Wednesday, October 09, 2019

वॉर्नर ब्रदर्सचा स्टूडिओ


मी शाळेत असेपर्यंत एकही इंग्रजी सिनेमा पाहिला नव्हता. आमच्या लहान गावातल्या थेटरात बहुधा ते कधी लागतही नसावेत. मी १९६१ साली कॉलेजला शिकायला शहरात आलो त्याच वर्षी गन्स ऑफ नेव्हेरॉन नावाचा धडाकेबाज युद्धपट आला होता. सगळ्यांनी त्याची इतकी भरभरून तारीफ केलेली मी ऐकली की आपण काहीही करून हा पिक्चर तर पहायलाच पाहिजे असे माझ्या मनाने घेतले. एका रात्री त्या काळातल्या ठाण्याच्या ओसाडवाण्या घोडबंदर रोडवरून निघून पार बाँबे व्हीटी पर्यंत गेलो आणि तिथल्या एका आधुनिक थेटरात हा चित्तथरारक सिनेमा पाहून अखेरच्या ट्रेनने ठाण्याला परत आलो तोपर्यंत शेवटची बस सुटून गेली होती.  मग रात्रभर स्टेशनातल्या एका बाकड्यावर मुटकुळे करून पडून राहिलो आणि सकाळी उठून वसतीगृहावर परतलो. ग्रामीण भागातून आलेल्या पंधरासोळा वर्षाच्या मुलासाठी एवढे धाडस करणेसुद्धा अँथनी क्विनने त्या सिनेमात दाखवलेल्या धाडसासारखेच होते.  एकदाचा तो सिनेमा बघून माझ्या जीवनाचे पुरेसे सार्थक झाले असे मला वाटले आणि मी पुन्हा कधी तसला वेडेपणा केला नाही.

पुण्याच्या इंजिनियरिंग कॉलेजच्या हॉस्टेलमधली निम्म्याहून अधिक मुले परदेशी जायची स्वप्ने पहात होती आणि त्याची पूर्वतयारी म्हणून धडाधड  इंग्रजी सिनेमे पहात होती. त्यांच्यासमोर आपण अगदीच गांवढळ दिसायला नको म्हणून मीसुद्धा अधून मधून त्यांच्याबरोबर वेस्टएंड किंवा अलका टॉकीजला जाऊन थोडे येस्स फॅस्स ऐकून येत होतो. सुरुवातीला त्यातले षष्पही डोक्यात शिरत नसले तरी एक फायदा एवढा झाला की इंग्रजीतल्या चार शिव्या समजल्या आणि दुसऱ्या कुणी मला तसली शिवी दिलीच तर त्याला सडेतोड प्रत्युत्तर द्यायची तयारी झाली.  पुढे मग हळूहळू थोडेफार इतर संभाषणही कळायला लागले.


मी पाहिलेल्या सगळ्या इंग्रजी सिनेमांची नावे लक्षात राहिली नसली तरी ते तयार करणाऱ्या ट्वेंटीएथ सेंच्युरी फॉक्स, एम जी एम आणि वॉर्नर ब्रदर्स यासारख्या काही प्रमुख कंपन्यांची नावे मात्र पक्की लक्षात राहिली. इतके भव्य दिव्य चित्रपट तयार करणाऱ्या त्या कंपन्यांबद्दल मला प्रचंड कौतुक आणि आदरही वाटत असे आणि तितकेच कुतूहलही. आपल्याला कधी तरी त्यांचा स्टूडिओ पहायला मिळेल असे मात्र मला तेंव्हा स्वप्नातही वाटले नव्हते.

मी मुलाकडे अमेरिकेत लॉस एंजेलिसला आलो तेंव्हा अर्थातच हॉलीवुडची आठवण प्रामुख्याने झाली आणि जमेल तेंव्हा ते पहायला जायचेच होते.  तसा मी जन्मभर मुंबईत राहिलो, पण मला तिथला कुठलाही फिल्म स्टूडिओ आतून पहायची संधी मात्र कधीच मिळाली नाही. तिथले दरवान तिथे काम असल्याशिवाय कुणालाही आत सोडतच नाहीत. आम्ही आर के स्टूडिओतला गणपती पहायला जात होतो तेंव्हा बाहेरूनच एकादी शेड दिसली असेल तेवढेच स्टूडिओचे दर्शन मला झाले होते. मी बँडस्टँडला रहात असतांना तिथे कित्येक वेळा औटडोअर शूटिंग पाहिले होते आणि ते किती कंटाळवाणे असते हे मला समजले होते त्यामुळे माझे त्यातले औत्सुक्य संपले होते. मी दूरदर्शन, झी आणि स्टार प्लस यांच्या एक दोन कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतल्यामुळे तिथले सेट्स आणि कॅमेरे पाहून मला स्टूडिओमधल्या शूटिंगच्या प्रक्रियेचाही थोडा फार अंदाज आला होता.

मी मागे अमेरिकेला आलो असतांना अॅटलांटा इथला सी एन एनचा स्टूडिओ आतून पाहिला होता आणि आता तर चक्क वॉर्नर ब्रदर्सचा स्टूडिओ पहायचे ठरले. कुठल्याही गोष्टीचे प्रदर्शन मांडण्यात अमेरिकन लोक खूप पटाइत आहेत हे मला मागच्या अमेरिकावारीतच दिसले होते. त्याचाच प्रत्यय वॉर्नर ब्रदर्सच्या भेटीतही आला. तिथे स्टूडिओच्या प्रदर्शनाचा एक सुनियोजित कार्यक्रमच तयार करून ठेवला आहे आणि त्यासाठी रोज शेकडो पर्यटक त्यांच्या स्टूडिओला भेट देऊन तो पाहून जातात.

तिथे जाऊन आयत्या वेळी नकार मिळायला नको म्हणून आम्ही इंटरनेटवरूनच तीन वाजताच्या वॉर्नर ब्रदर्सच्या व्हिजिटचे  रिझर्वेशन केले आणि तास दीड तास आधीच घरातून निघालो. पण रस्त्यात वाहतुकीची इतकी कोंडी झालेली होती की जेमतेम तीन वाजेपर्यंत गेटपाशी पोचलो. आता पुढे काय करायचे? व्हिजिटर्स पार्किंग पाचव्या पातळीवर असा बोर्ड दिसला. तो पाहून वळणावळणाच्या रस्त्याने लेव्हल फाय पर्यंत चढत गेलो, गाडी लावली आणि लिफ्टने पुन्हा खाली स्वागतकक्षात आलो. पण आम्हाला यायला उशीर झाला असे काही कुणी म्हंटले नाही. आम्ही व्हिजिटची तिकीटे काढली आणि एका रांगेत उभे राहिलो. माणशी पासष्ट डॉलरच्या तिकीटांमध्ये कसलेले कन्सेशन मिळून ती पन्नास पन्नास डॉलर्सना पडली. रांगेतून पुढे गेल्यावर एका हॉलमध्ये चार वेगवेगळ्या रांगा होत्या. त्याच्यातल्या एका रांगेत आम्हाला पाठवले गेले. थोड्या थोड्या वेळाने एक माणूस किंवा बाई येऊन एकेका रांगेतल्या लोकांना सोबत घेऊन जात असे. तसाच आमचा मार्गदर्शक आला आणि त्याने आम्हाला आधी एका लहानशा थिएटरमध्ये नेले.

त्या लहानशा हॉलमध्ये एका शॉर्ट फिल्ममधून वॉर्नर ब्रदर्सची थोडक्यात माहिती सांगितली गेली. त्या चार भावंडांपैकी कोणता भाऊ कधी लॉसएंजेलिसला आला आणि त्याने फिल्म्सचा उद्योग सुरू केला आणि त्यानंतर कोणकोणता भाऊ येऊन त्यात सामील होत गेला वगैरे माहितीमध्ये कुणालाच इंटरेस्ट नव्हता पण ती देणे हे बहुधा त्यांचे कर्तव्य असावे. जवळ जवळ शंभर वर्षांपूर्वी या स्टूडिओची स्थापना झाली आणि पुढे त्याची भरभराटच होत गेली एवढेच माझ्या लक्षात राहिले. एक दोन वाक्यात आमच्या व्हिजिटची रूपरेषाही सांगितली गेली आणि आम्हाला त्या थिएटरमधून बाहेर नेले.


१५-२० लोकांच्या प्रत्येक ग्रुपसाठी एक वाहन दिलेले होते. ती एक उघडी मिनिबस होती. एकाच वेळी अशी अनेक वाहने पर्यटकांना घेऊन तिथे इकडून तिकडे फिरत होती. स्टूडिओच्या दीडदोनशे एकर आवारात पसरलेल्या परिसरात पन्नासच्यावर मोठमोठ्या इमारती आहेत, त्यातल्या प्रत्येकाला ते 'स्टूडिओ' म्हणतात आणि त्यांना क्रमांक दिले आहेत. सुरुवातीला आम्हाला युरोप अमेरिकेतल्या जुन्या काळातल्या एकाद्या गावाचा देखावा वाटावा अशा एका भागात नेले. तिथे मधोमध एका वाहतूक बेटावर (ट्रॅफिक आयलँडवर) काही लहान मोठी झाडे, झुडुपे आणि गवताचे लॉन्स आहेत आणि त्याच्या चारी बाजूंनी सुरेख रस्ते बांधले आहेत. त्या रस्त्यांवर बंगला, चर्च, शाळा, दुकान, लायब्ररी असे काही तरी असावे असे बाहेरून वाटणाऱ्या दहा बारा छान छान इमारती बांधून ठेवल्या आहेत. त्यात इंग्लंड, फ्रान्स, जर्मनी, इटली वगैरे अनेक देशातल्या स्टाइल्सच्या इमारती आहेत. कुठे गोल कमानीचे दरवाजे आहेत, कुठे त्रिकोणी छप्पर आणि त्यातून डोकावणारी चौकोनी चिमनी आहे, एका इमारतीच्या दर्शनी भागात तर चक्क ग्रीक आर्किटेक्चरसारखे अनेक उंच आणि  गोल खांब बांधले आहेत.


सिनेमामध्ये जसे दृष्य दाखवायचे असेल त्याप्रमाणे त्यातल्या इमारतीची निवड करून वाटल्यास तिला वेगळा रंग देतात, खिडक्याचे पडदे किंवा काचाही बदलतात, वेगळी पाटी लावतात आणि तसा सीन उभा करतात. आमच्या गाईडने अशी चारपाच उदाहरणे सांगितली, पण मी ते सिनेमे पाहिलेच नसतील किंवा मला आता त्यातले सीन आठवत नसतील. त्यामुळे मला फारसा बोध झाला नाही, पण इतर काही लोकांनी होकारार्थी माना डोलावल्या.आम्ही दोन तीन इमारती आत जाऊनही पाहिल्या. त्या आतून रिकाम्याच होत्या आणि त्यात वरच्या बाजूला जाणारे निरनिराळ्या आकारांचे जिने होते. सिनेमाच्या गरजेप्रमाणे त्यातल्या इमारतीची निवड करतात. त्या इमारतीत हवी तशी पार्टिशन्स ठेऊन खोल्या बनवतात. निरनिराळ्या रंगांची किंवा वॉल पेपर्सने मढवलेली अशी शेकडो निरनिराळी पार्टिशन्ससुद्धा आधीपासून तयार करून ठेवलेली आहेत. तिथे शूटिंग झालेल्या अनेक चित्रपटांची नावे आमच्या गाइडने सांगितली. काही जाणकार लोकांनी त्याला दाद दिली, बाकींच्यांनी नुसतेच "हो का?" म्हणून कौतुक केले. यातून एवढे लक्षात आले की ते लोक प्रत्येक सिनेमाच्या प्रत्येक सीनसाठी भाराभर नवे सेट उभारत नाहीत. बांधून ठेवलेल्या इमारतींमधून आणि तयार पार्टीशन्समधून निवड करतात आणि आपल्याकडे नाटकांच्या रंगमंचावर नेपथ्य बदलतात तसे तिथले सेट्स फटाफट बदलतात.  अर्थातच या सर्वच इमारती सर्व तांत्रिक दृष्टीने सुसज्ज असतात आणि कॅमेरामन्सना व्यवस्थितपणे शूटिंग करता यावे यासाठी पुरेशी सोय ठेवलेली असते.  शिवाय कॅमेरामध्येही काही ट्रिक्स असतात त्या वापरून त्यांना वस्तूंचे आकार कसे लहान किंवा मोठे करून दाखवता येतात याचेही एक उदाहरण एका स्टूडिओत पाहिले. 

आमच्या गाईडने एक मजेदार गोष्ट सांगितली. एका सिनेमासाठी तिथल्या ग्रीक वास्तुशिल्प असलेल्या इमारतीत कोर्ट लावले होते आणि तिथे बरेचसे सीन शूट करायचे होते. पण त्या सिनेमाचा त्या काळातला सुपरस्टार हीरो अडून बसला की तो काही त्या इमारतीच्या प्रवेशद्वाराशी असलेल्या सात आठ पायऱ्या चढून येणार नाही. मग त्यांनी त्याच्या डमीला आणले, त्याच्या अंगावर हीरोचे निरनिराळे कपडे चढवून त्याला त्या पायऱ्या अनेक वेळा चढायला आणि उतरायला लावल्या आणि त्याचे निरनिराळ्या अँगल्समधून भरपूर शॉट्स घेऊन ठेवले. हे सगळे काम एका दिवसात झाले आणि त्यांचे तुकडे सिनेमामध्ये जागोजागी  जोडले.

आम्ही एका डेरेदार झाडाखाली उभे असतांना आमचा गाईड आजूबाजूच्या इमारतींबद्दल माहिती देत होता. त्याने मध्येच एकदा आम्हाला मान वर करून पहायला सांगितले. आम्ही पाहिले आणि चाटच पडलो. ज्या घनदाट फांद्यांच्या दाट सावलीत आम्ही उभे होतो त्या चक्क झाडाच्या बुंध्यामध्ये केलेल्या खोबणींमध्ये खोचलेल्या होत्या आणि वरून साखळदंडांनी उचलून आणि तोलून धरलेल्या होत्या. त्याची पाने हिरवी गार दिसावीत म्हणून आणखी काही केले असेल म्हणजे ते अख्खे झाड कृत्रिम होते आणि अशी अनेक झाडे तिथे होती. शूटिंगच्या वेळी जशा प्रकारचे झाड हवे असेल तसे झाड ते तिथे उभे करू शकतात. त्यामधून त्यांना हवा तो ऋतूही कधीही दाखवता येतो. 


या प्रकारच्या सोयी मुख्यतः सर्वसाधारण सामाजिक चित्रपटांसाठी उपयोगाला येतात, पण बॅटमॅन, अॅक्वामॅन, हॅरी पॉटर वगैरे चित्रपटांसाठी वेगळे खास स्टूडिओज आहेत. अशा खास सिनेमांसाठी  लागणारी विशेष प्रॉपर्टी तिथे एकाद्या प्रदर्शनात ठेवल्यासारखी मांडून ठेवली आहे. सध्या अशा सिनेमाचे शूटिंग सुरू नसल्याने पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी त्यांचा चांगला उपयोग होतो. बॅटमॅनच्या दालनात बॅटमॅनचा एक उंचापुरा पुतळा आणि बॅटमॅनच्या दुचाकी तसेच चार चाकांच्या खास बॅटमोबाइल्स ठेवल्या आहेत. या खास गाड्या मुद्दाम डिझाइन करून वर्कशॉप्समध्ये तयार करून घेतल्या आहेत आणि त्यांना विशेष शक्तीशाली इंजिने बसवली आहेत. प्रत्यक्ष शूटिंगच्या वेळी बॅटमॅन ती मोटार चालवतो असे वाटते, पण एका कोपऱ्यात लपवून बसवलेला वेगळा एक्स्पर्ट ड्रायव्हर ती चालवत असतो असे आमच्या मार्गदर्शकाने सांगितले. 


हॅरी पॉटरची पुस्तके आणि सिनेमे आजकालच्या मुलांची अत्यंत आवडती आहेत. त्या गोष्टीतल्या पात्रांचे युरोपमधल्या मध्ययुगातले चित्रविचित्र पोशाख आणि ते लोक वापरत असलेल्या पुराणकाळातल्या खास गोष्टी हॅरी पॉटरच्या स्टूडिओत पहायला मिळतात. तसेच त्याच्या काही सिनेमामधल्या खास दृष्यांचे फोटोही तिथे लावून ठेवले आहेत. हे दालन बाल प्रेक्षकांना खूप आवडते.


फ्रेंड्स ही मजेदार सीरियल अमेरिकेतल्या टीव्हींवर गेली पंचवीस वर्षे चालत आलेली आहे. त्यातली जो, मोनिका, रॉस वगैरे पात्रे इथल्या मुलांच्या तसेच युवकांच्या अगदी ओळखीची झाली आहेत. इतकी की त्यांच्या नावांची खास ड्रिंक्स इथल्या कॅफेमध्ये ठेवली आहेत.  सेंट्रल पर्क हे या मित्रांचे आवडते कॅफे आहे. सीरियलमधले बरेचसे प्लॅन इथे बसून केले जात असतात, तसेच फालतू टाइमपासही इथेच बसून केला जातो. या सेंट्रल पर्कच्या हुबेहूब प्रतिकृति दोन तीन ठिकाणी करून ठेवल्या आहेत. आपणही तिथे बसून कॉफी पिऊ शकतो, गप्पा मारू शकतो आणि आठवण म्हणून त्याचे फोटो किंवा व्हीडिओ घेऊन ठेऊ शकतो. इतकेच नव्हे तर या सीरियलमध्ये जो सोफा दाखवतात त्यावरही बसून त्याचे फोटो घेऊ शकतो. अशा गिमिक्सनी ही सहल मजेदार होते आणि पर्यटक खूष होतात.

निरनिराळ्या स्टूडिओजची गाइडेड टूर झाल्यानंतर अखेरीस आम्हाला एका सेंट्रल पर्कमध्ये ठेवलेल्या कॉफीशॉपमध्ये सोडून गाइडने आमचा निरोप घेतला. तिथे थोडा अल्पोपाहार घेऊन ताजेतवाने झाल्यावर त्याच स्टूडिओमध्ये असलेले वस्तुसंग्रहालय पाहिले. असंख्य फोटो आणि व्हीडिओंमधून इथे  वॉर्नर ब्रदर्सच्या सिनेमांचा गेल्या शंभर वर्षांचा इतिहास जतन करून ठेवला आहे. त्यातले काही इंटरअॅक्टिव्हही आहेत. एक कळ दाबली की टेबलावर ठेवलेल्या साध्या दिसणाऱ्या काचेमध्ये आपण निवडलेला सीन आपल्याला दिसायला लागतो. ज्या लोकांना वेस्टर्न सिनेमा या विषयात रस आणि गति आहे त्यांच्यासाठी तर ही मेजवानीच आहे. गाइड टाटा बाय बाय करून गेलेला असल्यामुळे इथे आपल्याला हवा तितका वेळ थांबून हे प्रदर्शन सावकाशपणे पाहता येते. शिवाय इथल्या एका खास दालनामध्ये तर बॅटमॅनचा गाऊन घालून त्याच्यासारखा फोटो सुद्धा ते लोक काढून देतात. आधी फोटो काढून घ्या आणि तो आवडला तर नंतर त्याची प्रत विकत घ्या अशी पद्धत आहे. यामुळे बरेच हौशी लोक विशेषतः त्यांच्यासोबत आलेल्या मुलांचे असे फोटो काढून घेतात, त्यामुळे मुलांची बॅटमॅन व्हायची हौस भागते, पण फोटोंच्या कॉपीजची किंमत न परवडणारी असल्यामुळे त्यातले थोडेच लोक त्या विकत घेतात.



अमेरिकेतल्या कुठल्याही प्रेक्षणीय स्थळामधून बाहेर पडण्याची वाट त्यांच्या खास सजवलेल्या दुकानामधून असते तशीच इथेही आहे. या स्टोअरमध्ये वॉर्नर ब्रदर्सच्या सिनेमा आणि सीरियल्सशी संबंध असलेली चित्रे छापलेल्या पिशव्या, मग्ज, प्लेट्स, कार्पेट्स, बोर्ड्स वगैरे अनंत गोष्टी आकर्षक रीतीने सजवून ठेवलेल्या आहेत, पण त्यांच्या किंमतीही अवाच्या सवाच आहेत. तरीही आठवण म्हणून काही लोक त्यातले काही ना काही घरी घेऊन जातात. एकंदरीत पाहता आमची ही वॉर्नर ब्रदर्सच्या स्टूडिओ टूर छान झाली आणि लक्षात राहण्यासारखा असा काही तरी वेगळा अनुभव मिळाला.

Sunday, September 29, 2019

देवीची गाणी

आजपासून देवीचे नवरात्र सुरू होत आहे. या वर्षी मी या दिवसात अमेरिकेत आलो आहे. त्यामुळे मुंबईपुण्यामधील शारदीय नवरात्रातली गंमत मला अनुभवायला मिळणार नाही. आता बसल्याबसल्या आंतरजालावरून मिळणारी देवीची गीते संकलित करून या भागात देण्याचा विचार आहे. आज संत एकनाथ महाराजांनी लिहिलेल्या एका जोगव्यापासून सुरवात करीत आहे. पुढे यात आणखी गाणी जोडत जाईन.
या जोगव्यामध्ये सगळे आध्यात्म भरले आहे.  संत एकनाथांनी यात जोगवा मागतांना साधे गहू, तांदूळ ज्वारी वगैरे धान्य मागितलेले नाही. उलट मीच आता काय काय करेन याची मोठी यादी दिली आहे. यात राग, लोभ. दंभ यासारखे आपले दुर्गुण सोडून देऊन बोध, भक्ती, सद्भाव वगैरे अंगी बाणवण्याचा निर्धार व्यक्त केला आहे. देवी भवानीने असा आशीर्वाद द्यावा याचा जोगवा मागितला आहे.


🙏🏻 जोगवा🙏🏻

अनादी निर्गुण प्रगटली भवानी|
मोह महिषासुर मर्दना लागोनी|
त्रिविध तापांची करावया झाडणी|
भक्तांलागी तूं पावसी निर्वाणीं!!१!!

*आईचा जोगवा जोगवा मागेन*
द्वैत सारुनी माळ मी घालीन|
हाती बोधाचा झेंडा मी घेईन |
भेद रहित वारीसी जाईन!!२!!

नवविध भक्तिच्या करीन नवरात्रा |
करुनि पोटीं मागेन ज्ञानपुत्रा|
धरीन सद्भाव अंतरींच्या मित्रा |
दंभ सासऱ्या सांडिन कुपात्रा!!३!!

पूर्ण बोधाची घेईन परडी|
आशा तृष्णेच्या पाडीन दरडी|
मनोविकार करीन कुर्वंडी|
अमृत रसाची भरीन दुरडी!!४!!

आतां साजणी झाले मी निःसंग|
विकल्प नवऱ्याचा सोडियेला संग|
काम क्रोध हे झोडियेले मांग|
केला मोकळा मारग सुरंग!!५!!

ऐसा जोगवा मागुनी ठेविला|
जाउनि नवस महाद्वारी फेडिला|
एकपणे जनार्दनीं देखियेला|
जन्ममरणाचा फेरा चुकविला!!६!!
https://www.youtube.com/watch?v=9ueexWz4DBE

-------------
आज घटस्थापनेप्रीत्यर्थ आई अंबाबाईच्या चरणी लक्ष प्रणाम . एक गोंधळ देत आहे.

आई उदे ग अंबे उदे, उदे
आई उदे ग अंबाबाई !
उदे उदे ग अंबाबाई । गुणगान लेकरू गायी ।।
आई उदे ग अंबाबाई ।।
तुळजापूरची तुकाई आई ..... गोंधळा ये।
कोल्हापूरची लक्षुमी आई ..... गोंधळा ये।
मातापूरची रेणुका आई ..... गोंधळा ये।
आंबेजोगाई जोगेश्वरी ..... गोंधळा ये।
गुणगान लेकरू गायी।
आई उदे ग अंबाबाई ।।
आईची मूर्ति स्वयंभुवरि शोभली, सिंव्हावरी साजरी।
सिंव्हावरी साजरी, हिऱ्यांचा किरिट घातला शिरी।
चंडमुंड महिशासूर आईनं धरून रगडला पायी।
आई उदे ग अंबे उदे, उदे।
गुणगान लेकरू गायी ।आई उदे ग अंबाबाई ।।
आला नवरात्राचा महिना, आळवावा आईचा महिमा।
आळवावा आईचा महिमा, त्याला काय सांगावी उपमा ?
अहो येळ साधुनी खेळ मांडिला आशिर्वाद दे आई।
आई उदे ग अंबाबाई।
गुणगान लेकरू गायी।
आई उदे ग अंबाबाई ।।
शिवछत्रपतींची शिवाई..... गोंधळा ये।
शाहुराजश्रींची अंबाई..... गोंधळा ये।
विदर्भनिवासिनी चंडी आई..... गोंधळा ये।
महाराष्ट्र कुलस्वामिनी आई..... गोंधळा ये।
गुणगान लेकरू गायी।आई उदे ग अंबाबाई ।।
https://www.youtube.com/watch?v=-wL1vwccckA

--------------------------


आली आई भवानी स्वप्नात
श्रीवरदा सुप्रसन्न मूर्ती, जशी वीज चमके गगनात
जशी वीज चमके गगनात, आली आई भवानी स्वप्नात
आली आई भवानी स्वप्नात

सरळ भांग नीज भुजंग वेणी, काजळ ल्याली नयनात
रत्नजडीत हार कासे पितांबर
कंचुकी हिरवी अंगात
आली आई भवानी स्वप्नात

केशर कस्तुरी मिश्रीत तांबुल लाल रंगला वदनात
कंकण कनकाची खणखणती
वाजती पैंजण पायात
आली आई भवानी स्वप्नात

विष्णुदास म्हणे, कशी निरंतर हि आवडे
दे आवडी मज भजनात
आली आई भवानी सपनात
श्रीवरदा सुप्रसन मूर्ती, जशी वीज चमके गगनात
जशी वीज चमके गगनात, आली आई भवानी स्वप्नात
आली आई भवानी स्वप्नात

गीतकार - संत विष्णुदास महाराज
गायिका - उषा मंगेशकर. संगीत - यशवंत देव
https://www.youtube.com/watch?v=TOjtai-Fk7Y

------------------------------------

माझी रेणुका माऊली, कल्पवृक्षाची साऊली ।
जैसी वत्सालागी गाय तैसी अनाथांची माय ॥१॥

हाकेसरशी घाई घाई वेगे धावतची पायी ।
आली तापल्या उन्हात, नाही आळस मनात ॥२॥

खाली बैस घे आराम, मुखावरती आला घाम ।
विष्णुदास आदराने वारा घाली पदराने ॥३॥

गीतकार - संत विष्णुदास महाराज
गायिका - उषा मंगेशकर. संगीत - यशवंत देव
https://www.youtube.com/watch?v=0wbWJCsaVcc

--------------------------

मायभवानी, तुझे लेकरू कुशीत तुझिया येई
सेवा मानून घे आई

तू विश्वाची रचिली माया, तू शीतल छायेची काया
तुझ्या दयेचा ओघ अखंडीत, दुरित लयाला नेई

तू अमला अविनाशी किर्ती, तू अवघ्या आशांची पूर्ती
जे जे सुंदर आणि शुभंकर पूर्णत्वा ते नेई

तूच दिलेली मंजुळ वाणी, डोळ्यांमधले निर्मळ पाणी
तुझ्या पूजना माझ्या पदरी याविण दुसरे नाही

गीत - सुधीर मोघे, संगीत - मीना खडीकर
स्वर - लता मंगेशकर, चित्रपट - शाब्बास सूनबाई
https://www.youtube.com/watch?v=ScM3e9p0DJc

----------------------------

आदिमाया अंबाबाई, साऱ्या दुनियेची आई

उदे ग अंबाबाई, उदे ग अंबाबाई
हे उदे ग अंबाबाई आई उदे ग अंबाबाई

साऱ्या चराचरी तीच जीवा संजीवनी देते
तीच संहार प्रहरी दैत्य दानव मारीते
उग्रचंडी रूपा आड झरा वात्सल्याचा गाई
आदिमाया अंबाबाई, साऱ्या दुनियेची आई

क्षेत्र नामवंत एक नाव कोल्हापूर- त्याचे नाव कोल्हापूर
अगणित खांबावरी राहिले मंदिर- उभे राहिले मंदिर
नाना देवके भोवती देवी मधोमध राही

आदिमाया अंबाबाई, साऱ्या दुनियेची आई

तुळजापूरीची भवानी जणू मूळ आदिशक्ती
घोर आघात प्रहार तीने पचविले पोटी
स्वत: तरली भक्तांना सई तारुनिया नेई
आदिमाया अंबाबाई, साऱ्या दुनियेची आई

गीत - सुधीर मोघे, संगीत सुधीर फडके
स्वर - आशा भोसले, चित्रपट - थोरली जाऊ
https://www.youtube.com/watch?v=mp9C2NjouBs
------------------------

आई भवानी तुझ्या कृपेने तारसी भक्ताला
अगाध महिमा तुझी माऊली वारी संकटाला
आई कृपा करी, माझ्यावरी, जागवितो रात सारी
आज गोंधळाला ये ....

गोंधळ मांडला भवानी गोंधळाला ये
गोंधळ मांडला ग अंबे गोंधळाला ये

उधं उधं उधं उधं उधं

गळ्यात घालून कवड्याची माळ पायात बांधिली चाळ
हातात परडी तुला ग आवडी वाजवितो संबळ
धगधगत्या ज्वालेतून आली तूच जगन्माता
भक्ती दाटून येते आई नाव तुझे घेता
आई कृपा करी, माझ्यावरी, जागवितो रात सारी
आज गोंधळाला ये ....

गोंधळ मांडला भवानी गोंधळाला ये
गोंधळ मांडला ग अंबे गोंधळाला ये

उधं उधं उधं उधं उधं

अग सौख्यभरीला माणिकमोती मंडप आकाशाचा
हात जोडुनि करुणा भाकितो उद्धार कर नावाचा
अधर्म निर्दाळुनी धर्म हा आई तूच रक्षिला
महिषासुर-मर्दिनी पुन्हा हा दैत्य इथे मातला

आज आम्हांवरी संकट भारी धावत ये लौकरी
अंबे गोंधळाला ये

गोंधळ मांडला भवानी गोंधळाला ये
गोंधळ मांडला ग अंबे गोंधळला ये

अंबाबाईचा ..... उधं उधं उधं उधं उधं
बोल भवानी मातेचा ..... उधं उधं उधं उधं उधं

गायक - अजय गोगावले,   संगीत - अजय अतुल
चित्रपट - सावरखेड एक गांव

https://www.youtube.com/watch?v=jFs9X458mpI

--------------------------------------------

मी शरण तुला जय अंबे माँ
अंबे माँ, जगदंबे माँ
चरणी तुझ्या सुखशांती मिळे
पाप वासना दूर पळे
तू दुर्गा तू काली माँ
तू लक्ष्मी, संतोषी माँ
महिषासुर मर्दिनी देवी पार्वती माँ
तुझ्या कृपेचे नवलाई
वाल्याचा वाल्मिकी होई
शक्तीदेवी तू महान
दूर करी अमुचे अज्ञान
मायभवानी भक्तांना तू दे वरदान
त्यागामधुनी पुण्य मिळे
सत्कर्मांची गोड फळे
एकवीरा, तू सत्यवती
तूच शारदा, सरस्वती
आदिमाते दे आम्हाला शुद्धमती

गायिका - आशा भोसले, चित्रपट - देवता
https://www.youtube.com/watch?v=TxBtdSBf7EQ

-------------------------

जय शारदे वागीश्वरी
विधिकन्यके विद्याधरी

ज्योत्स्नेपरी कांती तुझी, मुख रम्य शारद चंद्रमा
उजळे तुझ्या हास्यातुनी, चारी युगांची पौर्णिमा
तुझिया कृपेचे चांदणे नित वर्षू दे अमुच्या शिरी

वीणेवरी फिरता तुझी चतुरा कलावय अंगुली
संगीत जन्मा ये नवे, जडता मतीची भंगली
उन्मेष कल्पतरुवरी, बहरून आल्या मंजिरी

गीत - शांता शेळके, संगीत - श्रीधर फडके
गायिका - आशा भोसले

https://www.youtube.com/watch?v=VD6XwYmNNG4

------------------------



Monday, September 16, 2019

वीज शास्त्रज्ञ ऑर्स्टेड, अँपियर आणि ओह्म



व्होल्टाच्या पाइलला वीजनिर्मितीमध्ये मिळालेल्या यशानंतर एकाद्या लहान मुलाला एक नवे खेळणे मिळावे तसे त्या काळातल्या शास्त्रज्ञांना संशोधन करण्यासाठी एक नवे अद्भुत साधन उपलब्ध झाले. युरोपमधील इतर संशोधकांनीसुद्धा आपले लक्ष तिकडे वळवले आणि निरनिराळी रसायने आणि धातू यांचेवर प्रयोग करून रासायनिक क्रियांमधून वीज निर्माण करण्याचे प्रयत्न सुरू केले. त्यांना त्यात यश मिळाल्यानंतर त्यातून तयार होणाऱ्या विजेचे गुणधर्म आणि तिचा संभाव्य उपयोग यांचा कसून अभ्यास सुरू केला. त्यामधून रसायनशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र या दोन्ही शाखांमधील संशोधनाला चालना मिळाली. सर हम्फ्री डेव्ही याने या विजेच्या सहाय्याने रसायनांचे पृथःकरण करून काही मूलद्रव्ये प्रथमच त्यांच्या शुद्ध स्वरूपात तयार केली ही रसायनशास्त्रातली मोठी झेप होती, त्याचप्रमाणे विजेच्या प्रवाहामधून ऊष्णता आणि प्रकाश निर्माण होऊ शकतात हे भौतिकशास्त्रातले महत्वाचे टप्पेही त्याने प्रयोगातून दाखवून दिले. ऑर्स्टेड, अँपियर आणि ओह्म या शास्त्रज्ञांनी मुख्यतः विजेच्या गुणधर्मांवर संशोधन करून त्या शास्त्रातील मूलभूत नियमांचे शोध लावले.

हॅन्स ख्रिश्चन ऑर्स्टेड या डॅनिश शास्त्रज्ञाचा जन्म सन १७७७ मध्ये एका लहान गावात झाला. हुषार हॅन्स शिक्षणासाठी कोपनहेगनला गेला आणि त्याने डॉक्टरेटपर्यत शिक्षण घेतले. व्होल्टाच्या संशोधनाने त्याला विजेच्या अभ्यासाकडे आकर्षित केले. तीन वर्षांची शिष्यवृत्ती घेऊन तो युरोपमध्ये गेला आणि त्याने फ्रान्स, जर्मनी आदि निरनिराळ्या देशांमध्ये फिरून तिथल्या प्रयोगशाळांमध्ये काम केले. विज्ञानातले पुष्कळ बहुमोल ज्ञान आणि अनुभव यांचे संपादन करून तो मायदेशी परत गेला.

डेन्मार्कमध्ये परतल्यानंतर त्याला कोपनहेगन विद्यापीठात प्राध्यापकाची जागा मिळाली. तिथे त्याने आपले विजेवरील संशोधन सुरू ठेवले. पाइल किंवा बॅटरीला जोडलेल्या सर्किटमध्ये विजेचा प्रवाह सुरू किंवा बंद केला जात असतांना त्याच वेळी टेबलावर ठेवलेल्या होकायंत्राची सुई आपोआप हलत असतांना त्याला दिसली. या दोन संपूर्णपणे वेगळ्या दिसणाऱ्या आणि कुठेही एकमेकींशी न जोडलेल्या गोष्टींमध्ये काही तरी अदृष्य असा परस्पर संबंध असणार असे चाणाक्ष ओर्स्टेडच्या लक्षात आले. त्याने या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करून अनेक प्रयोग केले आणि तारेमधून जाणाऱ्या विजेच्या प्रवाहामुळे तिच्या आजूबाजूला एक चुंबकीय क्षेत्र तयार होते असे सन १८२० मध्ये सिद्ध केले.

आकाशामधील वीज आणि जमीनीवरील स्थिर विद्युत एकच आहेत हे बेंजामिन फ्रँकलिन याने त्यापूर्वीच दाखवले होते. ओर्स्टेडच्या संशोधनामुळे पृथ्वीमधील चुंबकत्वाचा विजेशी संबंध असल्याचे सिद्ध झाले. अशा प्रकारे आकाशाशी धरणीमातेचे आणखी एक नाते जुळले गेले.

ओर्स्टेडचा समकालीन फ्रेंच शास्त्रज्ञ आंद्रे मारी अँपियर याचा जन्म सन १७७५ मध्ये एका सधन फ्रेंच कुटुंबात झाला आणि त्याचे पालनपोषण आणि शिक्षण व्यवस्थित चालले होते, पण फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या धामधुमीत त्याच्या वडिलांचा बळी गेला. तशा परिस्थितीतून मार्ग काढत आंद्रेने शिक्षण घेतले. तो पॅरिसला स्थाइक झाला आणि त्याने तिथल्या विद्यापीठात अध्यापन व संशोधन केले. त्याने ओर्स्टेडच्या सिद्धांतावर अधिक संशोधन करून त्याला सैद्धांतिक आधार दिला. एकाच वेळी दोन समांतर ठेवलेल्या तारांमधून विजेचा प्रवाह सोडला तर त्या एकमेकांना आकर्षित करतात किंवा दूर सारतात आणि हे त्या विजेच्या प्रवाहाच्या दिशेवर अवलंबून असते असे त्याने सप्रयोग दाखवून दिले. अँपियरने त्याच्या संशोधनामधील निरीक्षणांचे विश्लेषण करून त्यातून 'अँपियरचा नियम' नावाचा सिद्धांत मांडला. "वीज वाहून नेणाऱ्या दोन तारांमधील चुंबकीय आकर्षण किंवा अपकर्षण त्या तारांची लांबी आणि विजेचा प्रवाह यांच्या समप्रमाणात असते." वीज आणि चुंबकत्व या दोन तत्वांना जोडणारे बरेच शास्त्रीय तत्वज्ञानही अँपियरने आपल्या पुस्तकात विशद केले. त्यांना जोडणाऱ्या शास्त्राला अँपियरने Electrodynamic Phenomena असे नाव दिले होते. पुढे जाऊन त्या शास्त्राचे नाव विद्युतचुंबकत्व (Electromagnetism) असे रूढ झाले.

जॉर्ज ओह्म या जर्मन शास्त्रज्ञाचा जन्म सन १७८९ मध्ये झाला. त्याच्या वडिलांनीच त्याला गणित, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे शिक्षण देऊन पुढील शिक्षणासाठी स्विट्झर्लँडला पाठवले. ते घेऊन झाल्यानंतर त्याने जर्मनीला परत जाऊन अध्यापन आणि संशोधनात रस घेतला आणि अनेक शोधनिबंध प्रकाशित केले. एकाच बॅटरीला जोडलेल्या निरनिराळ्या धातूंच्या आणि निरनिराळ्या जाडीच्या तारा किंवा पट्ट्यांमधून जाणारा विजेचा प्रवाह समान नसतो याचा खोलवर अभ्यास करून त्याने असे पाहिले की निरनिराळे धातू निरनिराळ्या प्रमाणात विजेच्या प्रवाहाला विरोध करतात आणि तार किंवा पट्टीमधून होणारा विरोध तिची जाडी आणि लांबी यावर अवलंबून असतो. सर्किटमध्ये विजेचा प्रवाह किती होईल हे या सर्वांवरून ठरते. सन १८२७ मध्ये त्याने आपला सुप्रसिद्ध 'ओह्मचा नियम' सांगितला. त्या नियमाप्रमाणे विद्युतचुंबकीय बल (व्होल्टेज) हे विजेचा प्रवाह (करंट) आणि त्याला होणारा विरोध (रेझिस्टन्स) या दोघांच्या गुणाकाराच्या एवढे असते. (V = I X R). सर्किटवर असलेले विद्युतचुंबकीय बल वाढवले तर विजेचा प्रवाह त्या प्रमाणात वाढतो आणि प्रवाहाला होणारा विरोध वाढला तर तो प्रवाह कमी होतो. अनेक सेल एकमेकांना जोडून विद्युतचुंबकीय बल वाढवता येते, तसेच वेगवेगळ्या धातूंच्या निरनिराळ्या आकारांच्या तारा किंवा पट्ट्या वापरून विरोध कमीजास्त करता येतो आणि त्यानुसार प्रवाह वाढतो किंवा कमी होतो.

विजेवरील संशोधन करणाऱ्या या शास्त्रज्ञांच्या काळात व्होल्टेज, करंट आणि रेझिस्टन्स यापैकी कुठलीच गोष्ट प्रत्यक्ष मोजण्याचे मीटर उपलब्ध नव्हते. त्यांनी हे नियम तर्क आणि विश्लेषणाच्या आधाराने मांडले होते आणि अॅमीटर, व्होल्टमीटर, ओह्ममीटर वगैरे उपकरणे त्यांच्या या नियमांच्या आधारावर नंतरच्या काळात तयार होत गेली हे पाहिल्यास त्या नियमांचे महत्व लक्षात येईल.

ज्या काळात नियमित किंवा अखंड वीजपुरवठा करणारे जनरेटर अजून तयार झाले नव्हते त्या काळात व्होल्टाज पाईलमधून मिळणाऱ्या अपुऱ्या विजेच्या आधाराने या तीन शास्त्रज्ञांनी या विषयामधील पायाभूत संशोधन केले. त्यांची आठवण ठेऊन ऑर्स्टेड याचे नाव चुंबकीय प्रेरणाच्या (Magnetic Induction), अँपियरचे नाव विद्युतप्रवाहाच्या (Electric Current) आणि ओह्मचे नाव विद्युतविरोधाच्या (Electrical Resistance) एककाला दिले आहे. या शास्त्रज्ञांच्या प्रयत्नांमुळे एकोणीसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला विजेवरील संशोधनाला गति मिळाली.

Monday, September 02, 2019

मंगलमूर्ती मोरया २०१९


मी हा भाग गणेशचतुर्थीच्या दिवशी सुरू करून दिला . पुढे त्यात जमेल तशी थोडी थोडी भर घालत जाऊन  हे काम गणेशोत्सव होत असेपर्यंत टप्प्याटप्याने  पूर्ण केले.

आज गणेशचतुर्थी आहे. जगभरात जिथे जिथे मराठी माणसे राहतात त्या सगळ्या ठिकाणी या वर्षीचा गणेशोत्सवही ते सगळे लोक मोठ्या उत्साहाने आणि मनःपूर्वक भक्तीसह साजरा करत असल्याच्या बातम्या येत आहेत. मी हा ब्लॉग सुरू केला त्या वर्षी श्रीगजाननाच्या प्रेरणेने त्याची कोटी कोटी रूपे थोडक्यात दाखवण्याचा एक अल्पसा प्रयत्न केला होता. त्यानंतरही बहुतेक दर वर्षी या उत्सवाच्या काळात श्रीगणपती देवता किंवा त्याची उपासना, उत्सव वगैरेंबद्दल माझ्या मतीने चार शब्द लिहिण्याचा प्रयत्न मी केला आहे. तसा करण्याची मनिषा या वर्षीसुद्धा आहे. ती पूर्ण करण्याची शक्ती त्या कर्ताकरविता, सुखकर्तादुखहर्ता गणरायाने मला प्रदान करावी अशी नम्र विनंति करून मी हा भाग सुरू करीत आहे.

मी हॉस्टेलमध्ये घालवलेला काळ वगळला तर मला कळायला लागल्यापासून मी नियमितपणे हा उत्सव घरीच साजरा केला आहे. या वर्षीसुध्दा माझ्या मुलाकडे म्हणजे आपल्या घरीच पण सातासमुद्रापलीकडे अमेरिकेतल्या लॉसएंजेलिस शहराजवळच्या टॉरेन्स या गावी आलो आहे. आम्ही इथे ३१ ऑगस्टला घरी येऊन पोचलो तेंव्हा तो दिवस जवळजवळ संपत आला होता तसेच अंगात फारसे त्राणही उरले नव्हते. त्यानंतरचा कालचा दिवसही प्रवासाचा शीण घालवणे आणि जेटलॅगमधून बाहेर निघणे अशा कामांमध्ये गेला आणि आजचा गणेशचतुर्थीचा दिवस उजाडलासुध्दा.

आमच्या वाड्यातल्या सोप्याच्या मधोमध एक मोठा 'गणपतीचा' कोनाडा होता. दरवर्षी गणेशोत्सवामध्ये आम्ही त्या कोनाड्यातच गणपतीची प्रतिष्ठापना करत होतो. त्याच्या अंवतीभंवती पुठ्ठा आणि रंगीबेरंगी कागदाची कमान, मखर, आरास वगैरे करायचे काम संपूर्णपणे घरातल्या मुलांचे असायचे. माझे मोठे भाऊ शिक्षणासाठी परगावी गेल्यावर ती जबाबदारी माझ्यावर आली आणि मी अत्यंत उत्साहाने मनापासून त्यातला आनंद घेतला. लग्न करून संसार थाटल्यानंतर आम्ही घरी गणेशोत्सव साजरा करायला लागलो. आधी एका कोनाड्यातच मूर्ती ठेवून आरास करत होतो, काही काळानंतर हॉलमध्ये टेबलावर मांडायला सुरुवात केली. त्या काळात लाकडाच्या पट्ट्या आणि पुठ्ठा यापासून मखर तयार करत होतो, थर्मेकोल नावाचा अद्भुत पदार्थ उपलब्ध होऊ लागल्यानंतर त्यातून अनेक प्रकारचे मनमोहक देखावे करू लागलो. वयपरत्वे शरीराची दुखणी सुरू झाली, अंगातले बळ आणि मनाची उभारीही कमी झाली आणि मुख्य म्हणजे वाशीला आमच्या घराच्या आजूबाजूच्या दुकानांमध्ये अत्यंत सुंदर अशी तयार मखरे मिळत असल्यामुळे काही वर्षे ती आणली.  पुढे थर्मोकोलच्या विरोधात जोराची मोहीम सुरू झाल्यामुळे उगाच आमच्याकडून पर्यावरणाला काही धोका व्हायला नको म्हणून ते कटाप केले.

या वर्षी तर मी आणि माझा मुलगा दोघेही अगदी आयत्या वेळी अमेरिकेत जाऊन पोचलो होतो. सजावट करायला घरात काही कच्चा मालही नव्हता आणि त्याला आकार देण्यासाठी आवश्यक असलेली साधनेही नव्हती. इंटरनेटवर अनेक प्रकारच्या सजावटी पाहिल्या आणि आपल्याला झटपट काय काय करणे शक्य आहे याचा अंदाज घेतला. पुण्यामुंबईच्या बाजारपेठा शोभेच्या व सजावटीच्या वस्तूंनी दुथडी वहात असल्या तरी इथल्या अमेरिकनांना त्याचा गंधही नव्हता. त्यातल्या त्यात काही वस्तू आणून त्या एका टेबलावर मांडल्या आणि आमच्या बाप्पाची अशी सजावट केली.
आमच्या लहानपणी गणपतीची प्रतिष्ठापना करण्यासाठी आमचे गावाकडचे बापटगुरूजी (भटजी) येत असत आणि सर्व मंत्रोच्चारांसह ती साग्रसंगीतपणे केली जात असे. त्या काळात घरोघरी तशीच पध्दत होती. माझ्या पिढीतल्या कुणालाच मी तसे काही करतांना पाहिले नाही आणि मीसुध्दा त्यातल्या पारंपरिक कर्मकांडाला फाटा दिला. या वर्षी आम्ही पुण्याहून येतांनाच गणपतीची एक सुबक मूर्ती घेऊन आलो होतो. तिला तबकात ठेवून घराच्या दारापलीकडे नेली आणि "गणपतीबाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया"च्या (दबक्या आवाजात केलेल्या) गजरात घरी आणली. उंबऱ्यातच तिचे औक्षण करून स्वागत केले आणि घरात सजवून ठेवलेल्या टेबलावरील आसनावर स्थानापन्न केली. हळदकुंकू, फुले, दुर्वा वाहून पूजा केली. मोदक, पेढे, फळे वगैरेंचा नैवेद्य दाखवला आणि आरती केली. माझ्या पुण्यात रहात असलेल्या मुलानेसुध्दा हेच सगळे विधि त्याच्या फ्लॅटमध्ये आधीच केले होते आणि त्याचे फोटो पाठवले होते. अमेरिका भारताच्या ११-१२ तास मागे असल्यामुळे आमचा सकाळच्या पूजेचा कार्यक्रम होईपर्यंत तिकडे संध्याकाळची आरतीही झाली होती.

माझी दोन्ही मुले १०-१२ वर्षे परदेशांमध्ये राहिलेली असली तरी त्यांनी तिथेसुध्दा गणेशोत्सव साजरा केला आहे. मी लहानपणी जे शिकलो त्यातला कर्मकांडाचा कर्मठ भाग सोडला तरी पूजा आरती वगैरे जेवढे आम्ही आमच्या घरी करत होतो ते सगळे या मुलांनी पाहिले होते आणि तंतोतंत उचलले होते. आता त्यांची मुले ते विधि पहात आणि शिकत होती. या बाबतीत माझ्या पत्नीने मला मनापासून, किंबहुना माझ्यापेक्षाही जास्त उत्साहाने साथ दिली होती. त्यासाठी आवश्यक असलेली सगळी जमवाजमव आणि तयारी तर तीच करून देत होती. तिच्या तालमीत तिने आमच्या सुनांनाही तयार केले होते आणि त्यासुध्दा मनापासून उत्साहाने सगळी कामे करत होत्या. पूर्वापार चालत आलेल्या धार्मिक परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत नेऊन पोचवण्याची जी जबाबदारी आमच्या पिढीवर होती ती आम्ही काही अंशी तरी पार पाडली याचे मला समाधान आहे.

असल्या रूढी आणि परंपरा जपण्याला काही अर्थ आहे का? हा जरा वादाचा विषय आहे. त्या करण्यामधून खरोखर काही साध्य होते का? असा प्रश्न विचारला जातो.  पण ज्या गोष्टीपासून दुसऱ्यांना उपद्रव होत नाही आणि स्वतःला आनंद किंवा समाधान मिळत असेल तर त्या गोष्टी करायला काय हरकत आहे? असा विचार मी करत आलो आहे.  प्रत्यक्ष काही फलप्राप्ती होवो किंवा न होवो, पण यातून एक आयडेंटिटी तर नक्की तयार होते.  आणि ती गोष्ट बहुतेक लोकांना आवडते असे दिसते.

माझ्या लहानपणी आमच्या हायस्कूलमध्येसुध्दा दरवर्षी गणेशोत्सव साजरा केला जात असे. गणपती हे जमखंडी संस्थानाच्या अधिपतींचे कुलदैवत असल्यामुळे संस्थानिकांच्या कारकीर्दीत तो जास्तच थाटामाटाने होत असेल. मी १९५७मध्ये या शाळेत दाखल झालो तेंव्हा संस्थाने विलीन होऊन दहा वर्षे झाली होती आणि ती शाळा शिक्षणखात्याच्या आधीन होती, पण आमचे मुख्याध्यापक आणि वरिष्ठ शिक्षक जुन्या काळातलेच असल्यामुळे त्यांनी उत्सवाची परंपरा टिकवून ठेवली होती. मात्र आमचा हा उत्सव फक्त एकाच दिवसाचा असायचा. शाळेच्या सेंट्रल हॉलमध्ये सकाळी मूर्तीची स्थापना, पूजा, आरती वगैरे होत असे आणि लगेच संध्याकाळी शाळेच्या आवारातल्या विहिरीतच तिचे विसर्जनही केले जात असे.

घरातला आणि शाळेतला कार्यक्रम होऊन गेल्यानंतर उरलेला दिवस आम्ही गावभर फिरून इतर गणपतींचे दर्शन घेण्यात घालवत होतो. आमचे नातेवाईक, शेजारी, मित्र आणि मित्रांचे नातेवाईक, शेजारी वगैरेंच्या घरी जाऊन त्यांनी आणलेल्या मूर्ती आणि केलेली आरास पाहून घेत होतो. लहान गावात सगळेच सगळ्यांना ओळखत असल्यामुळे कुणाच्या घरी जायला संकोचही वाटत नसे. सगळ्यांचीच दारे दिवसभर उघडीच असायची आणि गणेशचतुर्थी किंवा दिवाळीसारख्या सणाच्या दिवशी तर रांगोळी घालून स्वागतासाठी सज्ज केलेली असत. आम्हा तीन चार मित्रांचे टोळके एकेका घरात जायचे, गणपतीचे दर्शन घेऊन नमस्कार करायचे, हातावर पडलेला प्रसाद तोंडात घालायचा आणि पुढे जायचे अशी धावती भेट असे.

मुंबईच्या आमच्या घरात गणेशोत्सवाच्या दिवसांमध्ये जो कोणी ओळखीचा भेटेल त्याला आम्ही दर्शनासाठी यायचे आमंत्रण देत होतो. या चारपाच दिवसात अनेक नातेवाईक, शेजारी आणि मित्र येऊन भेटून जातही असत. या वेळी कुणाला आधीपासून ठरवून येण्याची गरज नसायची. जेंव्हा ज्याला वेळ मिळेल तेंव्हा त्याने यावे, वाटल्यास दोन घटका बसून गप्पा माराव्यात आणि वेळ नसल्यास पाच दहा मिनिटे थांबून परत जावे. त्यांचे आदरातिथ्य करण्यासाठी आम्हीही लाडू, चिवडा, मोदक वगैरे पदार्थ तयार ठेवत असू आणि येणाऱ्या सर्वांच्या हातात प्रसादाची प्लेट देत असू.


इथे अमेरिकेत फारशा ओळखीच झालेल्या नसल्यामुळे या गोष्टींची उणीव जाणवली. आमच्या ओळखीत किंवा वसाहतीतच दुसरा गणपती पहायला मिळाला नाही. काल इथल्या स्थानिक हनुमानाच्या मंदिरात गेलो होतो तिथे त्यांनी गणेशोत्सवाचे आयोजन केलेले दिसले. त्यासाठी एक सुंदर आणि भव्य अशी गणपतीची मूर्ती आणली होतीच, इतरही अनेक भाविकांनी आपापल्या घरातल्या मूर्ती तिथे आणून ठेवल्या होत्या. आज या सर्वांचे यॉटमधून पॅसिफिक महासागरात दूरवर जाऊन विसर्जन करण्याचा कार्यक्रम ठरला होता. आम्ही मात्र घरातच एका बादलीत पाणी भरून त्यात आमच्या घरातल्या गणेशमूर्तीचे आधीच विसर्जन केले होते. 

आम्ही अणुशक्तीनगरमध्ये रहात असतांना तिथल्या कम्युनिटी सेंटरमध्ये कॉलनीचा सार्वजनिक गणेशोत्सव जंगी प्रमाणावर साजरा होत असे आणि त्यात शेकडो लोकांचा सहभाग असायचा. भव्य मूर्ती आणि सुंदर आरास तर असायचीच, नाटक, गायन, वादन वगैरे विविध गुणदर्शनाचे चांगले कार्यक्रम असायचे. त्यात कॉलनीमधल्या होतकरू कलाकारांना संधी मिळत असे, शिवाय बाहेरच्या चांगल्या व्यावसायिक कलाकारांना सुध्दा बोलावले जात असे. झंकार ऑर्केस्ट्रा, मेलडी मेकर्स, मेंदीच्या पानावर, भावसरगम यासारखे एकाहून एक चांगले कार्यक्रम यात ठेवले जात असत. ती जागा आमच्या घरापासून दीडदोन किलोमीटर लांब असली तरी आम्ही चांगल्या कार्यक्रमांना आवर्जून जात असू. वाशीला रहायला गेल्यावर तिथे बाजूच्या सेक्टरमध्ये मोठा सार्वजनिक उत्सव असायचा त्यातही करमणुकीचे कार्यक्रम होत असत. पुण्याला तर माझ्या मुलांच्या घरालगतच त्यांच्या सोसायटींच्या गणेशोत्सवाचे कार्यक्रम होत असत.

पूर्वीच्या काळातली मुले आणि मुली सुरेल गायन किंवा तबला, पेटी, बासुरी, व्हायोलिन अशासारख्या एकाद्या वाद्याचे वादन शिकत असत आणि एकत्र मिळून छानसा संगीतमय कार्यक्रम करत असत. पुढे कीबोर्ड आणि अॅक्टोपॅड यासारखी गोंगाट करणारी वाद्ये आली आणि केराओके आल्यावर तर वादकांची गरजच संपली. त्याचबरोबर ऑडिओपेक्षा व्हीडिओ टेक्नॉलॉजी कैकपटीने पुढे गेल्यामुळे संगीतातला मधुर सुरेलपणा लयाला गेला आणि गोंगाटाचे राज्य सुरू झाले. अलीकडच्या काळातले करमणुकीचे कार्यक्रम म्हणजे पोटात गोळा उठेल एवढ्या मोठ्या ढणढणाटाच्या तालावर स्टेप्सच्या नावाने वेडेवाकडे अंगविक्षेप करत घामाघूम होईपर्यंत उड्या मारत राहणे झाले आहे. तरीदेखील मागच्या वर्षीपर्यंत मी हे बदलत जाणारे कार्यक्रम पहात आलो होतो.

या वर्षी मात्र अमेरिकेतल्या ज्या टॉरेन्स गावात मी रहात आहे तिथे तर यातल्या कशाचाच मागमूसही नाही. इथल्या काही शहरांमधली महाराष्ट्र मंडळे अॅक्टिव्ह आहेत आणि ते गणेशोत्सवाच्या काळात चांगले कार्यक्रम अरेंज करतात असे मी ऐकले होते, पण ती शहरे कुठे आहेत आणि तिथे कसे जायचे याची मी चौकशीही केली नाही. आपण ज्या गावाला जाऊ शकतच नाही त्या गावाचा रस्ता तरी कशाला विचारायचा?

तर अशा प्रकारे या वर्षीचा माझा गणेशोत्सव अगदी वेगळ्या वातावरणात साजरा झाला. म्हणजे पूजाअर्चा, अथर्वशीर्षाची आवर्तने, तळलेल्या आणि उकडीच्या मोदकांचा प्रसाद यासारखे घरातले सगळे कार्यक्रम आम्ही यापूर्वी जसे करत आलो आहोत त्याच पध्दतीने इथे सातासमुद्रापलीकडेही केलेच, पण मुंबईपुण्याच्या वातावरणातला जल्लोष आणि ढोलताशांचे आवाज मात्र खूप मिस केले.   


Friday, August 16, 2019

सर हम्फ्री डेव्ही


गे ल्यूसॅक आणि जॉन डाल्टन या शास्त्रज्ञांचा समवयस्क असलेल्या हम्फ्री डेव्ही यानेही रसायनशास्त्राच्या विकासाच्या सुरुवातीच्या काळात त्यात मोलाची भर टाकली. व्होल्टाने त्याच्या पाइलचा शोध लावल्यानंतर शास्त्रज्ञांना मिळालेल्या या नव्या साधनावर काम करणे हम्फ्रीने सुरू केले आणि अनेक पदार्थांमधून वीजेचा प्रवाह सोडून त्याचे रासायनिक तसेच भौतिक परिणाम पाहिले. त्याला विद्युत रसायनशास्त्रज्ञ आणि सुरक्षा दिव्याचा संशोधक म्हणूनही प्रसिद्धी मिळाली.

हम्फ्रीचा जन्म सन १७७८ मध्ये इंग्लंडच्या नैऋत्य टोकाला असलेल्या मागासलेल्या भागातल्या पेन्झन्स नावाच्या गावात झाला. त्या गावठी भागातल्या लोकांना ज्ञानविज्ञानाची आवड नव्हतीच. हम्फ्रीच्या घरातली परिस्थिती तितकीशी चांगली नसल्याने तो सहा वर्षांचा झाल्यानंतर डॉन टॉन्किन नावाच्या सद्गृहस्थाच्या आश्रयाला गेला आणि त्याने त्याचा सांभाळ केला. त्याच्याकडे राहून शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर तो एका डॉक्टरकडे औषधे बनवून देणारा सहाय्यक म्हणून कामाला लागला. पण तो त्याशिवाय वाचनालयांमध्ये जाऊन अनेक विषयांवरील पुस्तकांचा अभ्यास करत होता आणि त्यातून ज्ञान मिळवत होता. तो टॉन्किन्सच्या गॅरेजमध्ये काही रसायनांवर प्रयोग करायला लागला. त्याचे असले भलती सलती रसायने आणून त्यांच्याशी खेळणे इतर लोकांना धोकादायक वाटत असे, पण हम्फ्रीने आपले प्रयोग करणे सुरूच ठेवले. त्याची अंगभूत हुशारी, चिकाटी, बोलण्यातली चतुराई आणि त्याने स्वकष्टाने मिळवलेल्या ज्ञान आणि अनुभव यांच्या आधाराने त्याला आधी ब्रिस्टल येथील न्यूमॅटिक इन्स्टिट्यूटमध्ये आणि नंतर लंडनच्या रॉयल इन्स्टिट्यूटमध्ये शास्त्रीय संशोधनावर काम करण्याची नोकरी मिळाली.

न्यूमॅटिक इन्स्टिट्यूटमध्ये असतांना त्याने अनेक प्रकारच्या वायूंवर निरनिराळे प्रयोग केले. प्रीस्टले, कॅव्हेंडिश यासारख्या शास्त्रज्ञांनी प्राणवायू, नायट्रस ऑक्साइड वगैरे वायू कृत्रिम रीत्या प्रयोगशाळेत तयार केले होते. तसेच ते स्वतः तयार करून त्यांचे गुणधर्म पहायचे संशोधन डेव्ही करत होता. त्यात त्याने अनेक धोके पत्करले. एकदा नायट्रिक ऑक्साइडने त्याचे तोंड भाजले होते, प्रयोग करतांना एका रसायनाचा स्फोट झाला होता आणि कार्बन मोनॉक्साइड या विषारी वायूचा श्वास घेऊन पाहतांना तर तो एकदा काही तास बेशुद्ध पडला होता आणि त्याच्या जिवावर बेतले होते. अशा प्रकारची धोकादायक कामे करतांनासुद्धा तो डगमगला नाही. त्यानेच नायट्रस ऑक्साइड वायूच्या वासाने नशा चढतो आणि हसू येते हे पाहिले आणि त्या वायूला हास्यवायू (लाफिंग गॅस) असे नावही दिले.

वायूंवर संशोधन करत असतांनाच त्याचे लक्ष त्या काळात नव्याने पुढे आलेल्या वीज या विषयाकडे गेले. व्होल्टा या शास्त्रज्ञाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या पाइलवर त्याने काम करायला सुरुवात केली आणि स्वतः त्या काळातली सर्वात मोठी बॅटरी तयार केली. त्या उपकरणातून निघालेल्या विजेच्या प्रवाहाने प्लॅटियम धातूच्या अत्यंत पातळ पट्टीला खूप तप्त केले आणि अशा प्रकारे विजेपासून कृत्रिम रीत्या प्रकाश निर्माण करण्याचा जगातला पहिला प्रयोग केला. पण त्या बॅटरीमधून निघणारा प्रवाह आणि ती पट्टी जास्त वेळ टिकू शकत नसल्यामुळे त्या प्रकाशाचा काही प्रत्यक्ष उपयोग नव्हता. पुढे डेव्हीनेच ग्राफाइटच्या इलेक्ट्रोडमधून विजेच्या ठिणग्या टाकून जगातला पहिला आर्क लाइटही तयार करून दाखवला. त्याचाही लगेच काही उपयोग करण्याची संधी नव्हती.
 
विजेचे रासायनिक परिणाम हे डेव्हीच्या संशोधनाचे मुख्य क्षेत्र होते. त्याने निरनिराळ्या रसायनांमधून विजेचा प्रवाह सोडून त्यांचे पृथक्करण केले आणि सोडियम, पोटॅशियम, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, बेरियम, क्लोरिन यांच्यासारखी महत्वाची मूलद्रव्ये त्यांच्या शुद्ध स्वरूपात सर्वात प्रथम उत्पन्न केली. या कामात मायकेल फॅरडे हा त्याचा प्रयोगशाळेतला सहाय्यक होता. फॅरडे हा माझा सर्वात मोठा शोध आहे असे एकदा डेव्ही म्हणाला होता. त्याचे ते बोल पुढे खरे झाले.

त्या काळातल्या खाणींमध्ये कधीकधी मीथेन वायू तयार होऊन साठून रहात असे आणि तिथे उतरणाऱ्या कामगारांनी उजेडासाठी नेलेल्या मशालीमुळे मीथेन व हवा यांच्या मिश्रणाला आग लागली तर त्याचा भडका उडत असे. सन १८१२ मध्ये झालेल्या अशा एका अपघातात ९२ कामगार दगावल्यामुळे खाणकामगारांमध्ये दहशत बसली होती. डेव्हीने त्यावर उपाय शोधण्याचे काम हातात घेतले आणि एक सुरक्षित दिवा तयार केला. त्याने त्यात दिव्याच्या ज्योतीच्या सर्व बाजूंना एक लोखंडाची जाळी बसवली होती. हवेबरोबर जाळीच्या आत गेलेल्या वायूमुळे तो दिवा भगभग करे आणि धोक्याची सूचना देत असे, पण ज्वलनातून निघालेली बरीचशी ऊष्णता जाळीमध्ये शोषली गेल्यामुळे त्याचे तापमान लगेच खूप वाढत नसे आणि त्यामुळे बाहेरचा वायू पेट घेत नसे.

डेव्हीने केलेल्या बहुमूल्य संशोधनाची त्या काळातल्या समाजाकडून आणि इंग्लंडच्या राजाकडूनही कदर केली गेली. सन १८१८ मध्ये हम्फ्री डेव्हीलाही सर फ्रान्सिस बेकन आणि सर आयझॅक न्यूटन यांच्याप्रमाणे सरदारपद दिले गेले आणि तो सर हम्फ्री डेव्ही झाला. सन १८१९ मध्ये त्याला प्रख्यात रॉयल सोसायटीचे अध्यक्षपदही मिळाले.

हम्फ्रीकडे चतुरस्र प्रतिभा होती. कोणी म्हणतात की तो शास्त्रज्ञ झाला नसता तर कवि झाला असता, तत्वज्ञ झाला असता किंवा फर्डा वक्ता झाला असता. प्रत्यक्षात तो हे सगळे झाला. त्याने विज्ञानामधले अनेक महत्वाचे शोध लावलेच, प्रख्यात कवि वर्डस्वर्थ याच्या कवितांची पुस्तके छापून आणण्यात मदत केली. त्याच्या लहानपणापासूनच त्याने स्वतःही कविता लिहिल्या होत्या आणि त्या प्रकाशितही झाल्या होत्या. आपल्या व्याख्यानांमध्ये शास्त्रीय माहिती देत असतांना तो मनोरंजक प्रात्यक्षिके दाखवत असे, त्याला तत्वज्ञानाची जोड देऊन आणि त्यात थोडा धार्मिक विचारांचाही अंश मिसळून तो आपल्या काव्यमय आणि बेजोड वक्तृत्वाने श्रोत्यांना भारावून टाकत असे. त्याने इंग्लंडमध्ये अनेक व्याख्याने दिली आणि त्यांना उत्तम प्रतिसाद मिळाला.

त्याच्या हुषारीची कीर्ती सगळीकडे पसरली होती. त्या काळात इंग्लंडचे शत्रूराष्ट्र असलेल्या फ्रान्समध्येही त्याचा सन १८१३ मध्ये गौरव करण्यात आला. त्यावेळी तो न घाबरता फ्रान्सला गेला आणि तिथे त्याने फ्रेंच शास्त्रज्ञांच्या भेटी घेतल्या. त्यानंतर तिथून पुढे इटली, स्विट्झर्लँड, जर्मनी आदि देशांचा दीर्घकाळ दौरा करून त्याने तिथल्या प्रयोगशाळांमध्येही जाऊन तिथे संशोधन कार्य केले आणि जागतिक प्रसिद्धी मिळवली. अशा संशोधनामध्येच त्याने हिरा हे शुद्ध कार्बनचे एक रूप असल्याचे इटलीमधल्या फ्लॉरेन्स इथल्या मुक्कामात सिद्ध केले.  सन १८२९ मध्ये तो स्विट्झर्लँडला फिरायला गेला असतांना तिथेच आजारी पडून त्याचा जिनिव्हा इथे दुःखद देहांत झाला.      

Friday, August 02, 2019

चंद्रयान आणि अपोलो


बावीस ऑक्टोबर २००८ हा दिवस भारतीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या इतिहासात सुवर्णाक्षराने लिहिण्यासाऱखा आहे कारण त्या दिवशी चंद्रयान-१ या यानाने पृथ्वीवरून उड्डाण केले आणि भारताला अमेरिका व रशीया यासारख्या प्रगत राष्ट्राच्या पंक्तीत बसवले. त्यानंतर सन २०१४ मध्ये मंगळयान उडवून भारताने ते स्थान अधिक पक्के केले. या मालिकेमधील चंद्रयान-२ हे यान दि. १५ जुलैला पाठवण्याचे ठरले होते. त्या योजनेला भरपूर प्रसिद्धी दिली गेली होती. त्यात इस्रो या संस्थेमधील शास्त्रज्ञ आणि तंत्रज्ञांचे खूप कौतुक केले होते. त्यांनी आतापर्यंत केलेली कामगिरी गौरवास्पद आहेच.

चंद्राला भेट देण्याची योजना अत्यंत कठीण आहे. अचाट बुद्धिमत्ता, सखोल ज्ञान, विशेष कौशल्य आणि कठोर परिश्रम या सर्वांचा कस लावणारे असे हे काम आहे. ते करण्यामध्ये देशभरातल्या आणि परदेशामधल्या अनेक शास्त्रज्ञ व तंत्रज्ञांचा सहभाग असतो. त्या सर्वांच्या कामात सुसूत्रता आणण्याचे व्यवस्थापकीय काम देखील कौशल्याचे असते. यात सहभागी असलेल्या शेकडो लोकांपैकी कुणाकडूनही अनवधानाने कसलीही क्षुल्लक कसूर राहू नये याची खूप काळजी घ्यावी लागते. यासाठी अनेक परीक्षणे आणि चाचण्या घेतल्या जातात.

१४ जुलैला चंद्रयान-२ या यानाचे काउंटडाऊन सुरू झाल्यानंतर त्याच्या अखेरच्या टप्प्यातल्या अॅक्टिव्हिटीज सुरू असतांना हीलियम वायूचा दाब अपेक्षेनुसार नाही असे शास्त्रज्ञांच्या लक्षात आले. त्यांना त्या वायूची किंचित गळती होत असल्याची शंका आली. अशा गोष्टीकडे दुर्लक्ष न करता तिची सखोल चौकशी करून आवश्यक ती दुरुस्ती करणे शहाणपणाचे असल्यामुळे त्या दिवशी होणारे यानाचे उड्डाण थांबवण्यात आले आणि आठवड्यानंतर दि.२२ ला ते यशस्वीरीत्या करण्यात आले.

पण दरम्यानच्या काळात दि.२० जुलैला एक आंतरराष्ट्रीय महत्वाची गोष्ट घडली. अमेरिकन अवकाशवीर नील आर्मस्ट्राँग याने अपोलो-११ या मोहिमेमधून अवकाशात जाऊन चंद्रावर मानवाचे पहिले पाऊल ठेवले या घटनेला पन्नास वर्षे पूर्ण झाल्याचा सुवर्णमहोत्सव साजरा केला गेला. या निमित्याने त्या ऐतिहासिक घटनेच्या जुन्या आठवणींना उजाळा मिळाला. साहजीकपणे अमेरिकेचा अपोलो प्रोजेक्ट आणि आपले चंद्रयान यांची तुलना होणे अपरिहार्य होते.

अपोलो -११ च्या कार्यक्रमात खालील गोष्टी होत्या.
१. पृथ्वीवरून उड्डाण
२. पृथ्वीभोवती घिरट्या घालत असतांना आपली कक्षा विस्तारत जाणे
३. चंद्राजवळ जाऊन पोचणे
४. चंद्राभोवती घिरट्या घालत घालत आपली कक्षा घटवत जाऊन एका कक्षेत फिरत राहणे
५. तीनपैकी दोघा अवकाशवीरांनी एका वेगळ्या लहान यानात बसून चंद्राकडे प्रस्थान करणे
६. तिसऱ्याने यानातच बसून चंद्राभोवती घिरट्या घालत राहणे
७. दोघा अवकाशवीरांनी चंद्रावर जाऊन उतरणे, यानाचा दरवाजा उघडून जमीनीवर उतरणे
८. तिथे अमेरिकेचा झेंडा रोवणे, तिथली दगड माती गोळा करून यानात भरणे
९. दोघा अवकाशवीरांसह लहान यानाने चंद्रावरून उड्डाण करणे.
१०. चंद्राभोवती घिरट्या घालत राहिलेल्या मोठ्या यानाला गाठून त्याच्याशी जोडून घेणे
११. दोघा अवकाशवीरांनी लहान यानामधून मोठ्या यानात जाणे
१२. मोठ्या यानाने चंद्राभोवती घिरट्या घालता घालता पृथ्वीकडे जाणे
१३. पृथ्वीभोवती घिरट्या घालत असतांना आपली कक्षा घटवत जाणे
१४. पृथ्वीवर ठरलेल्या जागी येऊन अलगदपणे उतरणे

पहिल्या चंद्रयानाने यातली फक्त पहिली चारच कामे केली होती. चंद्राभोवती फिरत असतांना त्याने एक लहानसा गोळा चंद्राच्या दिशेने फेकला आणि तो चंद्रावर जाऊन पडला. त्यावरच भारताचा झेंडा होता. ते यान काही दिवस चंद्राभोवती फिरत राहिले आणि संदेश पाठवत राहिले. त्या यानाचा संपर्क तुटल्यानंतर त्याचे काय झाले ते समजायला मार्ग नाही. ते कदाचित चंद्रावर जाऊन कोसळले असेल किंवा अजूनही चंद्राभोवती फिरत राहिले असेल.

दुसऱ्या चंद्रयानाकडे याहून जास्तीची आणखी एक कामगिरी सोपवली आहे. ती म्हणजे विक्रम नावाचा एक लँडर चंद्रयानाच्या मुख्य ऑर्बिटरपासून वेगळा होऊन हळूच चंद्राच्या दिशेने जाईल आणि तो चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील एका विशिष्ट ठिकाणी अलगदपणे चंद्रावर उतरेल. त्या लँडरमधून प्रग्यान नावाचा एक रोव्हर बाहेर निघून चंद्रावर फिरेल. ही एक सहा चाकांची गाडी असून ती चंद्रावरील ओबडधोबड जमीनीवरून चालण्यासाठी सक्षम आहे. ती सेकंदाला एक सेंटीमीटर एवढ्या संथपणे चालत राहील. तिच्यावर बसवलेल्या उपकरणांकडून मिळालेली माहिती पृथ्वीवरील प्रयोगशाळांकडे पाठवली जाईल. चंद्रावरचा एक दिवस म्हणजे पृथ्वीवरील चौदा दिवस हे काम चालेल आणि संपेल. ऑर्बिटर चंद्राभोवती फिरत राहील आणि ज्याप्रमाणे पहिल्या चंद्रयानाने दुरूनच माहिती गोळा करून पाठवली होती त्याप्रमाणे तो आणखी काही दिवस ती पाठवत राहील.

यावरून असे दिसेल की अमेरिकेने पन्नास वर्षांपूर्वी पाठवलेल्या अपोलो यानाने जेवढे काम केले होते त्याचासुद्धा अगदी लहानसा भाग आपले हे दुसरे चंद्रयान करणार आहे. मुख्य म्हणजे अवकाशात माणूस पाठवायचा झाला तर त्याच्यासाठी बंदिस्त केबिन बनवावी लागते आणि तिचे तापमान आणि दाब नियंत्रित ठेवावे लागतातच, त्या माणसासाठी कित्येक दिवस पुरेल असे अन्न, पाणी आणि हवासुद्धा इथूनच न्यावी लागते. तसली काही व्यवस्था यात नाहीच, या यानाला सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणण्याचीही कसली व्यवस्था नाही. आपले हे अभियानच अगदी लहान आहे. तुलना करायची झाल्यास चंद्रयानाला घेऊन जाणारे जीएसएलव्ही रॉकेट ४ मीटर व्यास असलेले, ४४ मीटर उंच आणि ४ टन वजन अवकाशात नेण्याची क्षमता असलेले आहे तर अपोलोला घेऊन जाणारे सॅटर्न रॉकेट १० मीटर व्यास, ११० मीटर उंच आणि ४८ टन क्षमतेचे होते. त्यामुळे आपण हे काम अगदी कमी खर्चात करीत आहोत या म्हणण्याला फारसा अर्थ नाही. या क्षेत्रातली आपली प्रगति स्पृहणीय असली तरी आपण प्रगत राष्ट्रांच्या तोडीचे आहोत अशा वल्गना एवढ्यातच करण्यात अर्थ नाही. अपोलोसारखी मिशन्स पाठवणे ही अत्यंत खर्चिक बाब आहे आणि ती चैन आपल्या देशाला परवडण्यासारखी नाही हे आहेच.

Wednesday, July 17, 2019

डाल्टन आणि अणुसिद्धांत



"जगातील सर्व पदार्थ कणांपासून तयार झाले आहेत." असे काहीसे कणाद ऋषींनी प्रतिपादन केले होते. पण त्यांचे ते विचार बहुधा त्यांच्या ग्रंथातच राहिले. पुढे त्या विचारांचा प्रसार भारतातही झाला नाही. निदान मला तरी या एका वाक्याच्या पलीकडे फारशी माहिती अजूनपर्यंत मिळालेली नाही. डेमॉक्रिटस या ग्रीक विचारवंतानेही अशी कल्पना मांडली होती. तीही कल्पना तशीच राहिली. अणू हा इतका सूक्ष्म असतो की तो कुठल्याही सूक्ष्मदर्शक यंत्रामधूनसुद्धा प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसूच शकत नाही. अठराव्या शतकातल्या जॉन डाल्टन या शास्त्रज्ञानेसुध्दा कल्पनेमधूनच पण सविस्तर असा अणुसिद्धांत मांडला, अणूच्या स्वरूपाबद्दल आणि गुणधर्माबद्दल काही ठाम मते मांडली, तिच्यावर तत्कालीन शास्त्रज्ञांनी विचारविमर्श करून त्याला मान्यता दिली, त्या सिद्धांताच्या आधारावर रसायनशास्त्राची उभारणी केली गेली आणि विज्ञानाच्या प्रगतीमध्ये तो एक अत्यंत महत्वाचा टप्पा ठरला.

जॉन डाल्टन या शास्त्रज्ञाचा जन्म इंग्लंडमधल्या एका लहान गावातल्या एका विणकराच्या घरात सन १७६६मध्ये झाला. त्याचे कुटुंब क्वेकर नावाच्या एका बंडखोर पंथाचे होते. त्या काळातल्या रूढीवादी ख्रिश्चनांनी या पंथातल्या लोकांना जवळ जवळ वाळीत टाकले होते आणि तिथली शिक्षणव्यवस्था त्यांच्या आधीन होती. त्यामुळे डाल्टनला सर्वसामान्य विद्यार्थ्यांसाठी असलेल्या कॉलेज आणि युनिव्हर्सिटीत जायला मिळाले नाही. पण त्या तल्लख बुद्धी असलेल्या मुलाला मनापासून विद्येची अतीव ओढ असल्यामुळे त्याने इतर क्वेकर विद्वानांकडून शिकून आणि पुस्तके वाचून स्वतःच्या प्रयत्नामधूनच अनेक विषयांचे खूप सखोल ज्ञान संपादन केले. इतकेच नव्हे तर त्याने पंधरा वर्षांच्या लहान वयातच क्वेकर पंथाच्या खास संस्थांमध्ये ते विषय शिकवायला सुरुवात केली.

सुरुवातीला डाल्टनला गणित आणि हवामानशास्त्राचा अभ्यास करण्याची गोडी लागली होती. त्याने हवेचा दाब, तापमान, आर्द्रता वगैरेंचा अभ्यास करून आपली निरीक्षणे एका डायरीच्या स्वरूपात प्रसिद्धही केली. त्यात होत असलेल्या बदलांच्या निरीक्षणांसाठी त्याने अनेक उंच डोंगरांवर चढाई केली. हवेच्या दाबामधील फरकावरून डोंगराच्या उंचीचा अंदाज करण्याचे एक तंत्र त्याने तयार केले आणि त्या काळात अशी उंची मोजण्याची दुसरी कसली सोय नसल्याने ते तंत्र लोकांना आवडले. डाल्टन जन्मतःच थोडा रंगांध (color blind) होता. तरीही त्यांने रंगांधळेपणा किंबहुना रंग आणि दृष्टी याच विषयावर संशोधन केले आणि ते प्रसिद्ध केले. एका प्रकारच्या दृष्टीदोषालाच डाल्टनिझम असे नाव पडले.

हवेच्या गुणधर्मांचा अभ्यास करतांना त्याने अनेक प्रयोग करून पाहिले. चार्ल्स आणि गे ल्यूसॅक या फ्रेंच शास्त्रज्ञांप्रमाणेच त्यानेही निरनिराळ्या वायूंना वेगवेगळे किंवा एकत्र तापवून त्यांचे आकारमान आणि दाब यावर ऊष्णतेचा काय परिणाम होतो याचा अभ्यास केला आणि त्याच्या नोंदी करून ठेवल्या. पण चार्ल्सप्रमाणेच डाल्टननेही त्या लगेच प्रसिद्ध केल्या नाहीत. पुढे गे ल्यूसॅकने चार्ल्सच्या नियमाला प्रसिद्धी मिळवून दिली आणि त्याच्या आधाराने स्वतःचा सिद्धांतही मांडला. डाल्टनच्या बाबतीत तसे काही झाले नाही. पण त्याने एक जास्तीची गोष्ट केली होती. निरनिराळे वायू आणि निरनिराळ्या द्रव पदार्थांच्या वाफा यांचा अभ्यास केल्यावर ते सगळे वायूरूप पदार्थ निरनिराळ्या तपमानांना सारख्याच प्रमाणात प्रसरण पावतात आणि बंद पात्रातला त्यांचा दाब तितक्याच प्रमाणात वाढतो हे त्याच्या लक्षात आले. त्यावरून सन १८०३ मध्ये त्याने आपला सुप्रसिद्ध आंशिक दाबाचा सिद्धांत  (Law of Partial Pressures) मांडला. या नियमानुसार वायूंच्या मिश्रणाचा दाब हा त्यामधील प्रत्येक वायूच्या आंशिक दाबांच्या बेरजेइतका असतो. हवेमधील वाफेचा आंशिक दाब शून्य अंशापासून १०० अंशांपर्यत कसा वाढत जातो हे डाल्टनने प्रयोग करून पाहिले आणि कोष्टकांमधून सांगितले.

निरनिराळ्या वायूंमधील रासायनिक क्रियांमुळे होणारे संयोग त्यांच्या आकारमानांच्या ठराविक प्रमाणातच होतात असे गे ल्यूसॅकने दाखवून दिले होते. त्याच्या पुढे जाऊन वायुरूप, द्रवरूप किंवा घनरूप अशा कोणत्याही दोन मूलद्रव्यांमधील रासायनिक क्रियांमुळे होणारे संयोग त्यांच्या वजनांच्या ठराविक प्रमाणातच होतात असे डाल्टनने सप्रयोग दाखवून दिले. असे का होत असेल यावर खूप विचार करून त्याने सन १८०८ मध्ये अत्यंत महत्वाचा अणुसिद्धांत मांडला. हा सिद्धांत असा आहे.
१. सर्व मूलद्रव्ये अत्यंत सूक्ष्म अशा अणूंची बनलेली असतात.
२. प्रत्येक मूलद्रव्याचे सर्व अणू एकसारखे असतात.
३. निरनिराळ्या मूलद्रव्यांच्या अणूंचे गुणधर्म वेगवेगळे असतात.
४. अणू निर्माण करता येत नाहीत किंवा नष्ट करता येत नाहीत.
५. रासायनिक क्रियांमध्ये भिन्न मूलद्रव्यांचे अणू एकत्र येतात किंवा वेगवेगळे होतात.
६. दोन अणूंचा ठराविक सोप्या प्रमाणातच संयोग होतो.

डाल्टनच्या या सिद्धांतामुळे C + O2 = CO2 यासारखी रासायनिक क्रियांची समीकरणे लिहिणे शक्य झाले आणि त्यावर आधारलेल्या पद्धतशीर आणि नियमबद्ध रसायनशास्त्राचा विकास होत गेला. काही आम्ले, अल्कली, क्षार यासारख्या निरनिराळ्या रसायनांची निर्मिती आणि त्यांचा उपयोग किंवा त्यांच्यावर प्रयोग करणे ही कामे पूर्वीपासून होत आली होती. पण ती सगळी कामे किमया, चमत्कार, जादू, करणी वगैरेसारखी अद्भुत आणि अनाकलनीय समजली जात होती. लेव्होजियर, बॉइल आणि डाल्टन या शास्त्रज्ञांनी त्यांना मूलभूत सैद्धांतिक बैठक दिली. यामुळेच लेव्होजियरप्रमाणेच डाल्टनलाही आधुनिक रसायनशास्त्राचा जनक समजले जाते. अशा प्रकारे डाल्टनच्या नियमामधून रसायनशास्त्राचा पाया घातला गेला आणि त्याचा पुढे विस्तार होत गेला.