।।

 
  ------------------------  =================  --------------

५. समर्थ रामदासांची मातृभेट

 "जय जय रघुवीर समर्थ" असा,  ध्वनीऽ  येत कानीऽ
ओळखिचा स्वर, वाटे जननिस,  नयनी ये पाणीऽ ।।ध्रु।।

कुणी तपस्वी, द्विजवर आला,  आपुल्या दारांतऽऽ
पहा गं,  आपुल्या दारांतऽऽ
सूनबाइ  गंऽ, भिक्षा त्यासी,   घाली जा त्वरितऽ 
भिक्षा  तु,   घाली जा त्वरितऽ ।।१।।
  ओंजळ भरुनी,  भिक्षा घेउनि,  सती द्वारि आलीऽऽ
वाढण्या, सती द्वारि आलीऽऽ
  त्या तेजाची,  मूर्ती बघुनी,  विस्मित मनि झालीऽ 
  सती बहु,  विस्मित मनि झालीऽ ।।२।।
समर्थ वदले, "न लगे भिक्षा,  येतो सदनांत
       वहिनि मी,  येतोऽ सदनातऽ"
बघुनि जननिसीऽ, अंतःकरणीऽ, होती  सद्गदितऽ 
समर्थहि, होती गद्गदितऽ ।।३।।

   बसुनी  जवळी, कथिती  तिजशी,  अमृतमय वाणीऽ
बोलती, अमृतमय वाणीऽऽ !
  ओळखिचा स्वर, वाटे जननिस,  नयनी ये पाणीऽ 
जननिच्या,  नयनी ये पाणीऽ ।।४।।
नारायण तो,  पुत्र तुझा गंऽऽ. वंदन करि तुजला
आइ मी, वंदन करित  तुलाऽऽ
कष्ट दिले तुज,  अपराधी मी,  क्षमा करी मजलाऽऽ 
आइ गं,  क्षमा करी मजलाऽऽऽ  ।।५।।
  शब्द मुलाचे,  ऐकुनि श्रवणी,  जननी गहिवरलीऽ
ऐकुनी,  जननी गहिवरलीऽ 
  हृदयि धरुनिया,  प्रेमाश्रूने,  स्नान तया घाली 
अश्रुंनी, ऩ्हाउ तया घाली  ।।६।।
आनंदानेऽ, उत्साहानेऽ, घर गेले भरुनीऽऽ
आनंदेऽऽ,  घर गेले भरुनीऽऽ
 स्वर ओळखुनी, अत्यानंदे,  नयनी ये पाणीऽऽ 
जननिच्याऽ,  नयनी ये पाणी ऽऽ ।।७।।
   समर्थ नमिती, वडिल बंधुसी, आशीर्वच वदलेऽ
                     बंधु ते, आशीर्वच वदलेऽऽ
रघुरायासी, भरत भेटला, ऐसे त्या गमलेऽऽ
श्रेष्ठांनी, मिठीत दृढ  धरिलेऽऽ    ।।८।।
   जननी वदली, "रूप तुझे मज, पहावेसे वाटेऽऽ
               बाळा मज, पहावेऽऽसे वाटेऽऽ
अंध नयनि या, रूप तुझे मीऽ,  पाहु कसे गोमटेऽऽ?
               बाळा तुज, पाहु कसे गोमटे?"   ।।९।।
नेत्रांवरुनी,  हात फिरवि सुत, दृष्टी ये फिरूनीऽऽ
आइला, दृष्टी ये फिरूनीऽऽ
 दृष्टि देखुनी, ओळख पटुनीऽ, जननि नयनि  पाणी 
जननिच्या,  नयनीऽऽ ये  पाणीऽऽ ।।१०।।


   
  ------------------------  =================  -----------------

६.  भूत कोणते प्रसन्न झाले ?

"भूत कोणते प्रसन्न झाले ?
     सांग मला लवलाही
दृष्टी दिधली मला जयाने,
     धन्य त्याचि  किमया ही !!!" ।। ध्रु।।

"ऐक गं जननी, या भूताची 
         अति अद्भुत करणी
  सांगतो, अति अद्भुत करणीऽऽ
ओळख त्याला तुझ्या अंतरी
         करीन वर्णन मी       
भुताची अद्भुत गं करणी   ।।१।।

 याने व्यापुन त्रैलोक्याला,
   याच्या वाचुनि ठाव न उरला,
 यासि वर्णिता शेषहि शिणला
  लागू या चरणी,
निशिदिनी,  लागू या चरणी 
  भुताची अद्भुत गं करणी    ।।२।।

दुष्टांचे गं करण्या  मर्दन,
  अयोध्येत ते, आले  ठाकुनऽ,
कोसल्येचे बाळ लहानंऽ,
  खेळे गं अंगणीऽऽ,
निशिदिनीऽ, खेळे गं अंगणीऽऽ 
  भुताची अद्भुत गं करणी    ।।३।।

याने वधियेला गं रावण,
  सर्व देव सोडवि बंदीतुन,
बंधूऽ कांते सह ये परतुन,
  अयोध्या भुवनी,
परतुनी, अयोध्या भुवनी
भुताची अद्भुत गं करणी    ।।४।।

तेच भूत गं भेटले मला,
  ही अवघी गं त्याची लीला,
तोच चुकवि गं जन्म मरणाला,
  गुण गाऊ, निशिदिनीऽऽ,
तयाचे, गुण गाऊ निशिदिनीऽऽऽ
भुताची अद्भुत गं करणी    ।।५।।

समर्थासी करू प्रार्थना,
  "शिवरायासह या हो पुनः
सुसन्मार्ग दाखवा या जना",
  हीच करी विनवणी,
निशिदिनी, हीच करी विनवणी,
लक्ष्मी, वंदुनिया चरणी
भुताची अद्भुत गं करणी    ।।६।।


   
  ------------------------  =================  -----------------------

अंबरीष आख्यान  - १

  पौराणिक वाङ्मयांत भगवान विष्णुंचे अनंत अवतार झालेत व पुढेही होणार असल्याचे सांकेतिक वर्णन आढळते.   यांमधील जे १०  अवतार फारच लोकप्रिय झालेत त्यांची नांवे    मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध, कल्की  अशी आहेत.
   हे १० अवतार घेण्यासाठी विष्णुंना दुर्वास ऋषींचा शाप कसा कारणीभूत झाला, या बाबतची ही भक्त अंबरीष राजाची पौराणिक कथा अशी आहे. 

  गौरिनंदना नमन करोनी, वंदितसे मी गुरु  पायी ।
  श्रीहरिचे गुणगान कराया, बुद्धी द्या मज लवलाहीऽ ॥ध्रु।।

   सूर्यवंशिचा हिरा अमोलिक, अंबरीष नृप शिरोमणी ।
   न्याय नीतिने राज्य करितसे, वृत्ति लीन परि प्रभु चरणी ।।१।।
पुत्रासम नृप पाळि प्रजेसी, कांता सद्गुण गुणखाणी ।
आज्ञा पाळिति पुत्र पित्याची, शूर पराक्रमि रणांगणी      ।।२।।
    'एकादशि' व्रत करी भूपती, रात्री करि हरि जागरणां ऽS ।
     द्वादशीस नृप करी 'पारणे', द्विजांस वाढी मिष्टान्नाऽ      ।।३।।
नेम असा बहु दिवस चालला, उणिव कशाची कुणा नसेऽ ।
मेघ वर्षती वर्षा काळी, दैन्यदुःख राज्यात नसे               ।।४।।         
   सुर मुनि वर्णिति कीर्ति जयाची, भाटहि गाती स्तुतिगीते ।
    "घेइल भुप हा पदा आपुल्या", चिंता वाटे इंद्रातेऽ       ।।५।।
  दुर्वासासी सांगेऽ  शचिपति, "भूपति सदनी तुम्हि जावेऽ ।
  रायाचा व्रतभंग करा हो !, कार्य एवढे साधावेऽ!"              ॥६।।
(चाल : आर्या)
      'व्रतभंग' करायाऽसीऽ, आलेऽ   मुनि, द्वादशीस नृप सदनीऽ ।
     वंदुनि दुर्वासासीऽऽ, भूऽप वदे "भोजना, चला सदनीऽऽ"      ।।७।।
"स्नान करुनिया येतो !", वदुनि असेऽ, जाति  निघुनि  मुनिवर्यऽऽ ।
व्रतभंग समय येताऽ, नृप चित्ती घाबरेऽ गळेऽ धैर्यऽऽ  !!!           ।।८।।
      पुसता  राजगुरूऽते, ऋषि कथिती तो उपाऽय रायातेऽ ।
     " घे तीऽर्थ श्रीहरीचे, व्रतभंगाचा न दोष  ये तूते"          ।।९।।       
        चाल बदल:
   तीर्थ घेउनीऽऽ, पारणेऽ करीऽऽ! ।  
पातले मुनीऽऽ, राजमंदिरी ।
  "सोडुनीऽ मलाऽऽ, करिसि पारणेऽऽ?"।  
बोलती मुनीऽऽ, राजया उणे ।।१०।।
  कृद्ध होवुनीऽऽ,  शाप बोलतीऽऽ! ।   
"जन्म ते दहाऽऽ, भोग रे क्षिती ।
 या क्षणी नृपाऽऽ, जाळितो तुलाऽऽ !, 
कोण रक्षितोऽऽ? पाहु दे मला  !!!  ।।११।।
  चाल : आर्या
  भूवरि ताडि जटेसीऽ, 'कृत्या' ती जन्मली तदा तेथेऽऽ !! 
  हरि धाडि सुदर्शन , रक्षि नृपा, करुनि भस्म  कृत्येते        ।।१२।।
     घाबरले मुनि मानसि, येइ सुदर्शन तयावरीऽ वेगेऽ ।
    लागे मुनी पळाया, 'विधि' लोकी येइ, वृत्त त्या सांगे         ।।१३।। 
"चक्र नावरे मजसी", विधि सांगे हो "पळा मुनी त्वरितंऽ" ।
कैलासी येता ऋषि, सांब वदे "हो बसू नका येथंऽऽ            ।।१४।।
    चक्र असे श्रीहरिचे, जाळिल मम लोक हा तुम्हांसहितंऽ ।
    जावे वैकुंठीऽ तुम्हि, रक्षिल तुम्हांस लक्ष्मिचा कांतऽऽ!!! "   ।।१५।।
   चाल बदल : पद
    वैकुंठीऽऽ, येउनि मुनि, करिति प्रार्थना ।
    "रक्षि रक्षि मजसि हरी,  शरण मी तुम्हांऽऽ" ॥
     वदति हरी, "मुनि तुम्हांसि, सत्य सांगतो ।
     मार्ग जो, तुम्हास योग्य,  तोच दावितो        ।।१६।।  
          चक्र दिले, रायातेऽऽ, मज न आवरेऽ ।
         रक्षिल तो, नृप कृपाळु, जा तुम्ही त्वरेऽ ॥
         खचित करिल, नृप तुमच्याऽऽ, प्राण रक्षणाऽऽ ।
        जाउनिया, त्यासि त्वरित, करा प्रार्थनाऽऽ " ।।१७।।
  चाल बदल :
  राज मंदिरी, मुनि ते आले, अंगणि नृप तोऽ, उभा असेऽ ।
 'सुदर्शना', थांबण्यास  भूऽपति, कर जोडूनियाऽ,  प्रार्थितसेऽऽ        ।।१८।।
    'चक्र पडे ज्या स्थळी',  त्या स्थळीऽ, 'पवित्र जल' ते येइ वरी ।
    'चक्र तीर्थ' निर्माण जाहले, अघ पातक जे संहारीऽऽ  ।।१९।।
मुनि चरणांते, वंदुनि नृप तो, घेउनि येईऽऽ सदनांतऽ ।
श्रमले म्हणुनी,  चरण चुरितसे, मृदु शब्दे त्या शांतवितंऽ ।।२०।।
   मुनि वदतीऽ, "मज दिला आसरा, धन्य तुझी रे!!, अंबरिषाऽ! ।
  कृपावंत तूऽ, दयावंत तूऽ, भक्त लाडका श्रीहरिचाऽ!!"    ।।२१।।
चाल बदल : पद
प्रगटले SSऽ! श्रीहरि, नृप मंदिरी SS । 
अंबरिष,  लोळेS चरणांवरी SS !!
चरणि  ब्रीऽदाचाऽ,  गर्जे तोडर ।
कटीऽवरीऽ,  कशिला पीऽतांबर ।
कंठीऽ कौस्तुभ,  मणि तो सुंदर । 
मूर्ति दिसे गोजिरीऽ । प्रभूची SS, मूर्ति दिसे गोजिरीऽऽ!
       प्रगटलेऽऽ !, श्रीहरि, नृप मंदिरीऽ !                            ।।२२।।

नीलवर्ण तनु, सुहास्य वदनं ।
सरळ नासिकाऽ, राजीव नयन ।
मकर कुंडलेऽ, तळपति छानंऽ ।
भाळि गंध केशरी । प्रगटले SS श्रीहरि, नृप मंदिरीऽSS       ।।२३।।

    चहु हस्तांमधे,  आयुधेऽ चारंऽ ।
    कंठी तुलसि, फुलांचे हारंऽऽ ।
    श्रीऽऽवत्सलांछन हृदयांवर ।
   मुकुट शोभला शिरी । प्रगटले SS श्रीहरि, नृप मंदिरीऽ   ।।२४।।

हृदयि धरिति प्रभु,  निज भक्तांसी । 
प्रेमाश्रुंनीऽऽ, न्हाणिति त्यासी ।
मुनि दुर्वास,  धरीऽऽ चरणासीऽऽ ।
 वर्षति सुर सुम शिरी । प्रगटले SS श्रीहरि, नृप मंदिरीऽ  ।।२५।।
   चाल बदल :
   भेट देव भक्तांचीऽ झालीऽ, झाला आनंदीऽ आनंदऽ ।
    अत्यानंदे सर्व  गर्जतीऽ, "हरि गोविंदऽ!, हरि गोविंदऽ!!" ।।२६।।
 देव, भक्त, दुर्वास ऋषीसह, झाले भोजन ते छानंऽऽ ।
  प्रसाद  सेवुनि, तृप्त जाहलेऽऽ, भाग्यवंत ते!, सकल जन          ।।२७।।
 
चाल बदल : आर्या
'ऋषि-शापा'तुनि करिती, 'मुक्त' प्रभू अंबरीष रायासीऽऽ ।
  'गर्भवास दश' स्वत:, सोसुनि भक्तासि विष्णु संरक्षी  ।।२८।।
चाल बदल : पद
"माग आता वरदाऽन, सखयाऽ, माSग आता वरदाऽऽन ।।ध्रु।।
    किती तुझी ही दयाशीलता !!!
    सद्गुण तव  किति  वर्णूऽ आता !!
    प्रसन्न झालो तुजवरि भक्ता । "
वदले श्री भगवान !!,  "सखयाऽ, माSग आता वरदान"  ।।२९।।

अंबरीष नृप वदे "कृपाळा। 
रहावेS इथेS दीSनदयाळाऽ ।
तुझिया सन्निध निशिदिनि मजलाऽ ।
अढळ असावे स्थान !!!,  मागतो, एवढेच वरदान "    ।।३०।।

     भक्तास्तव प्रभु स्थीर राहिले ।   
    क्षेत्र 'बारशी' पावन झाले ।
     भक्ता सन्निध स्थानहि दिधले ।
    अंबरिषासह उभे राहिले!! 
सिंहासनि भगवान ।
    वाढवीऽऽऽ,  भक्तांचे महिमान!, ।  देउनीऽऽ, भक्तालाऽ  वरदान ।।३१।।

मुनि दुर्वाऽस 'ईश' अवतार ।
करावयास्तव  जगदोद्धार!! ।
घडवित प्रभुचे 'दश अवतारं!!' ।
नटुनी 'दश अवतारं!, । श्रीहरिS करितीS जगदोद्धारं।
मर्दुनि दुष्ट अपार!!, । श्रीहरिS करितीS जगदोद्धार  ।।३२।।
   प्रभु लीलेच्या गुंफुनि माळाऽ ।
  श्रीहरि कंठीऽ  हार घातलाऽ ।
  लक्ष्मी करुनीऽ  वंदन तुजला ।
   विनवित वारंवार!!, । ''चुकवाऽ,  जन्म मरण संसार ।
                    प्रभूSSजीS, द्या मज चरणीऽ थाऽर
  प्रभूSSजीS, द्या मज चरणीऽ थाऽर ।।३३।।       

  ------------------------  =================  ---------------------------

७. अंबरीष आख्यान (२)

देवांचा जो देव श्रीहरी, भक्ताधिन जाहलाऽऽ
बार्शी क्षेत्री अंबरिषासह भगवंत मी पाहिलाऽऽ 
पाहिलाऽऽ,  भगवंत मी पाहिलाऽऽ ।।ध्रु।।

अंबरीऽष करि, तीन दिनांचे, व्रत "साधन द्वादशीऽऽ"
एकभुक्त,  दशमीस करी नृप, "निर्जलि एकादशीऽ"
     द्वादशी तिथी, जोवरि तोवरि, भूऽप करीऽ 'पारणेऽऽ'
    मुहूर्त साधुनि, द्वादशि तिथिचा, व्रत पुरते  करणेऽ  
  पतिव्रता स्त्री, पुत्र सद्गुणी,  काही न उणेऽ!! नृपाऽ 
   सुखी नांदती सर्व प्रजाजन,  भगवंताचीऽ  कृपाऽऽ! 
पदा आपुल्या घेइल म्हणुनी, इंद्र खिन्न जाहला
        मनी बहु, इंद्र खिन्न जाहला !
  दुर्वासासी, करित प्रार्थना, "व्रत भंग करायलाऽ" 
प्रार्थनाऽ, "व्रत भंग करायलाऽ" !  ।।१।।

व्रत भंगाया मुनी पातले, तिथि द्वादशि लक्षुनीऽऽ
भोजनासि बहु उशिर लावती, भूप घाबरे मनीऽ
    तीर्थ घेउनी करी पारणे, अंबरीष भूपतीऽ
    भूपालासी, दुर्वास मुनीऽ, अति निष्ठुर बोलतीऽ

    नाना योनित, जन्म घेउनीऽऽ, जगण्याची शिक्षा  
  दिली मी  तुला, भोग, या क्षणीऽ, खाइल तुज कृत्याऽऽ
या क्षणीऽ, खाइल तुज कृत्याऽऽ!!!
निर्मुनि कृत्या, अंबरिषावरि, धाडी मुनि कोपुनीऽ
भूप न भीता, हृदयी आपुल्या, स्मरण करी श्रीहरीऽ
रक्षणार्थ हरि धाडि सुदर्शन, निज भक्ता रक्षिलेऽ
                    प्रभूने, निज भक्ता रक्षिलेऽऽ 
सिंहासनि मी अंबरिषासह भगवंता पाहिले ।।२।।

   सुदर्शनाने, वधुनी  कृत्याऽऽ!, मुनीकडे  ते वळेऽ 
  प्राण रक्षिण्या, दुर्वास मुनीऽ,  जीव घेउनी पळेऽऽ!!!  
चक्र पाठिसी, बघुनि घाबरुनि, मुनी त्रिभुवनी फिरे!!
  विधि,हर, हरिही,  न देति 'अभया', चक्र तया नावरे
   "अंबरीष नृप, चक्र थांबविल", असे सांगती हरी 
     सल्ला मानुनि, मुनी परतलेऽ , अंबरिषाच्या घरीऽऽ   
अंबरीष चक्रास थांबवी, चक्र पडे भूवरी
'चक्रतीर्थ' निर्माण जाहले, जे पातक संहारी
नृप मंदिरि हरि,  प्रगट जाहले, पीतांबर शोभला!!.
       कटीऽसीऽऽ, पीतांबर शोभलाऽ !
   शापातुनि, अंबरीऽष भक्ता, मुक्त  कराया पहाऽ!
   श्रीहरि स्वत:, नाना योनित,  जन्मा आले  दहाऽऽ! 
  देवांचा जो देव श्रीहरी, भक्ताधिन जाहलाऽऽ
अंबरिषासह बार्शी क्षेत्री भगवंत मी  पाहिलाऽ!!
पाहिलाऽऽ, भगवंत मी पाहिलाऽऽ !! ।।३।।

  मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध, कल्की 

-------------------  =======  -------------------

आमच्या जमखंडी या गावाजवळच कल्हळ्ळी नावाच्या खेड्याजवळील वेदगिरी या डोंगरावर श्री व्यंकटेशाचे पुरातन देऊळ आहे. तिरुपती येथील व्यंकटेश भक्तांसाठी इथे प्रकट झाले आणि राहिले अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. 


८. कल्लहळ्ळी  ( कल्हळ्ळी ) व्यंकटेश क्षेत्रावतार

गौरिसुताते नमन करूनी, नमिते मी श्रीगुरुपायी 
श्री हरिचे गुण गान कराया, बुद्धी द्या मज लवलाही    ।।१।।
    अंबरिषास्तव शेषशयन प्रभु, नटले की दश अवतारी 
    कलि माझारी तोच श्रीहरी, व्यंकटेश हे नाम धरी    ।।२।।
कवण्या भक्तास्तव गिरिधारी, आले व्यंकटगिरीवरी
प्रियभक्तांची कथा मनोरम, ऐका ऐका हो सारी         ।।३।।
     गिरिधारीचा एक भक्तवर, अमरगोळ त्याचे गांवऽ
     'नागण्णय्या',  नाम तयाचे, श्रीहरि चरणी दृढ भावऽ     ।।४।।
नवरात्रोत्सव पहावयास्तव, जात असे की दरसालंऽ
वृद्ध जाहला, शरीर थकले, प्रभुचरणी निष्ठा अढळऽ     ।।५।।
    वृद्धत्वामुळे गिरि चढवेना, तळमळ वाटे बहु भारी 
    'चुकेल माझा नेम' असा हा, ध्यास लागला मनांतरी ।।६।।
शयनि पहुडता,  निद्रा आली, स्वप्नी आला द्विज एकंऽऽ
काय बोलला "न करी चिंता, मद्वचनाते तू ऐकऽऽ ।।७।।
    जमखंडीहुन द्वय कोसावर, वेदगिरी हा असे पहा
    संनिध कल्हळ्ळी ग्राम असे, तिथे जाउनी स्वस्थ रहा ।।८।।    
द्वय भक्ताते देतिल दर्शन वेदगिरीवर गिरिधारी
न करी चिंता" ऐसे वदुनी, गुप्त जाहले देव तरी ।।९।।
  सोबत खाशी बघुनि भक्त तो, आला कल्हळ्ळी गांवी
  यल्लम्मा कुलस्वामिनि त्याची, पुजा तियेची नित्य करी ।।१०।।
 'त्रिमलाचारी', नामे ब्राह्मण, बेलगुप्पिचा रहिवासी
मनी वासना असे तयाच्या, जावे एकदा गिरीवरी ।।११।।
    साधारण स्थिति असे तयाची, द्रव्य नसे संचित कांही
   कसे गिरीवर घडेल जाणे ? इच्छा मनिची मनि राही ।।१२।।
हळु हळु द्विज तो द्रव्य सांठवी, करी तयारी जाण्याची
गिरिवरि  जाउनि गिरिधारीचे, रूप मनोहर पहाण्याची ।।१३।।
  सर्व तयारी करूनि निजता, स्वप्नि एक तो द्विज आला
  रूऽऽप मनोहर असे तयाचे, शेला भरजरि पांघरला ।।१४।।  
वदे "सुभक्ता, होतिल श्रम तुज, अवघड गिरि बहु चढण्याला
वेदगिरीवर जा तु त्वरेने, देतिल दर्शन प्रभु तुजला ।।१५।।
   शुरपाली हे क्षेत्र मनोरम, त्या मार्गाने त्वा जावे
   देव असे नरसिंह तिथे जो, दर्शन त्याचे त्वा घ्यावे" ।।१६।।
असे कथुनि द्विज गुप्त जाहला, जागृत झाला भक्तवरंऽऽ    
  स्वप्नाचा मनि विचार करिता, खेद वाटला मनि फारंऽऽ ।।१७।।
  "गिरिवरि येऊ नको" असे कां, वदले मजला प्रभुरावंऽ ?
  काय मजमुळे पवित्र स्थळ ते, विटाळेल हो तरि कायऽऽ? ।।१८।।
पतीतपावन नाम तुझे प्रभु, उद्धरिसी जन पापि किती?
मग कां मजला दूर लोटिशी ?  मोडवेना तव वचन परी"।।१९।।
  पत्नीसह द्विज निघे जावया, शुरपाली क्षेत्रावरुनी
  कृष्णेमध्ये स्नान करोनी, नरहरिचे दर्शन घेई ।।२०।।
वेदगिरीवर त्वरे पातला, मार्गी वृक्ष लता फुलल्या
नानापरि पशु, पक्षि क्रीडती, अवलोकित त्यांच्या लीला ।।२१।।
   गिरिवरि येता, शब्द ऐकला, "आले, आले भक्तवरंऽऽ"
  ध्वनी परिसता, विस्मित झाला, भये व्यापिले अंतरंऽ ।।२२।।
नागण्णय्या,  पूजा करुनी, बसे देउळी ध्यानस्थंऽऽ 
शब्द तयाच्या श्रवणी पडतां, आला गिरिवरि धांवतऽऽ ।।२३।।
  दंपतीस त्या नयनि पाहता, म्हणे "हेच की यदुरावंऽऽ?" 
  नागण्णाला बघुनि द्विजाला, वाटे 'आला हा देव' ।।२४।।
भक्तवरांच्या भेटि जाहल्या, सांगति आपुला वृत्तांतऽऽ 
दुग्ध शर्करा एक जाहली, ऐसे वाटे चित्तांतऽऽ       ।।२५।।
  नागण्णय्या  दंपतीस त्या, घेउनिया निज गृहि गेला
  'कमलाकर कधि देतिल दर्शन?' वेध लागला चित्ताला ।।२६।। 
बहु जन्मांची बहु पुण्याई, उदया येई एक दिनी
मंगल सुस्वर बहु वाद्यांचा, ध्वनि ये वेदगिरीवरुनी ।।२७।।
  भक्त द्वय सुस्नांत होउनी, बसले देव पुजा करुनी
  अरुणोदय तो असे जाहला, घंटा रव ऐकू येई ।।२८।।
धावति दोघे तया दिशेने, प्रकाश होईना सहनंऽऽ 
स्थीर राहिले, तोवरि पुढती, प्रगट जाहले भगवानंऽऽ ।।२९।।
  सिंहासन जे जडित हिऱ्यांचे, त्यावरि सुंदर रूऽऽप दिसे
  चहुहस्ती शोभती आयुधे, पीत पितांबर झळकतसे ।।३०।।
दंडि शोभती बाहु भूषणे, कंठी कौस्तुभ वनमाळा
वत्सलांछन हृदयि विराजे, मस्तकि रत्नमुकुट दिसला ।।३१।।
  रूऽऽप असे हे नयनि पाहता, भक्त लागती चरणाला 
  स्तुती करीती बहू परीने, हर्ष मावेना गगनाला ।।३२।।
व्यंकटेश प्रभु वदति तयासी, "मागावे हो वरदाना"
भक्त बोलती, "रहावे येथेऽ, उद्धराया येथील जना" ।।३३।।
   प्रिय भक्तांच्या वचनास्तव प्रभु, स्थीर राहिले त्या ठाया 
   कमलावर पदि कमलपुष्प हे अर्पुनि पद कमली नमुया ।।३४।।
पद्मावति पति पद्मनाभ तव, महिमा न कळे गा मजसीऽऽ
जोडुनि पाणी मागत लक्ष्मी, ठाव देइ तव चरणासीऽऽ  ।।३५।।
  
   
  ------------------------  =================  ------------------


९.सीतेची विनवणी
 (पितृ वचन पालनार्थ १४ वर्षासांठी वनवासाला निघताना)

विनविते जानकी, वंदुनिया प्रभु पायाऽ
"न्या मजसि काननीऽऽ, तुम्हां सवे रघुरायाऽ" (ध्रु)

"मम उभय कुलांतिल, आप्त स्वकिय गणगोतंऽ
बहु सौख्य संपदा, तुम्हांवाचुनी व्यर्थऽ
  होईल सौख्य मज, तुमच्या सान्निध्यांतऽ
  या चरणां वाचुनि, आंस न दुजि  हृदयांतऽ
वनि भयहि नसे मज, कालहि नमि तव पायांऽ 
"न्या मजसि काननीऽऽ, तुम्हासवे रघुरायाऽ" (१)

"मख  रक्षिता तुम्हीऽ, दैत्य मारिले बहुतंऽ
ती दुष्ट त्राटिकाऽ, वधिली घोर वनांतऽ
    ही कीर्ति आपुलीऽ, ठाउक मजला नाथंऽ
    मज भीति कुणाचीऽ, जवळी असता कांतऽ
वनि श्रमुनी येताऽ, चुरिन आऽपुल्या पायांऽ
न्या मजसि काननीऽऽ, तुम्हांसवे रघुरायाऽ " (२)

चाल बदल : श्रीरामाचे उत्तर
श्रीराम वदे सीतेसि, "किती सांगावे ?
                    वनवासि तुवा नच यावे
मम विरह होय बहु, दुःसह कौसल्येसीऽ
                  समजाविल कोण तियेसी ?
मूर्छित झाले मम तात, सत्य तू बघशीऽ
                  होईल सांग गति कैसी ?
निज जनक जननि तू, समज गं या दोघांते
                   होईल सौख्य मनि मज ते
     आहेस प्रिये तू ज्ञानीऽ
     सीऽते तू चतुर शहाणीऽ
     कां नयनि  आणिले पाणीऽ ?
      कर विचार बरवा चित्तीऽ
     का उगाच करिसी खंती ऽ?
मृदु मधुर बोलुनीऽऽ, त्यांचे दुःख हरावेऽ
        वनवासि तुवा नच यावे " (३)

"फल, मूल, जलहि कधि काली न मिळेल तिथे
                          सुखरूऽप बैस तू येथेऽ
  खडे, कंटक, रुततिल पाया
 सुकुमार तुझी ही काया
 नाहीच तिथे मृदु शय्या
मम मातृ-पितृ निज दैवत पुजुनि असावे 
                    वनवासि तुवा नच यावे "
      परिसोनि पतीची वाणी, विनयेच वचे
            "श्रीरामा मज न त्यजावे
             वनि मजला घेउनि जावे" (४)

चाल बदल :
"बहु परी मजसि तुम्हि, सांगितले सुविचारंऽ
पण विरह आपुलाऽ, मला न सोसवणारंऽ
    तडफडे जलाविण, मीन जसा तो फारंऽ
    मज त्यजुनी जाता, गति मम तशि होणारंऽ"
विनविते नयन जलि भिजवुनि प्रभुच्या पाया
"न्या मजसि काननीऽऽ, तुम्हांसवे रघुरायाऽ" (५)

चाल बदल :
श्रीवसिष्ठ गुरु, रामासि बोलले "पाही
            सीतेसि सवे तू नेई "
गुरु आज्ञा मानुनि, राम संमती देई 
            "चल वनी, वल्कले लेई
नेईन मजसवेऽ, पूस आता नयनांसीऽ
            चल शीघ्र जाउ तीघेही"
मग राम, जानकी, लक्ष्मण गुरुजन वंदी
              तीघेहि लागले   पायीऽ
"वनवास चरित या पुढिल असावे बरवे
               आम्हांस  आशिर्वच द्यावे"   (६)

चाल बदल
सौमित्र सीतेसह, वनी जाति  रघुवीरऽ
वनि चौदा वर्षे, काल क्रमुनिया थोरंऽ
जोडुनी ऋक्ष, कपि  यांचे सैन्य अपारंऽ
 बहु राक्षस वधिले, "रावण - सह परिवारं"
परततां नगरि जन, करिती "जय जय" कारंऽ
प्रभु बसति राज्यपदि, त्रिभुवनि सौख्य अपारंऽ
शत्रुघ्न भरत ते, चवऱ्या करि घेउनियाऽ
सौमित्र उभा तो, जवळी धनु घेउनियाऽ
हनुमंत बैसला, पुढे हस्त जोडुनियाऽ
हे रूऽप प्रभूंचे,  सांठवुनीया हृदया
    लक्ष्मी वंदितसे, प्रेमे नमुनी पायांऽ  (७)

   
 ------------------------  =================  --------------------


०. भोळाराम - राम - रामदास स्वामी

शिष्य जे वदति समर्थासीऽऽ
"काशी क्षेत्री चला, जाउया गंगा स्नानासी" (ध्रु)

झटपट झालि तयारी तीऽऽ,
प्रभुसेवेस्तव, बालभक्त तो, राहीऽऽ गडावरती
गुरुवर आज्ञा त्या करिती,
"प्रभात समयी, 'कांकडारती' नित्य नेमे कर ती 
"प्रेमे करि पूजाऽऽ - आरतीऽ,
घालि भोजना प्रभुरायासी", आज्ञा ही कथिती
यापरि कथुनीऽ,  सकल तयासी,
शिष्यांसह श्रीसमर्थ जाती काशी क्षेत्रासीऽ  (१)

प्रभातीऽऽ उठेऽ बाऽल भक्तंऽ,
सडा संमार्जन करुनि,  काकडा, पूजा मग करितंऽ
करुनिया पाकसिद्धि त्वरितंऽ
नैवेद्याची ताटे आणुनि, "स्वीकारा" वदतंऽ
बैसला जोडुनिया हातंऽऽ
" रुसलासी  कां देवा?" म्हणुनी  बहु समजावीतंऽ
विनवणी करीऽ, प्रेमे प्रभुसी
"जरि न जेवशिल, त्यजिन प्राण मम, तवचरणापाशी  !!!"  (२)

बघुनिया भक्ताचा भावंऽ
भक्तासह जेवले देव हो, लीला अभिनंवंऽ
भोळा सेवा करि सर्वऽ
दमला, श्रमलाऽ, कामे करुनी थकला बहु जीवऽ 
राघवा कथि मनिचा भावंऽ
"ज्वर आला मज, कशी करूऽ मी कामे ही सर्व ?"
वदे 'अज्ञान',  राघवासी,
"सर्व ही कामे करि मी एकटा, श्रम होती मजसी
विभागणि करु या कामाची,
सर्वांनी मज सहाय्य करावे, विनंति मम ऐसी !" (३)

विश्वावरि   ज्याची सत्ता !!,
तोच प्रभूऽ निज, प्रिय भक्तांच्या, पुरवीऽ मनोरथाऽऽ
भक्त आधीन प्रभू राया,
'अज्ञाना'ची मानुनि आज्ञा, करिती निज कार्या
अंजनी तनय रामभक्तंऽऽ,
सौमित्रासह, करि निजकार्या, बघुनी भावार्थऽ
सकलंऽ त्रैलोक्याची माता
पाकसिद्धि ती, त्वरित करितसे, बघुनी बालमना
जानकी पाकसिद्धि करितंऽ
अष्टसिद्धि राबती तिजसवे, काय उणे तेथंऽ
आनंदे दिन ऐसे क्रमिता,
शिळ्या भाकरी उरल्या  म्हणुनी, 'काला'  करि माता,
आले सकल भोजनासी,
परि जेवेना बालभक्त तो, अश्रू नयनासी  (४)

 जानकी कुरवाळी वदनाऽ
 "काय जाहले, सखया तुजसी ?, कां करिसी रुदनां ? " 
वदे तो "ऐका मम वचनंऽ 
समर्थासि हा आवडे काला, झाले मज स्मरणंऽ"
बघुनिया काला तो छानं
"समर्थांसि हा आवडे काला" सांगे अज्ञानंऽ
"भेटुनीऽऽ,  झाले बहुत दिन
काला त्यांसी, देउनि प्रेमे, वंदिन मी चरण"
प्रेमे विनवि मारुतीसी,
"काशी क्षेत्रीऽ, घेउनि जा मज, काला देण्यासी" (५)

भोळ्या भक्ताचेऽऽ भोळे मन
हट्ट तयाचा,  पुरवितसे तो,  वायूऽऽऽनंदन
मारुती स्कंधी 'अज्ञानं',
क्षणात आला, काशी क्षेत्री, काला घेऊनंऽ
मारुती स्कंधी बैसोनी,
काशी क्षेत्री त्वरित पातला, वंदी गुरु चरणी
वदति गुरु "कैसा आलासीऽऽ?"
"वायुसुताच्याऽ सवे पातलो", खुण दावी ऐसीऽ
करी वृत्तांत सर्व कथनंऽ
वायुसुतासह, आलो ऐसी, दाखवली खूणंऽ
समर्थ,  नमिति मारुतीऽसीऽ
"भोळ्यास्तव श्रम, तुम्हासि झाले, क्षमा करा मजसी"
समर्थ, 'काला'  स्वीकारितीऽ
 भक्ति प्रेम ते, बघुनि तयांचे, विस्मित मनि होती (६)

भोळाऽऽराम भोळाऽऽ भावंऽ
साह्य तयासी, करिति सकलही, बघुनि चित्त शुद्धंऽ 
समर्थ, नमिती मारुतिला,
भोळ्यास्तव तुम्हि, सर्वहि श्रमला, क्षमा करा मजला !!,
समर्थ मग सकलांसी वदती,
"भोळ्यास्तव मम,  शिणति दैवते, जाउ गडावरती"
गुरूऽऽ मग, स्वधामीऽऽ आले,
धन्य धन्य, त्या गुरुशिष्यांची, वंदूया पाउलेऽ
हृदयि धरू,  गुरुऽ - शिष्य - प्रेमाऽऽ
धन्य धन्य गुरु, धन्य शिष्य जो, मान्य देवतांना
स्वीकारा,  सेवा ही आमुची, 
कर जोडुनिया, लक्ष्मी प्रेमे, नमिते चरणासी (७)

----------------  ==============  --------------

११. दत्तात्रेयाचे भोजन पात्र

शिरोळ ग्रामी,  सद्गुरु स्वामी, आले भोजना माध्यान्हीऽ
प्रगट होउनी,  रूऽप दाविले, पतिव्रता बहु पाहोनीऽ ।।ध्रु।।

   यतिवर येथे, दत्त दिगंबर, आलेऽ एकाऽ विप्राघरी
   "नारायण नारायण अल्लख", मंत्र मुखी हा उच्चारी ।।१।।
देखुनि नयनी, सती सुंदरी, आली वेगे बाहेरी
वंदुनि चरणा, जोडुनि पाणी, उभी राहिली ती नारी ।।२।।
   यती बोलती, सतीस "द्यावी,  'भिक्षा' आम्हा पोटभरी,
   माध्यान्ह समय, कठिण पाहुनी, आलो सति मी तव द्वारी ।।३।।
भोजन घाली, त्वरा करोनी, धीर न धरवे मज जननी"
प्रगट होउनी,  रूप दाविले, पतिव्रता बहु पाहोनीऽ  ।।४।।

   क्षुधाक्रांत, मग पाहुनि यतिला, पतिव्रता विस्मित झाली
   अन्न लेश गृहि, नाही म्हणूनी, खेदे लज्जित मनि झाली ।।५।।
अंतर्ज्ञानी, दीन दयाळू, पाहुनि द्रवले भक्ति भली
"सिद्ध असे ते वाढी माते, चिंता सोडी या वेळी" ।।६।।
    हर्षुनिया मग, चंद्र वदनि ते, अश्रू गदगदले नयनी
    प्रगट होउनी, रूप दाविले, पतिव्रता बहु पाहोनीऽ  ।।७।।

"पूर्ण पात्र गृहि नाही" म्हणता, प्रभुने अघटित जे केलेऽ
पाषाणाचे पात्र करोनी, त्यावर वाढी यति बोले ।।८।।
   पातळ कण्या, आवडी प्रीतिने, स्वस्थपणे भोजन केले
क्षुधा निवाली, आनंदाने, आशिर्वचन, तिला दिधले ।।९।।
   "स्थिर सौभाग्य, संतती, लक्ष्मी, अखंड राहो तव सदनी"
   प्रगट होउनी रूप दाविले, पतिव्रता बहु पाहोनीऽ  ।।१०।।

"या पात्राची, पूजा करुनी, भक्ती भावे भजन करा
येथे माझी, असे विभूती, हा निश्चय तुम्हि मनी धरा ।।११।।
   शूल, कुष्ठ,  इत्यादि भयंकर, रोग नष्ट होतील त्वरे "
   या परि सांगुनि, जाती स्वामी, कृष्णातीरा पलीकडे ।।१२।।
तेंव्हापासुनि प्रसिद्ध झाले, 'भोजन पात्र' शिरोळ पुरा
अनन्य भावे, पूजा करिता, भवपाशातुन करि सुटका ।।१३।।
     विनम्र   भावे, जोडुनिया कर, वंदित लक्ष्मी गुरुचरणीऽ
  प्रगट होउनी, रूप दाखवा, ही मम तुम्हां आळवणीऽ  ।।१४।। 

----------------  ==============  --------------

१२. श्रीपाद श्रीवल्लभ स्वामी

स्वधर्म पालक, पतितोद्धारक, योगी निष्कामीऽ
परम कृपाळू, गुरु श्रीपाद, श्रीवल्लभ स्वामी ।।ध्रु।।

    पीठापूरीऽ, आपळ्ळराजा, सुमतीच्या पोटी
    दत्त स्वरूपीऽ, जन्म घेतला, 'वचन' पूर्तिसाठी
    तोषवुनी, उभयांस निघाले, पुण्य क्षेत्र धामी 
    परम कृपाळू, गुरु श्रीपाद, श्रीवल्लभ स्वामी ।।१।।
काशी, बद्री, तीर्थे करुनी, गोकर्णा आले
साधु संतजन, सत्संगाने, पुलकित मनि झाले 
थोर तपस्या, करुनि पातले, कुरवपूर ग्रामी
परम कृपाळू, गुरु श्रीपाद, श्रीवल्लभ स्वामी ।।२।।
     रजकाचेऽ, दारिद्र्य निवारुनि, राज्यपदा दिधले
    'वल्लभेश', द्विज जिवंत करुनी, तस्करास वधिले
    विधवा स्त्रीच्या, सुता बनवले, ज्ञानवंत नामी
    परम कृपाळू, गुरु श्रीपाद, श्रीवल्लभ स्वामी ।।३।। 
आश्विन वद्य, द्वादशी सुदिन तो, अंतर्धानाचा
आत्मानंदी, रंगुन गेला, नाथ अनाथांचा
सुरम्य सरिता, कृष्णातीरी, अखंड विश्रामी
परम कृपाळू, गुरु श्रीपाद .श्रीवल्लभ स्वामी ।।४।।
   ऐकुनि लौकिक, असंख्य भाविक, या स्थानी येती
   दिव्य पादुका, दर्शन घेउनि, स्वच्छंदे रमती
   भव भय संकट,  हरते स्मरता, नित अंतर्यामी
   परम कृपाळू, गुरु श्रीपाद, श्रीवल्लभ स्वामी ।।५।।

----------------  ==============  --------------

१३.१ करवीर अंबाबाई क्षेत्र वर्णन

कोल्हापुर करविर क्षेत्रीऽ, 
  अवचित मी गेले बाईऽ
पाहिली चतुर्भूज मूर्तीऽ, 
  साक्षातच अंबाबाईऽऽ  (ध्रु)

नेसली पीतांबर पिवळा,
  घातली भरजरी चोळीऽ
नथ नाकि, कर्णि कुंडलेऽ
  मळवऽऽट शोभला भाळीऽ 
मातुलिन्ग उजवे हाती
  शिवलिन्ग मस्तकावरती
सूर्यकिरण मुखावरि पडलेऽ
  पाहुनि मन तल्लिन होईऽऽ    ।।१।।

देउळाचि अघटित रचनाऽ
 अवलोकन केली नयनीऽ
ठाई ठाई पुराणे वदतीऽ 
  किति सभा, कीर्तने स्तविती
किति भक्त दर्शना येती
  राउळात गर्दिच गर्दीऽ 
सर्वही अंबिका स्तवितीऽ
  स्तुति स्तोत्रेऽ गीते गातीऽ    ।।२।।

कैलास हिमालय शिखरी  
  भय जनासि जाता वाटे
पशुपती सांब तो भोळा 
   अक्षय अंबा शिरि येथे
"दे मजला अक्षय चुडे"
   लक्ष्मी चरणी प्रार्थितसे
पाहुनिया अंबाबाई   
      मन माझे तल्लिन झाले   ||३||

----------------  ==============  --------------

१३.२ योगेश्वरी जगदम्बा माउली

बहुत दिनाची. आंस मनीची, आज पूर्ण जाहलीऽ
श्री जगदंबा, कुलस्वामिनी, योगेश्वरि पाहिलीऽ 
                  नयनि मीऽ, योगेश्वरि पाहिलीऽ ।।ध्रु।।
हेमपिठावरि, सुवर्णमूर्ती, रूप किती सुंदरऽ
                 जननिचे, रूप किती सुंदरऽ
भाळी कुंकुम, नेत्री अंजन, वेणीऽ पाठीवरऽ
                  देविच्या, वेणीऽ पाठीवरऽ
लाल पैठणी, हिरवि कंचुकी, जरि बुट्टे त्यावरऽ
                 झळकती, जरि बुट्टे त्यावरऽ
कंठीऽ मंगळसूत्र तन्मणी, लफ्फा चंद्रहारऽ
                  अंबेच्या, गळा चंद्रहारऽ
दंडी वाकी, बाजुबंद ते, करि कंकणे घातलीऽ
                    आइने, करि कंकणे घातलीऽ  ।।१।।
पोत तांदळी, होनांची ती, माळ गळा घातलीऽ
                 जननिनेऽ, माळ गळा घातलीऽ
रत्न मुगुट शिरि, कर्णि कुंडले, नथ नाकी शोभलीऽ
                           आइच्याऽ, नथ नाकी शोभलीऽ
पुष्पांचा संभार सभोवति, अंगी उटि लावलीऽ
                       आइच्याऽ, अंगी उटि लावलीऽ
नयनी माणिक रत्नांची ती, दिव्य प्रभा फांकलीऽ
                     चहुंकडे, दिव्य प्रभा फांकलीऽ
काय वर्णु मी, रूऽप जननिचे, मति माझी गुंगलीऽ
                      पाहुनीऽ, मति माझी गुंगलीऽ ।।२।।

सांज सकाळी, पूजे समयी, वाद्य गजर सुस्वरऽ
                        होतसे, वाद्य गजर सुस्वरऽ
सुहास्य वदना, माय भवानी, प्रसन्न भक्तांवरऽ
                       सदोदित, प्रसन्न भक्तांवरऽ
ताट चांदिचे नैवेद्यासी, चटण्या कोशिंबिरीऽ
                 भाज्या बहु, चटण्या कोशिंबिरीऽ
वरण भातावर साजुक तुप ते, पुरण पोळि साजिरीऽ
                           आइला, पुरण पोळि साजिरीऽ
सद्भावे नैवेद्य अर्पितीऽ, देति विडा दक्षिणाऽ
                  अंबेला,  देति विडा दक्षिणाऽ  ।।३।।

अनन्य भावे, नमिति भक्तजन, जोडुनि बद्धांजलीऽ
                           आइला, जोडुनि बद्धांजलीऽ
ब्राह्मण भोजन करण्या बसले, अन्नदान पंगतीऽ
                       जेविती, प्रसाद खुषिने कितीऽ
भाताची मुद, गव्हल्याची खिर, पुरण पोळि सुंदरऽ
                          वाढिती, साजुक तुप त्यावरंऽ
नाजुक बहुपरिची पक्वान्ने, केली भरपूरऽ
                      वाढिती, पुरे म्हणति  तोवरऽ
विडा दक्षिणा समर्पुनी मग, नमिती कर जोडुनी
                    भक्त ते, नमिती कर जोडुनी ।।४।।

----------------  ==============  --------------

















Wednesday, June 10, 2020

कॅलिफोर्नियातले टॉरेन्स -२


कॅलिफोर्नियाला पॅसिफिक महासागराचा रम्य असा किनारा लाभला आहे. टॉरेन्स हे शहरसुद्धा या किनाऱ्यावरच आहे. या शहराला लागूनच रिडोंडो बीच नावाचा एक सुंदर बीच आहे. इथे समुद्रकिनाऱ्याला समांतर असा एक रुंद रस्ता आहे, त्याच्या बाजूने चालत किंवा पळत जाणाऱ्या लोकांसाठी आणि सायकलस्वारांसाठी वेगवेगळ्या मार्गिका आहेत. हे सगळे रस्ते समुद्रसपाटीपासून चार पाच मीटर उंचावर आहे. तिथून खाली वाळूवर उतरायला जागोजागी पायऱ्या ठेवल्या आहेत. म्हणजे मुंबईतले मरीन ड्राइव्ह आणि जुहू बीच या दोन्ही जागांची मजा या रिडोंडो बीचवर एकत्र घेता येते. 

हा बीच आमच्या घरापासून तसा जवळच म्हणजे दोन अडीच किलोमीटर्स अंतरावर आहे. आमच्या घराजवळच राहणारा एक सुदृढ तरुण रोज सकाळी जॉगिंग करत तिथपर्यंत फिरून येत असे असे तो सांगायचा. पण ते माझ्या कुवतीबाहेर होते. मी कदाचित तिथपर्यंत चालत फिरत जाऊ शकलोही असतो, पण घराकडे परत कसा येणार? तिकडे आपल्या वाशी किंवा पुण्यासारख्या ऑटोरिक्शा मिळत नाहीत. त्या असत्या तर मी दर आठवड्याला एकादी चक्कर मारली असती. 


आम्ही दोन तीन वेळा या बीचवर कारमधून प्रभातफेरीसाठी गेलो. रस्त्याच्या कडेला या टोकापासून त्या टोकापर्यंत पार्किंग स्लॉट्स आहेत, पण त्यातलेही बरेचसे भरलेले असतात. तिथली एकादी रिकामी जागा बघून तिथल्या चौकोनात आपली गाडी उभी केली. तिथल्या यंत्रात एक नाणे सरकवून तिथे अर्धा तासासाठी गाडी उभी करायची परवानगी घेतली. मी विचार केला की वाशीला मी तेवढ्या पैशात रिक्शाने घरापासून तिथपर्यंत जाऊन परत आलो असतो आणि तिथे वाटेल तेवढा वेळ थांबू शकलो असतो.  

आमच्याकडे मर्यादित वेळ असल्यामुळे आम्ही तिथल्या मरीन ड्राइव्हवरूनच एक फेरी मारली आणि वाळूत मजा करणाऱ्या मंडळींची गंमत थोडी दुरूनच पाहिली.  अमेरिकेतले लोक शौकीन असतात. मजेत फिरतांनाही एका हातातल्या बीअरचे घोट घेत आणि दुसऱ्या हातातल्या सटर फटर खायच्या वस्तूचा फराळ करत असतात. पण त्यांचे रॅपर्स किंवा कॅन्स वगैरे मात्र जागोजागी ठेवलेल्या कचऱ्याच्या डब्यातच कटाक्षाने टाकतात. शिवाय किनारा स्वच्छ ठेवणारे नोकर सारखे फिरत असतात आणि वारा किंवा लाटांबरोबर काही कचरा किनाऱ्यावर आलाच तर ते तत्परतेने गोळा करत असतात. त्यामुळे तो सगळा परिसर कमालीचा स्वच्छ ठेवला जातो.  तिथले शौकीन तोक वाळूवर बसण्यासाठीसुद्धा चांगला जामानिमा करून येतात आणि समोर समुद्राच्या लाटा पहात सूर्याच्या कोवळ्या उन्हाची मजा घेत आरामात पडून राहतात.  काही लोक लहानशा फायबरच्या होड्या घेऊन येतात आणि सरळ समुद्राच्या लाटांमध्ये घुसतात. 

टॉरेन्सजवळही आपल्या मलबार हिलसारखी श्रीमंतांचे बंगले असलेली एक टेकडी आहे. तिकडे जाणारा रस्ताही समुद्रकिनाऱ्याने आहे. एकदा आम्ही संध्याकाळच्या वेळी त्या रस्त्याने ड्राइव्ह करायला गेलो. मुंबईप्रमाणेच टॉरेन्सही त्या देशाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आहे. त्या दिवशी मला पॅसिफिक महासागरात बुडी घेणाऱ्या मावळत्या दिनकराचे दर्शन घ्यायला मिळाले.   


लॉस एंजेलिस शहराजवळ अनेक बीचेस आहेत, त्यातला सँटा मोनिकाचा समुद्रकिनारा पर्यटकांसाठी अत्यंत आवडता आहे. जगभरातून जिवाची अमेरिका करायला आलेल्या टूरिस्टांची प्रचंड गर्दी तिथे नेहमीच असते. इथे चांगला लांबलचक आणि सुंदर असा बीच तर आहेच, शिवाय बीचवरच एक मोठा अॅम्यूजमेंट पार्क आहे. तिथे अनेक प्रकारच्या राइड्स आहेत, अनेक प्रकारच्या मनपसंत खाद्यंतीसाठी भरपूर ठिकाणे आहेत. तळलेले चविष्ट खेकडे आणि मासे यांचे पदार्थ ही तिथलीही स्पेशॅलिटी आहे.  शिवाय गाणी गाणारे, वाद्ये वाजवणारे, जादूचे किंवा सर्कससारखे खेळ दाखवणारे, तिथल्या तिथे रेखाचित्र काढून देणारे वगैरे कलाकारही रस्त्याच्या कडेला आपल्या करामती दाखवत असतात. त्यामुळे एक जत्रा भरल्यासारखे मनमौजी वातावरण असते. एका ठिकाणी मासे पकडण्यासाठी प्लॅटफॉर्म बांधून ठेवला आहे. तिथे हौशी शिकारी गळ टाकून बसलेले  किंबहुना उभे असतात, पण त्यातले बहुतेक लोक पकडलेले मासे खात नाहीत. त्याचा फोटो घेऊन त्याला गळातून मुक्त करतात आणि पुन्हा  पाण्यात सोडून देतात.

माझ्या अमेरिकेच्या या सफरीमध्ये मी जितक्या जागा बघितल्या त्यात मला समुद्रकिनाऱ्यांची अनेक निरनिराळी रूपे पहायला मिळाली.

Sunday, May 10, 2020

कॅलिफोर्नियातले टॉरेन्स -१



मी २००८मध्ये पहिल्यांदा अमेरिकेला गेलो होतो तेंव्हा पूर्वेकडच्या जॉर्जिया राज्यातल्या अॅटलांटा महानगराजवळ असलेल्या अल्फारेटा इथे राहिलो होतो. तीनचारशे वर्षांचा इतिहास असलेले आणि अमेरिकेच्या दृष्टीने पाहता हे एक जुने शहर होते आणि दीडदोनशे वर्षांपूर्वीच्या काही जुन्या काळातल्या वास्तू त्या शहराच्या जुन्या भागात अजूनही दिसत होत्या. पण मी रहात होतो तो भाग मात्र संपूर्णपणे नवा होता. आमच्या वसाहतीमध्ये (कम्युनिटीत) प्रत्येकी वीस पंचवीस फ्लॅट असलेल्या वीस पंचवीस इमारती एका मोकळ्या प्रशस्त जागेत अंतराअंतराने बांधल्या होत्या. आमच्या घराच्या आजूबाजूला खूप झाडे होती, त्यावर पक्षी किलबिलत असायचे, खारोट्या धावत असायच्या आणि ही मंडळी आमच्या अंगणातही निर्धास्तपणे येत असत. आमच्या कम्युनिटीमध्ये मुलांना खेळण्यासाठी प्रशस्त प्ले एरियाज होत्या, मोठ्या लोकांसाठी टेनिस कोर्टे होती, स्विमिंग पूल होता आणि चक्क एक लहानसे नैसर्गिक तळे होते. त्यात कमळे उमलत असत आणि काळ्या रंगाच्या बदकांचा थवा विहार करत असे. अधूनमधून ही बदके रस्त्यातून एका रांगेत ऐटीत मार्च करत तेंव्हा पहायला मजा वाटत असे. संध्याकाळच्या वेळी खूप लोक घराबाहेर पडून तिथल्या मोकळ्या हवेची मजा घेत फिरतांना दिसत आणि भेटत असत. मात्र आमच्या वसाहतीच्या सर्व बाजूंनी उंच भिंत बांधून तिला बंदिस्त केले होते आणि घरातून निघाल्यानंतर मुख्य गेटमधून बाहेर पडून दोनतीनशे मीटर चालत गेल्यानंतर तिथे दुसरी मनुष्य वस्ती होती.

गेल्या वर्षी मी दुसऱ्यांदा अमेरिकेला गेलो तेंव्हा अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील कॅलिफोर्निया राज्यातल्या लॉसएंजेलिस या महानगराजवळ असलेल्या टॉरेन्स या शहरात राहिलो होतो. इथली परिस्थिती एकदमच वेगळी होती. तिथल्या अँझा अॅव्हेन्यू नावाच्या एका मोठ्या हमरस्त्यावर आमची कम्युनिटी होती. यातल्या दहापंधरा बिल्डिंग्ज एकमेकींना खेटून उभ्या होत्या. त्यामुळे घराच्या कुठल्याही खिडकीमधून मोकळे आकाश दिसत नव्हते किंवा मोकळा वारा खेळत नव्हता. झाडांच्या नावाने गुलाबासारख्या फुलझाडांच्या रांगा घरांना खेटून लावल्या होत्या. तिथे कुठलेही पक्षी किंवा प्राणी यांचे दर्शन दुर्मिळ होते. माणसेसुद्धा घरातून बाहेर पडली की थेट त्यांच्या गॅरेजमध्ये जाऊन आपल्या गाडीत बसायची. आवारामध्ये फिरायला मोकळी जागाच नव्हती. त्यामुळे मुद्दाम कुणाच्या घरी गेल्याशिवाय सहज येताजाता दुसरे कोणी भेटायचा प्रश्नच नव्हता.  अमेरिकेत असतात त्याप्रमाणे आतून मात्र ही घरेही चांगली ऐसपैस होती, खोल्या मोठ्या आकारांच्या होत्या आणि सामान ठेवण्यासाठी अॅटिक्स दिलेले होते. सोयींच्या दृष्टीने ते घर ठीक असले तरी प्रथमदर्शनी मला तिथे जरासे कोंदटल्यासारखेच वाटले.

त्यामुळे प्रवासाचा शीण उतरल्यावर दुसरे दिवशी सकाळीच मी घराबाहेर पडलो. आमच्या घरालगत असलेला अँझा अॅव्हेन्यू हा चांगला पंचवीस तीस मीटर रुंद असलेला आठ पदरी रस्ता होता आणि त्यावरून शेकडो मोटारी सुसाट धावत होत्या. आपल्या इकडे कुठल्याही शहराच्या अंतर्भागात इतकी वाहतूक पाहण्याची सवय नसल्यामुळे आधी तर मला धडकीच भरली. पण रस्त्याच्या कडेने सुरक्षित जागा ठेऊन बांधलेले पदपथ असल्यामुळे त्यावरून चालत पुढे गेलो.  तो सगळा रहिवासी भाग होता आणि रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना आमच्या इमारतीसारखेच दोन दोन मजली इमारतींचे मोठमोठे चौकोनी ठोकळे बांधलेले होते. पुढच्या चौकात एका बाजूला पेट्रोल पंप होता, त्याला तिकडे गॅसस्टेशन म्हणतात आणि पलीकडे काही दुकाने आणि खाद्यंतीच्या जागा होत्या. बहुतेक सर्वच जागी रस्ता आणि इमारती यांच्यामध्ये चांगली चार पाच मीटर रुंद इतकी मोकळी जागा ठेवलेली होती आणि त्यावर दाट गवताचा हिरवागार गालिचा पसरला होता, 'त्या सुंदर मखमालीवरती' नाजुक फुलराण्या खेळत होत्या, त्या जागांमध्ये अनेक लोकांनी तऱ्हेतऱ्हेची सुंदर फुलझाडे लावली होती आणि सर्वांनीच त्यांना हिरव्यागार घनदाट झुडुपांचे सुंदर कुंपण घातले होते. या सर्वांचीच उत्कृष्ट निगा राखलेली होती.  मी पहिल्यांदा म्हैसूरचे वृंदावन गार्डन पाहिले होते तेंव्हा आश्चर्यचकित झालो होतो. इथे तर मैलोगणती लांब रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना दाट हिरवळ आणि सुंदर फुलांचे ताटवे पसरले होते. मुख्य रस्ता सोडून आत जाणाऱ्या लहानसहान रस्त्यांवरसुद्धा अशीच शोभा होती. घरांच्या समोर असलेल्या मोकळ्या जमीनीचे सुशोभीकरण ही तिथल्या प्रत्येकाची जबाबदारी असते आणि त्यावर नगरपालिका लक्ष ठेऊन असते असे समजले.


टॉरेन्सचा हा भाग अत्यंत सुव्यवस्थित नियोजन करून वसवलेला आहे. शहराच्या त्या भागात अँझा अॅव्हेन्यू आणि हॉथॉर्न बुलेवार्ड नावाचे दोन उत्तरदक्षिण हमरस्ते आहेत आणि त्यांना काटकोनात छेद देऊन पूर्वपश्चिमेच्या दिशांना जाणारे अनेक लहान मोठे रस्ते आहेत. त्यांना अमूक तमूक स्ट्रीट, अॅव्हेन्यू, बुलेवार्ड वगैरे नावे आहेत. हे सगळे चौक एकमेकांपासून सुमारे तीनशे यार्ड अंतरावर आहेत आणि प्रत्येक चौकात ट्रॅफिक सिग्नल्स आहेत. इथे सिग्नलच्या लाल हिरव्या केशरी दिव्यांची उघडझाप व्यवस्थितपणे होते आणि नियमांचे पालन अत्यंत काटेकोरपणे केले जाते. शाळा सुरू किंवा बंद होण्याच्या वेळा सोडून एरवी पायी चालणारे आणि रस्ता क्रॉस करणारे फारच कमी लोक असतात. त्यामुळे प्रत्येक चौकात पादचाऱ्यांना रस्ता पार करण्यासाठी वेगळी बटने असतात आणि ती दाबून समोरच्या दिव्यावर पांढरी बाहुली दिसल्यावर झपाझपा चालत तो रस्ता पार करायचा असतो. तोपर्यंत दोन्ही बाजूंची वाहने वाट पहात उभी राहतात. सुरुवातीला मला याची फार भीती वाटत होती, पण हळूहळू सवय झाली. आमच्या घराजवळच्या चौकात सकाळी साडेआठला शाळा सुरू होण्याच्या सुमाराला ट्रॅफिक गार्ड महिला पोलीस उभ्या असत आणि मुलांना रस्ता क्रॉस करायला मदत करत. 


अँझा अॅव्हेन्यूच्या पलीकडच्या बाजूला प्राथमिक(प्रायमरी), माध्यमिक (मिडल् स्कूल) आणि उच्च माध्यमिक (हायस्कूल) शाळा आहेत. प्रत्येक शाळेच्या आवारात खूप मोठी मोकळी मैदाने आहेत, इतकेच नव्हे तर एक प्रचंड आकाराचे वाहनतळही (पार्किंग लॉट) आहे. या शाळा आणि हमरस्ता यांच्या मधल्या भागात अनेक टुमदार बंगले आहेत. मला असे वाटते की टॉरेन्समधले निम्मे लोक आमच्यासारख्या फ्लॅट्समध्ये आणि निम्मे लोक अशा बंगल्यांमध्ये रहात असावेत. माझ्या वास्तव्यात मला तरी माणसे रहात असलेल्या गगनचुंबी इमारती दिसल्या नाहीत. ज्या काही थोड्या उंच इमारती दिसल्या त्या व्यावसायिक कामाच्या होत्या. इथल्या बंगलेवाल्यांनी तर जास्तच सुंदर बगीचे आपापल्या अंगणांमध्ये फुलवले आहेतच शिवाय निरनिराळे पुतळे उभे करून अधिक शोभा आणली आहे.  शाळांची मैदाने पार केल्यावर त्यांना लागूनच व्हिक्टर पार्क नावाचे पब्लिक पार्क आहे. यात मात्र मुळीसुद्धा बागबगीचा नाही. फक्त एक विशाल लॉन आहे आणि चालत फिरणाऱ्या किंवा धावणाऱ्या लोकांसाठी एक लंबवर्तुळाकार जॉगिंग ट्रॅक बनवून ठेवला आहे. एका कोपऱ्यात लहान मुलांना खेळण्यासाठी घसरगुंड्या, झोपाळे वगैरे आहेत.


मी रोज सकाळी नाश्ता करून घराबाहेर पडत असे आणि  शाळा सुरू व्हायच्या वेळेला धावत पळत किंवा रमतगमत येणाऱ्या चिमुकल्यांना पहात पहात त्यांच्या शाळांना वळसा घालून पुढे जाऊन व्हिक्टर पार्कमध्ये फिरून परत येत असे. संध्याकाळी फिरायला बाहेर पडल्यावर वेगळ्या रस्त्यांनी भटकून येत असे. या रस्त्यांवर हमरस्त्यांइतकी रहदारी नसायचीच, पण फूटपाथवरही कोणी नसायचे. आमच्या घराजवळच्या स्ट्रीटवर दोन्ही बाजूंनी बरीचशी अवाढव्य आकाराची गोडाउन्स होती आणि दुसऱ्या टोकाला दोन्ही बाजूला दोन कंपन्यांच्या मोटारीच मोटारी मांडून ठेवल्या होत्या. त्यामुळे या रस्त्यांवर कोण चालत येणार ?  फक्त काही पोक्त बाया किंवा बाप्ये आपापल्या कुत्र्यांना फिरवण्यासाठी आलेले दिसायचे.

. . . . . . . .  (क्रमशः)

Thursday, January 16, 2020

लॉस एंजेलिसची ग्रिफिथ ऑब्झर्व्हेटरी


पूर्वीच्या काळी म्यूजियम या शब्दाचा अर्थ पुराणवस्तूसंग्रहालय असाच घेतला जात असे आणि काहीशेहे किंवा काही हजार वर्षांपूर्वीच्या म्हणून किंवा कुठल्याशा विभूतीच्या स्पर्शाने पावन झालेल्या म्हणून महत्व प्राप्त झालेल्या अशा अनेक पुरातन सामान्य वस्तू त्या ठिकाणी अस्ताव्यस्त मांडून ठेवलेल्या असत. अशी अनेक संग्रहालये मी ठिकठिकाणी पाहिली आहेत. काही अपवादास्पद जागी जुन्या काळातली अप्रतिम चित्रे, मूर्ती किंवा पुतळेसुद्धा दिसतात, पण ते संख्येने तसे कमीच असतात. त्यातल्या मोनालिसासारख्या अतिप्रसिद्ध कलाकृतीच्या तर इतक्या हुबेहूब प्रतिकृती मी आधीच पाहिल्या होत्या की जेंव्हा मी दोन तास खर्च करून ती मूळ कलाकृती पाहिली तेंव्हा त्या सौंदर्याने थक्क होणे वगैरे काही झालेच नाही. अलीकडच्या काळात मुंबई, पुणे, बंगळूरु वगैरे शहरांमध्ये सायन्स म्यूजियम्स स्थापन झाली आहेत. तिथे बऱ्याच नव्या आणि आकर्षक वस्तू पहायला मिळतात. ही म्यूजियम्स मुख्यतः शाळकरी मुलांसाठी स्थापन केलेली असतात, पण मोठ्या माणसांनासुद्धा ती मनोरंजक वाटतात.

कुठल्याही गोष्टींचे अत्यंत मनोवेधक असे प्रदर्शन करण्याची कला अमेरिकन लोकांना चांगली साधली आहे.  गेल्या वेळी मी अमेरिकेला आलो होतो तेंव्हा कोकाकोलाचे म्यूजियम, कॉर्निंगचे कांचेचे म्यूजियम यासारखी अनोखी आणि अप्रतिम संग्रहालये पाहिली होती. या वेळी लॉस एंजेलिस इथले गेट्टीज सेंटर हे मध्ययुगातल्या सुंदर कलाकृतींचे प्रदर्शन पाहिले, त्यानंतर ग्रिफिथ ऑब्झर्व्हेटरीला भेट दिली.  ऑब्झर्व्हेटरी या नावावरून तिथे काही दुर्बिणी असतील आणि त्यातून आकाशातल्या ग्रहताऱ्यांचे दर्शन घडवत असतील असे मला वाटले होते आणि इथे ते तर आहेच, त्याशिवाय एक अप्रतिम असे खगोलविज्ञानविषयक प्रदर्शनही आहे.

ही ऑब्झर्व्हेटरी हॉलिवुडजवळच्या एका डोंगराच्या माथ्यावर उभारलेली आहे. मी माझ्या मुलाबरोबर एका रविवारी लॉसएंजेलिस शहरातला डाऊनटाऊन हा मुख्य भाग पाहून झाल्यानंतर संध्याकाळी हे ठिकाण पहायला गेलो होतो तेंव्हा 'पार्किंग स्पेसमध्ये जागा शिल्लक नाही' अशी पाटी त्या डोंगराच्या पायथ्याशीच लावली होती, पण तरीही त्या ठिकाणचे सृष्टीसौंदर्य पहात पहात आम्ही वळणावळणाच्या रस्त्याने तो डोंगर चढून वर गेलो. पण ऑब्झर्व्हेटरीच्या जवळ आल्यावर आधीच्या चौकातच उभे असलेले गार्ड कुठल्याही गाडीला त्या दिशेनेही जाऊ देत नव्हते आणि सर्वांना डोंगराच्या पलीकडल्या बाजूच्या उतारावर पाठवत होते. तोपर्यंत तिकडेही चांगली मैलभर लांब रांग लागली होती. इतक्या दूर जाऊन गाडी उभी करून तो डोंगर पायी चढून येण्याइतका उत्साह माझ्यात शिल्लक नसल्यमुळे आम्ही वाटेतच जिथे जागा मिळाली तिथे रिव्हर्स घेऊन परत फिरलो.

महिनाभरानंतर पुन्हा सवड मिळाली तेंव्हा आम्ही थेट ऑब्झर्व्हेटरीला जायचे ठरवले. यावेळी आम्ही तासभर आधी पोचलो होतो तरीही  'पार्किंग स्पेसमध्ये जागा शिल्लक नाही' अशी पाटी त्या डोंगराच्या पायथ्याशीच लावली होतीच, पण वर जाण्याच्या रस्त्यावर एबीसीडी वगैरे नावाच्या काही प्रशस्त पार्किंग स्पेसेस होत्या. तिथे गाड्या उभ्या करून अनेक लोक गिर्यारोहण करत डोंगर चढत होते.  त्या रस्त्यावरून माथ्यावर जाण्यासाठी बससर्व्हिसही होती. आम्ही आमची कार पार्किंग लॉट जी मध्ये उभी केली आणि समोरच असलेल्या बस स्टॉपवरून लोकल बस घेतली. ती थेट  ऑब्झर्व्हेटरीच्या प्रांगणापर्यंत गेली.


इमारतीच्या पहिल्या मजल्यावरील दर्शनी भागातच एक खास प्रकारचा अवाढव्य आकाराचा, (शंभर किलोहून जड) आणि खूप उंच ( १३ मीटर) दोरी असलेला फोकॉल्ट पेंडुलम (लंबक) टांगून ठेवला आहे. गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमानुसार तो लंबक एकाच प्लेनमध्ये मागेपुढे होत असतो, पण पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यामुळे जमीनीवर बसवलेले वर्तुळाकार चक्र पृथ्वीबरोबरच अत्यंत मंद गतीने फिरत असते. आपल्याला मात्र तो लंबक फिरत असल्यासारखे वाटते. ते वर्तुळाकार डायल खूप मोठे असल्यामुळे आपल्याला दर काही मिनिटात त्या लंबकाचे खालचे निमूळते टोक डायलवर कोरलेला एकादा अंश पुढे सरकल्याचे जाणवते. अशा रीतीने अगदी सोप्या प्रयोगातून पृथ्वीचे स्वतःभोवती फिरणे दाखवले आहे.


आत शिरल्यानंतर दोन्ही बाजूंना लांबलचक कॉरीडॉरसारखे हॉल आहेत. त्यांना हॉल ऑफ द आय आणि हॉल ऑप द स्काय अशी नावे आहेत. त्यांमध्ये अगदी सोप्या शब्दांमध्ये आणि उदाहरणांसह विविध शास्त्रीय माहिती देणारी अनेक आकर्षक चित्रे आणि सुरेख मॉडेल्स मांडून ठेवली आहेत. प्राचीन काळापासून जगाच्या निरनिराळ्या भागातले विद्वान आकाशाचे निरीक्षण करत आले आहेत. आकाशातल्या सूर्याच्या उजेडामुळे दिवस व रात्र होतात. सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळही सूर्याच्या आकाशातल्या ठिकाणांवरूनच ठरतात. रात्रीची सुरुवात, मध्य आणि उत्तररात्र वगैरे वेळा आकाशातला चंद्र आणि तारे यांना पाहून समजतात. चंद्राच्या कला पाहून महिनाभराचा काळ समजतो आणि सूर्याच्या स्थानावरून ऋतू समजतात. ही सगळी कालगणना आपल्या पूर्वजांनी आकाशातील तारे आणि ग्रहांचे निरीक्षण करूनच तयार केली.  त्यासाठी त्या लोकांनी कोणकोणती उपकरणे वापरली आणि त्यांनी काय काय पाहून ठेवले वगैरे गोष्टी या दालनांमध्ये दाखवल्या आहेत.

इथे 'गॅलीलियोचा टेलिस्कोप' असे लेबल असलेले एक पितळेचे नळकांडेही आहे. इथे ठेवण्यासाठी ही जनी दुर्बीण मुद्दाम युरोपातून आणली गेली होती की ही त्या मूळ दुर्बिणीची कलात्मक प्रतिकृती आहे अशी शंका माझ्या मनात आली. त्यानंतर चारशे वर्षांमध्ये तयार केल्या गेलेल्या निरनिराळ्या प्रकारच्या दुर्बिणींची रचना आणि सविस्तर माहिती आणि त्यांचे काही नमूने इथे मांडून ठेवले आहेत. सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत तो भास्कर कोणत्या मार्गाने आकाशातला प्रवास करतो आणि त्याचा मार्ग ऋतूंप्रमाणे कसा बदलत जातो हे सुंदर चित्रांमधून दाखवले आहे. चंद्राच्या कला आणि समुद्राची भरतीओहोटी दाखवली आहे. सूर्यग्रहणाच्या दिवशी चंद्राची लहानशी सावली कशी पृथ्वीवर सरकत जाते ते दाखवले आहे. निरनिराळ्या तारकापुंजांची माहिती दाखवली आहे. तेजस्वी तारा (ब्राइट स्टार), मंद तारा, शुभ्र बटू (व्हाइट ड्वार्फ), रेड जायंट, कृष्णविवर (ब्लॅकहोल) इत्यादि ताऱ्यांचे प्रकार, विश्वामधील ताऱ्यांची आकारमाने, ताऱ्याच्या अब्जावधी वर्षांच्या आयुष्यातला जीवनक्रम वगैरे सगळे चित्रांमधून दाखवले आहे. या मोठ्या भोपळ्यांसारख्या महाकाय ताऱ्यांच्या गर्दीत आपला मध्यम आकाराचा सूर्य एकाद्या लिंबाएवढा खूपच छोटा दिसतो पण त्याच्याहून खूप लहान अगदी टिंबाएवढेही तारे या विश्वात आहेत.  एका भागात सर्व मूलद्रव्यांची (एलेमेंट्स) इत्थंभूत माहिती दिली आहेच, ही मूलद्रव्ये सुपरनोव्हा ताऱ्यांच्या स्फोटांमधून कशी तयार झाली हे दाखवले आहे. मेंडेलीव्हच्या पीरिऑडिक टेबलच्या मोठ्या आकृतीत प्रत्येक मूलद्रव्याची मुख्य माहिती दिली आहेच, त्यातील बहुतेक मूलद्रव्यांचे  नमूने बाटल्यांमध्ये मांडून ठेवलेले पहायला मिळतात. माणसाच्या शरीरात कोणकोणती मूलद्रव्ये किती प्रमाणात असतात आणि त्यांचे कार्य वगैरे दाखवले आहे. अशा खूप खगोलीय आणि शास्त्रीय माहितीचा खजिना इथे मांडून ठेवला आहे. त्यात एक टेस्ला कॉइल आणि कॅमेरा ऑब्स्क्यूराही आहेत.


तळमजल्यावर जाण्यासाठी असलेल्या कॉरिडॉरमध्ये अवकाशाची माहिती देणारी चित्रे आहेत. तळमजल्याच्या एका भागाला एज्ज ऑफ द स्पेस असे नाव आहे. त्यात बिग बँगमध्ये विश्वाची उत्पत्ती झाल्यापासून पुढील चौदा अब्ज वर्षात गॅलॅक्सीज, तारे, ग्रह वगैरे कसे निर्माण होत गेले याची माहिती दिली आहे. मीटिरॉइट्सची माहितीही आहे आणि पृथ्वीवर पडलेल्या काही उल्काही ठेवल्या आहेत. अपोलो मोहिमेमधून आणलेले चंद्रावरील अश्म आहेतच, आकाशातून आलेले मंगळावरील दगडही आहेत. पृथ्वीवर पडलेल्या अजस्त्र उल्कांमुळे मैलोगणती आकाराचे खड्डे पडलेले आहेत. अशाच एकाद्या भयंकर स्फोटातून इतकी धूळ निघाली की सगळे आभाळ झाकून गेले आणि झालेल्या अंधारात डायनोसारससकट त्या काळातली जमीनीवरील जीवसृष्टी नष्ट झाली असावी असा अंदाज आहे.  मंगळावर आपटलेल्या मोठमोठ्या उल्कांमुळे तिथले खडक फुटून त्यांचे तुकडे इतके दूर उडाले की त्यातले काही पृथ्वीपर्यंत येऊन पोचले. जमीनीवर मिळालेले काही मेटिऑर तर शुद्ध लोखंडाचे आहेत. माणसाने लोखंड तयार करण्याचा शोध लावायच्या आधीपासून त्यांचा उपयोग करायला सुरुवात केली होती.


डेप्थ ऑप द स्पेस नावाचा दुसरा विभाग तर फारच आकर्षक आहे. इथे बुध, शुक्रापासून प्ल्यूटोपर्यंत सर्व ग्रहांच्या मोठमोठ्या आणि सुंदर प्रतिकृती छताला टांगून ठेवल्या आहेत. त्यांना पाहून एका नजरेत त्यांच्या आकारमानांची कल्पना येते. शिवाय प्रत्येक ग्रहाचे आकारमान, वस्तुमान, गुरुत्वाकर्षण, त्यांचेमधील रासायनिक मूलतत्वे, वातावरण, तापमान वगैरे समग्र माहिती असलेले मोठाले फलकही आहेतच. त्यांच्यासमोर खास प्रकारचे वजनाचे काटे आहेत त्यावर उभे राहिल्यावर आपले त्या ग्रहावरले वजन समजते. अर्थाच ते गुरूवर अनेक पटीने जास्त तर प्ल्यूटोवर सर्वात कमी असते. दुसऱ्या बाजूच्या भिंतीवर रात्रीच्या आकाशातल्या ताऱ्यांचे भव्य दर्शन घडते.

या वेधशाळेच्या गच्चीवरून आकाशाचे निरीक्षण करण्यासाठी आधुनिक दुर्बिणी ठेवल्या आहेत आणि पर्यटकांनाही त्यामधून ग्रहतारे दाखवण्याची सोय आहे. पण ते सुख आमच्या नशीबात नव्हते. त्या दिवशी नेमके आभाळ भरून आले होते आणि झिमझिम पाऊसही पडत होता.त्यामुळे त्यांनी गच्चीवर जाणारी लिफ्ट आणि जिनाच बंद करून ठेवला होता. इथे एक सुंदर कृत्रिम तारांगण (प्लॅनेटोरियम) आहे, पण त्याची तिकीटे आधीपासून काढावी लागतात. मी यापूर्वी अशा प्रकारची जगातली अनेक तारांगणे पाहिली असल्याने मला त्यासाठी आणखी काही तास तिथे थांबण्याची इच्छा नव्हती. रात्र पडून गेलेली होतीच आता घरी परत जाणेच इष्ट वाटले.

लॉस एंजेलिस इथली ग्रिफिथ ऑब्झर्व्हेटरी आकारमानाने भव्य म्हणता येणार नाही, पण तीन चार तास लक्षपूर्वक पाहता येईल इतके विविध चित्रे, चलचित्रे आणि मॉडेल्स यांचा एक उत्कृष्ट संग्रह इथे आहे. मुख्य म्हणजे सगळे कसे सजवून आणि आकर्षक करून मांडून ठेवले आहे. सहज समजण्यासारखी चित्रे, सोप्या भाषेमधील वर्णन आणि अद्ययावत नवनवी माहिती यामुळे इथे येणारे पर्यटक मुग्ध होऊन ते पहात राहतात. इथे रोजच हजारोंच्या संख्येने दर्शक येतात आणि सन १९३५ पासून आतापर्यंत येऊन गेलेल्या दर्शकांची संख्या काही कोटींमध्ये गेली आहे. ती जगात सर्वात जास्त आहे असा इथल्या संचालकांचा दावा आहे. आणि गंमत म्हणजे हे प्रदर्शन पूर्णपणे फुकट आहे. फक्त तारांगणासाठी तिकीट घ्यावे लागते, कार पार्किंगचा चार्ज द्यावा लागतो आणि अर्थातच कँटनमध्ये खादाडी विकत घेऊन करावी लागते.