Friday, August 10, 2018

माझी संग्रहवृत्ती - भाग ३ - पत्रे आणि तिकीटे

पत्रे लिहिण्याची सुरुवात पुराणकालापासून झाली असेल, पण पोस्टाची सेवा सुरू झाल्यानंतरच ती मोठ्या प्रमाणात लिहिली जाऊ लागली. कांही साहित्यिक प्रवृत्तीचे लोक अजरामर वगैरे होणारी दिव्य पत्रे पाठवत असतीलही, पण सर्वसामान्य लोकांच्या घरातली पत्रे मात्र "पत्र लिहिण्यास कारण की ..." या वाक्यापासून सुरू होत असत. त्यामुळे आमच्याकडे आलेल्या बहुतेक पत्रांमध्ये एकादी बातमी तरी असे किंवा आमंत्रण. त्या काळात आमचे बहुतेक सगळे जवळचे आप्त गांवातच रहायचे आणि कांही प्रयोजन असले तरच पत्र लिहिले जात असल्यामुळे पत्रांची संख्या फार मोठी नसायची. आमच्या घरी लोखंडाची एक जाड तार वाकवून एका खुंटीला टांगून ठेवली होती. पोस्टमनने आणून दिलेले पत्र एकदा वाचून झाले की त्याला भोक पाडून त्या तारेमध्ये अडकवले जायचे.  मला कळायला लागल्यापासून मी कॉलेजला जाईपर्यंतच्या दहा वर्षांमध्ये आलेली बहुतेक सगळी पत्रे त्या एकाच वाकड्या तारेने धरून ठेवली होती. मी हॉस्टेलमध्ये रहायला लागल्यानंतर मला आलेली पत्रे मित्रांनी वाचून त्यावरून माझी खिल्ली उडवण्याची शक्यता किंवा भीती होती. यामुळे पत्रांमध्ये कांही महत्वाची माहिती असली तर ती वेगळ्या जागी नोंदवून मी ते पत्र फाडून टाकत असे. दुर्दैवाने माझे वडील त्या काळात अचानक निधन पावले आणि त्यांनी मला लिहिलेले एकसुद्धा पत्र माझ्याकडे राहिले नाही याची सल मात्र माझ्या मनाला आयुष्यभर टोचत राहिली.

घरगृहस्थी सुरू केल्यानंतर मी पत्रांच्या बाबतीत सुसंगत असे धोरण ठेवले नव्हते. त्यानंतर मला आलेली महत्वाची पत्रे तेवढी मी जपून ठेवली, कांही पत्रे कपाटात अशीच पडून राहिली आणि बाकीची या ना त्या प्रकाराने नष्ट झाली. अनेक वर्षांनंतर एकादे जुने पत्र अचानक हाती लागले तर कां कोणास ठाऊक पण मला खूप आनंद व्हायचा. त्यावर बराच काळ विचार करतांना माझ्या लक्षात आले की आपली पत्रे म्हणजे साधे कागद नसतात. ज्या आप्तांनी ती लिहिली असतात त्यांच्या हातांचा स्पर्श त्या कागदांना झालेला असतो, पत्र लिहित असतांना त्यांच्या मनात ज्या भावना असतील, प्रेम, माया, काळजी, आशा, निराशा, रुसवा, राग यातले जे कांही असेल ते त्यांनी कांही वेळा प्रत्यक्ष शब्दांमध्ये व्यक्त केलेले असते आणि नसले तरी एकाद्या शब्दात किंवा वाक्यात त्यांच्या नकळत ते पाझरलेले असते. मी हस्ताक्षरांचा तज्ज्ञ नाही, पण मनातल्या भावनांचा हस्ताक्षरावर परिणाम होतो असे मला वाटते. अशा कांही शब्दांच्या पलीकडल्या अव्यक्त गोष्टीसुद्धा त्यात असतात. कांही लोकांची लेखनशैली मजेदार असते तर कुणाचे हस्ताक्षर मोत्यासारखे टपोरे आणि वळणदार असते. अशी पत्रे पुन्हा पुन्हा वाचावीशी वाटतात. अशा अनेक कारणांमुळे हस्तलिखित पत्रे ही सुद्धा संग्रह करून ठेवण्यासारखी गोष्ट असते हे माझ्या जरा उशीराने ध्यानात आले.

तोंपर्यंत एकंदरीतच पत्रव्यवहाराची उतरंड सुरू झाली होती. तरीही त्यानंतर मला मिळतील तेवढी पत्रे मिळेल त्या पाकिटांमध्ये घालून मी साठवून ठेवायला लागलो. त्यासाठी एक ठराविक जागा केलेली नसल्यामुळे ती पुन्हा पुन्हा इकडे तिकडे जात आणि सापडत राहिली. त्यातच दोनदा घर बदलतांना सगळे सामान अस्ताव्यस्त झाले. पण अखेरीस मी मिळतील तेवढी पत्रे गोळा केली. आता त्यांची वर्गवारी करून आणि पत्रलेखकाशी असलेला नातेसंबंध आणि पत्र लिहिण्याची तारीख या गोष्टी लक्षात घेऊन मी त्यांचा एक आल्बम करायचे काम हातात घेतले आहे.  ही सगळी पत्रे व्यक्तीगत असल्यामुळे दुसऱ्या कुणाला त्यात रस वाटणार नाही, पण मला ते काम करतांनाच पुनःप्रत्ययाचा आनंद मिळत आहेच आणि नंतरही अधून मधून विरंगुळा म्हणून ती वाचता येतील.  जुनी पत्रे वाचतांना आपण कुठकुठल्या परिस्थितीमधून गेलो होतो आणि तेंव्हा कसा विचार केला होता वगैरेंची आठवण येते आणि कधी कधी त्यावर हंसू पण येते.
---------------------------------------------------------------------------------------------------

अमेरिका, इंग्लंड, न्यूझीलंड यासारख्या दूरदूरच्या देशात राहणारी, कधीही एकमेकांना ना भेटलेली, ना भेटू शकणारी कांही मुले एकमेकांना पोस्टाने पत्रे पाठवतात आणि त्यातून त्यांची घनिष्ठ मैत्री होते असे मी लहानपणी कुठेतरी वाचले तेंव्हा मला त्यांचे कौतुक वाटलेच, आपल्यालाही असे मित्र असावेत असेही वाटले. पण काय करणार ? मला अशा कुणा परदेशी मुलांची नावेसुद्धा माहीत नव्हती, त्यांचे पत्ते कुठून मिळणार ? त्यांच्यातल्याही कुणीसुद्धा माझा पत्ता मिळवून मला एकादे पत्र पाठवले नाही. त्यामुळे मनातली ती सुप्त इच्छा दबून गेली. मला जीवनात भेटलेले सगळे खरे खुरे मित्र माझ्यासारखेच महाआळशी निघाले. कधी तरी मला एक साधे पोस्टकार्ड पाठवायची सद्बुद्धीसुद्धा त्यातल्या कुणालाही कधीच झाली नाही. त्यामुळे माझ्याकडे जमा झालेल्या शंभर दोनशे पत्रांमध्ये एकसुद्धा कोणा मित्राचे नाही. त्यांच्यातल्या कुणाच्याही  हस्ताक्षराचा नमूना माझ्याकडे नाही. "Out of sight, out of mind" डोळ्याआड गेले की ते मनातूनही जाते असा एक इंग्रजी वाक्प्रचार आहे. त्यामुळे माझे हे सगळे मित्र मला पार विसरून गेले की काय ? या विचाराने मी थोडा अस्वस्थ होत असे, पण तसे झाले नव्हते.

पंधरा वीस वर्षांपूर्वी इंटरनेट आल्यानंतर शब्बीर भाटियाने हॉटमेल सुरू केले. पुढे याहू आणि गूगलसारख्या बड्या कंपन्यांनी या क्षेत्रात प्रवेश करून ते काबीज केले. पोस्टाच्या मंदगतीवर विसंबून न राहता तारेपेक्षाही जास्त वेगाने संदेश पाठवणे शक्य झाले आणि आधी क्वचितच पत्र लिहिणारे माझ्यासारखे लोक सर्रास ई मेल पाठवायला लागले. आधी हौस म्हणून, नंतर गरजेपुरते आणि पुढे कांही तरी सांगावे असे मनात आले म्हणून ही मेल्स पाठवता पाठवता मला कधी त्याचे व्यसन लागले ते समजलेच नाही.

सुरुवातीला मी माझ्या मित्रांना किंवा आप्तांना उद्देशून पत्रे लिहित असे. ईमेलवरील सीसी आणि बीसीसी या सोयीमुळे एकच पत्र एकाच वेळी अनेकांना पाठवले जात असल्यामुळे खूपच सोय झाली. त्यानंतर ई मेल ग्रुप तयार झाले आणि त्या ग्रुपवर एक पत्र टाकले की ते आपोआप सर्व सदस्यांना जायला लागले. मी मुद्दाम या पत्रांचा संग्रह करण्याची गरजच नव्हती.  मला आलेली पत्रेच नव्हे तर मी पाठवलेली पत्रेसुद्धा माझ्या इनबॉक्स आणि औटबॉक्समध्ये आपोआप गोळा होऊ लागली. उलट मला नको असलेली पत्रे वेचून त्यांना कचऱ्याच्या डब्यात टाकणे हेच एक मोठे काम होऊन बसले. माझ्या दृष्टीने महत्वाची वाटणारी पत्रे वेगळी जमा करण्यासाठी मी कांही वेगळे कप्पे बनवले एवढेच.

मनोगत, मिसळपाव यांच्यासारखी इंटरनेटवर जमणारी कांही मंडळे तयार झाल्यावर आधी मी उत्साहाने सगळीकडे माझे नांव नोंदवले. त्या स्थळांवर कांही खरे नांव धारण करणारे तर कांही वेगळाच काल्पनिक मुखवटा घालून फिरणारे नवे मित्र मिळाले. त्यातले बरेचसे परदेशात वास्तव्य करणारे होते. त्या साइट्सवर होणारा संवाद म्हणजे सुद्धा मायना नसलेली पत्रेच असायची. यामुळे अनोळखी लोकांशी पत्रमैत्री करण्याची लहानपणी पुरी न झालेली एक इच्छा अंशतः पूर्ण झाली. पुढे फेसबुक आणि वॉट्सअॅपवर संवाद साधणे अधिकाधिक सोपे होत गेले, तसेच जुन्या मित्रांना शोधून काढून त्यांच्याशी संपर्क साधणेही शक्य झाले. मला असेच माझ्या ऑफिसातले, कॉलेजमधले आणि शाळेतलेसुद्धा काही हरवलेले मित्र चाळीस पन्नास वर्षांच्या दीर्घ कालावधीनंतर आंतर्जालावर पुन्हा भेटले. तरीही त्यांनीही मला लगेच ओळखले आणि त्यांच्याशी बोलतांना आणि पत्रापत्री करतांना माझ्या हेसुद्धा लक्षात आले की तेही पू्र्वीच्या काळातल्या सगळ्या आठवणी विसरलेले नाहीत.

आज माझे फेसबुक, वॉट्सअॅप आणि ई मेल ग्रुप्सवर मिळून सात आठशे तरी असे मित्र आहेत ज्यांना मी नावानिशी ओळखतो आणि कधी ना कधी त्यांच्याबरोबर चार घटिका सुखात घालवल्या आहेत. हे सुद्धा एक प्रकारचे कलेक्शनच झाले ना ?
----------------------------------

माझ्या लहानपणच्या काळात आप्तेष्टांमधले संबंध पारदर्शक असायचे. आमच्या घरी येणाऱ्या दहा पत्रांपैकी आठ नऊ पोस्टकार्डे आणि एक दोन अंतर्देशीय पत्रे असायची आणि घरातले कोणीही ती पत्रे उघडपणे वाचत असे. एकादेही पत्र बंद पाकिटातून आल्याचे मला आठवत नाही.  पोस्टाचे स्टँप लावलेले आणि महत्वाची कागदपत्रे असलेले एकादे रजिस्टर पोस्ट क्वचित कधी आलेच तर ते पाकिटासकट जपून ठेवले जात असे. परगावातल्या नातेवाइकांकडून लग्नमुंजीसारख्या मंगल कार्यांच्या आमंत्रणपत्रिका आणि कल्याण नावाच्या मासिकाचे अंक तेवढे बुकपोस्टने यायचे आणि शेवटी शेवटी दिवाळी किंवा नववर्षासाठी ग्रीटिंग्ज यायला लागली. त्यांना लावलेली तिकीटे मी अलगदपणे काढून  एकाद्या काडेपेटीत घालून ठेवत असे, पण बहुतेक वेळा ती तिकीटे काडेपेटीसकट गायब होऊन जात असत. ती तिकीटे आधीच शिक्के मारून विद्रूप केलेली असल्यामुळे मलाही त्यांचे विशेष प्रेम वाटत नसे आणि ती हरवून गेल्याचे जास्त दुःखही होत नसे.

आमच्या कॉलेजच्या हॉस्टेलमधला एक मुलगा फिलॅटेलिस्ट होता, म्हणजे त्यानेच असे सांगितले आणि त्या अनोळखी शब्दाचा अर्थ सांगितला म्हणून मला ते समजले. तो मित्र पोस्टखात्याच्या संपर्कात असायचा आणि नवीन तिकीटाच्या प्रसारणाच्या दिवशी सिटी पोस्टात जाऊन ते तिकीट आणि फर्स्ट डे कव्हर घेऊन यायचा. त्याच्या नादाने मी सुद्धा मला आलेली पत्रे फाडून टाकून देण्याआधी आठवण झाली आणि त्यांच्यावर तिकीटे लावलेली असलीच तर ती काढून ठेवायला लागलो.  पुढे मला घरच्या किंवा ऑफिसच्या पत्त्यावर येत असलेल्या पत्रांची संख्या वाढत गेली. त्यात नोटिसा, बिले, ग्रीटिंग्ज वगैरेंची भर पडत गेली. भारत सरकारचे पोस्टखाते नवी नवी तिकीटे काढत गेले आणि ती जमवून ठेवण्यातला आनंद वाढत गेला. कांही मित्र आणि नातेवाईक परदेशी गेले आणि त्यांच्या पत्रांबरोबर तिकडची तिकीटे यायला लागली.

जेंव्हा माझ्याकडचा तिकीटांचा साठा बऱ्यापैकी वाढला तेंव्हा मीही एक स्टँपआल्बमचे पुस्तक आणले आणि ती तिकीटे वर्गवारी करून त्यात चिकटवून ठेवू लागलो. ते पाहून माझ्या मुलालाही थोडी स्फूर्ती आली आणि तोसुद्धा त्याला मिळेल ते तिकीट एका डायरीत चिकटवून ठेवायला लागला. त्यानंतर मी त्यालाच जास्त प्रोत्साहन दिले. एकदा तर त्याच्यासाठी बाजारातून एक तिकीटांचे पॅकेटसुद्धा विकत आणले, पण मला त्यातली तिकिटे कुठल्याही पोस्टांमधून निघाली नसून ती एकाद्या छापखान्यात छापली गेली असल्याची जास्त शक्यता वाटली.  मुलाच्या उत्साहावर पाणी पडू नये म्हणून मी ही गोष्ट त्याला सांगितली नाही, पण पुन्हा बाजारातून तिकीटे विकत आणायची नाहीत एवढे बजावले.

जेंव्हा गांवोगांवी आणि घरोघरी टेलिफोन आले आणि एसटीडीचे रेट आंवाक्यात आले तेंव्हा प्रत्यक्ष बोलणे होऊ लागले. त्याच काळात ई मेल सुरू झाल्यानंतर तर हाताने पत्रे लिहून ती पोस्टाने पाठवणे कमी कमी होत पार बंद झाले. स्मार्ट मोबाइल फोन आल्यानंतर त्यावरून फोटो आणि डॉक्युमेंट्ससुद्धा पटकन पाठवण्याची सोय झाली.  फ्रँकिंगची सोय झाल्यानंतर पाकिटांवर तिकीटे लावायची गरज राहिली नाही. अशा सगळ्या कारणांनी घरबसल्या पोस्टाची तिकीटे मिळण्याचे स्रोतच शिल्लक राहिले नाहीत. घर बदलतांना माझे स्टँप आल्बम कुठे तरी गहाळ झाले आणि मी तेसुद्धा विसरून गेलो होतो. कधी तरी ते घरातल्या सामानातच अचानक सापडल्यानंतर मात्र मी ते जपून ठेवले आणि मुलाच्या स्वाधीन केले. कोणे एके काळी पोस्टाची तिकीटे या नावाचे कांही अस्तित्वात होते आणि त्यात इतके वैविध्य होते हे भविष्यकाळातल्या पिढीला कळावे यासाठी त्याचा एक अँटिक म्हणून भविष्यकाळात कदाचित उपयोग होईल अशी आशा आहे. 

---------------

Monday, July 30, 2018

माझी संग्रहवृत्ती - भाग २ - नाणी

विद्यार्थीगृहातला काळ

आमच्या काळातल्या हॉस्टेलच्या खोल्यांमध्ये कपाटे किंवा कोनाडे नसायचे. मी आपले चांगले कपडे, महत्वाची कागदपत्रे, पैसे वगैरे गोष्टी एका पत्र्याच्या ट्रंकेत भरून तिला पलंगाखाली सरकवून ठेवत असे. माझे बाकीचे सामान उघड्यावरच पडलेले असायचे. अशा परिस्थितीत मी कसले कलेक्शन करणार आणि त्याचा संचय कुठे जपून ठेवणार ? नाही म्हणायला रेल्वे, बस किंवा सिनेमाची तिकीटे शर्टांच्या खिशांमध्ये काही काळ पडून राहिलेली असत. त्या काळातल्या रहस्यकथांमध्ये त्यांचे फार महत्व असायचे. एकादी विचित्र घटना घडली तर आपण तिचे साक्षीदार असण्याचा किंवा तिथे हजर नसण्याचा तो भक्कम पुरावा मानला जात असे. त्यामुळे कधी गरज पडली असती तर मला त्यांचा उपयोग करून घेता आला असता, पण तशी वेळ कधी आलीच नाही. ते शर्ट धुवायची वेळ आली की त्यांच्या खिशांमधले चिटोरे बाहेर  काढून टाकून दिले जात, नाही तर शर्टांबरोबर त्यांचीही धुलाई होऊन जात असे.

हॉस्टेलमध्ये रहात असतांना वस्तूंचा संग्रह करायची सोय नसल्यामुळे माझ्या मनातल्या कलेक्टरला अजीबात कामच नव्हते असे मात्र नाही. त्या काळात मला वस्तू जमवून ठेवणे कठीण होते म्हणून त्या मानसिक संग्राहकानेच दुसरे काम मनावर घेतले. मी लहान गावातले घर सोडून शहरांमधल्या हॉस्टेलमध्ये रहायला गेल्यावर माझ्या रोजच्या जीवनात खूप फरक पडला होता. तिथली व्यवस्था आणि ती ठेवणारी माणसे यांची माहिती करून घ्यायची होती. हॉस्टेलमधली कांही मुले मराठी भाषेच्या वेगळ्या बोली बोलत होती तर कांही वेगळ्या भाषा बोलत होती. मराठीभाषिक मुलांकडून नवे शब्द, वाक्प्रचार वगैरे ऐकायला मिळत. अमराठी मुलांशी संभाषण करण्यासाठी मला इंग्रजी आणि हिंदी भाषांमध्ये बोलावे लागत होते. मी या भाषांचा पुस्तकी अभ्यास केला असला तरी आमच्या लहान गावात त्यांमधून चार शब्दसुद्धा कधी बोलायची गरज पडली नव्हती. त्यामुळे हॉस्टेलमधली इतर मुले कसे बोलतात ते लक्षपूर्वक ऐकून ते समजून घेऊन मनात साठवून ठेवत होतो. कॉलेज आणि हॉस्टेलमध्ये रोज येत असलेले नव नवे अनुभव मी जाणीवपूर्वक गोळा करत राहिलो. या गोष्टी वस्तूंप्रमाणे डोळ्याला दिसत नसल्या तरी त्या मनामध्ये साचून रहात होत्या. या सगळ्यांशिवाय कॉलेजमधला प्रचंड अभ्यास तर होताच, शिकलेले धडे लक्षात ठेवले नाहीत तर मी परीक्षेत काय लिहिणार होतो ?  शिवाय तिथे साठवलेली ज्ञानाची शिदोरीच मला पुढे जन्मभर उपयोगी पडणार होती.

जुनी भारतीय नाणी


मी कॉलेज शिक्षणासाठी घर सोडल्यानंतर बरोबर दहा वर्षांनंतर लग्न करून संसार थाटला तोंपर्यंतच्या काळात "विंचवाचे बिऱ्हाड पाठीवर" असे म्हणतात तसा रहात होतो. त्या काळात मला कसलाही संग्रह करणे किंवा तो सांभाळून ठेवणे शक्यच नव्हते. मात्र याला एक अपवाद होता.

मी शाळेत शिकत असतांनाच भारत सरकारने दशमान पद्धतीची अंमलबजावणी करायचे ठरवले आणि त्यानुसार नवी वजने आणि मापे आणलीच त्याप्रमाणे नवे चलनसुद्धा प्रसारात आणले. इंग्रजांच्या काळातल्या रुपये, आणे, पै या पद्धतीच्या जागी १०० नव्या पैशांचा रुपया झाला. ते करत असतांना सरकारने रुपयाचे मूल्य आधीच्याइतकेच ठेऊन नवा पैसा हे नवे नाणे काढले आणि सोयीसाठी २,३,५,१०,२०,२५ आणि ५० नव्या पैशांची नाणी आणली. मात्र हे डिमॉनेटायझेशन एका रात्रीत करणे शक्यच नव्हते. ते काम सावकाशपणे एक दोन वर्षे चालले होते.

पै या जुन्या काळातल्या नाण्याची किंमत कवडीपेक्षाही कमी झाल्यामुळे ही दोन्ही चलने बहुधा माझ्या जन्माच्याही आधी नाहीशी झाली होती. ढब्बू पैसा, भोकाचा पैसा, दोन पैसे, आणा, चवली, पावली, अधेली वगैरे नाणी माझ्या लहानपणी प्रचलित होती. "नवे पैसे येणार" अशी बातमी आल्यानंतर किती तरी दिवस आम्ही त्यांची आतुरतेने वाट पहात होतो. आमच्या गावातल्या बाजारात ते येऊन पोचल्यानंतर आधी तर ती नवी नाणी मिळवून जपून ठेवायची चढाओढ लागली आणि जुनी झिजलेली किंवा काळवंडलेली नाणी खर्च होत राहिली. "तुमच्याकडचे जुने पैसे इथे द्या आणि नवे पैसे घेऊन जा." अशी आम जनतेसाठी काढलेली कसली स्कीम आमच्या गावात पाहिल्याचे मला तरी आठवत नाही. ही नवी नाणी ट्रेझरीमधून बॅकांकडे आणि त्यांच्याकडून परस्पर व्यापाऱ्यांकडे जात असावीत आणि व्यापारी जमा झालेला जुन्या पैशांचा गल्ला त्यांच्याकडे नेऊन भरत असावेत. आमच्या घरातल्या पैशांच्या डब्यातली जुनी नाणी जसजशी कमी होत चालली तसे मला त्यांच्याबद्दल प्रेम वाटायला लागले होते, आपण ती खर्च करू नये असे मला वाटत होते पण कोणीच माझे ऐकून घेत नव्हते. अखेरीस हट्ट धरून मी थोडी नाणी मागून माझ्या ताब्यात घेतली.

त्या काळात कुणाकडे जेवायला गेल्यास वर पैसा दोन पैसे दक्षिणा मिळायची, तसेच आमच्याकडे येऊन गेलेले काही पाहुणे खाऊ आणायसाठी म्हणून किंवा त्यांची आठवण म्हणून चार आठ आणे हातावर ठेऊन जात असत. ती नाणी मात्र मी घरातल्या पैशांच्या डब्यात टाकायला देत नव्हतो. कधी कधी बाजारात न चालणारी  काही भलतीच नाणी चुकून घरी आलेली असत. घरातल्या कुठल्यातरी कोनाड्याच्या किंवा कपाटाच्या कोपऱ्यात पडून राहिलेली पण आता बाद झालेली जुनी नाणी पुढल्या काळात अचानक सापडत तेंव्हा मला खूप आनंद होत असे. अशी कांही जुनी नाणी मी जमवून ठेवली होती.  घरातल्या आणखी कोणाला सापडू नयेत म्हणून मी ती लपवून ठेवत होतो. कॉलेज शिक्षणासाठी घर सोडल्यानंतर सुद्धा मी त्यांची  पुरचुंडी मात्र जिवापलीकडे सांभाळून ठेवली आणि ती नाणी आजपर्यंत माझ्याकडे आहेत.

नाण्यांची वैशिष्ट्ये

मी शाळेत असतांना जसे चित्रविचित्र आकारांचे दगड, गारगोट्या, शिंपले वगैरेंचे कलेक्शन करत होतो तेवढ्याच उत्साहाने निरनिराळी नाणी गोळा करत होतो. काडेपेट्यांचे छाप, सिगरेटची (रिकामी, उगीच संशय नको) पाकिटे, फुलबाज्यांचे डबे यासारख्या कागद किंवा पुठ्ठ्याच्या नाशिवंत पदार्थांना घरातच अनेक शत्रू होते, उदाहरणार्थ दंमट हवा, भिंतीतली ओल, मुंग्या, झुरळे, उंदीर आणि स्वच्छता व टापटीप. माझ्या खजिन्यातल्या इतर कांही वस्तूंचा समावेशसुद्धा पसारा या कॅटेगरीत होत असल्याच्या गुन्ह्यासाठी त्यांना हद्दपारीची शिक्षा मिळत असे. ज्या कोणा महाभागाने टापटीप आणि पसारा या दोन शब्दांचा शोध लावला तो माझा शत्रू नंबर एक होता. त्याच्या अंगावर शाई आणि राड टाकावी, त्यांच्या नाकातोंडात भुसा आणि राख कोंबावी असे मला त्या वेळी वाटायचे.

माझ्या पसाऱ्यातल्या इतर वस्तूंपेक्षा नाण्यांमध्ये काही खास वैशिष्ट्ये होती. प्रत्येक नाण्यावर एकाद्या राजाचे वा राणीचे चित्र किंवा राजमुद्रा असायची, तसेच त्यांचे मूल्य आणि ते तयार केल्याच्या वर्षाची नोंद असायची. यातून प्रत्येकाची एक ओळख असायची. त्यामुळे ती मी अधिक काळजीपूर्वक सांभाळून ठेवली होती. अधून मधून त्यांना चिंच लावून रांगोळीने घासून पुसून चमकवत होतो. त्यांना मिळालेल्या या खास वरिष्ठ दर्जामुळे ती मात्र माझ्याकडे शिल्लक राहिली.

नाणी जमा करण्यामागे माझा हौसेपलीकडे कुठलाच विचार किंवा उद्देश नसायचा. मोठे झाल्यानंतर सुद्धा "तू न्यूमिस्टॅटिस्ट आहेस का?" असे मला कुणीतरी विचारले तेंव्हा  मी तर सरळ "नाही रे बाबा." म्हणून टाकले. हा प्राणी कुठला स्पेशालिस्ट असतो की भ्रमिष्टाचा प्रकार असतो तेच मला ऐकूनही ठाऊक नव्हते. थोडी चौकशी केल्यानंतर समजले की न्यूमिस्टॅटिस्ट अशा भारदस्त नावाचे लोक नाणी जमवण्यासारखे प्रकार करतात म्हणे.  शिवाय नाण्यांचेसुद्धा एक शास्त्र असते आणि हे लोक त्या शास्त्राचा सखोल अभ्यास करतात. मला असले काही करायचे नव्हते, माझ्याकडे तेवढा उत्साहही नव्हता आणि वेळही.

परदेशांमधली नाणी


छंद जोपासण्यासाठी मदत करणारी अनेक दुकाने मुंबईपुण्यामध्ये आहेत. देशोदेशींची नाणी आणि पोस्टाची तिकीटे विकणारे कांही विक्रेते तर फोर्टमधल्या रस्त्यांच्या फूटपाथवरून हिंडतांनाच दिसायचे. पण मुद्दाम माझ्या छंदांसाठी म्हणून वेगळा खर्च करायचा नाही असे एक ढोबळ धोरण मी ठरवले होते आणि ते पाळत आलो.  मी कधीच या गोष्टी विकत घेतल्या नाहीत, मग तो तत्वाचा प्रश्न असो किंवा उपजत आलेल्या कंजूसपणाचा प्रभाव. मी शाळेत असतांना जमवलेल्या नाण्यांच्या लहानशा संख्येत पुढील २०-२२ वर्षात लक्षणीय अशी भर पडली नाही.

त्यानंतर मला आठवडाभरासाठी परदेशी जाऊन यायची एक संधी मिळाली. मला त्या काळात दिवसाला मिळणाऱ्या वीस डॉलर्स एवढ्या घसघशीत प्रवासभत्त्यामध्ये जेवणखाण आणि इतर किरकोळ खर्च भागवायचा होता आणि ते करून उरलेल्या शिल्लकेमधून पत्नी आणि मुलांसाठी कांही तरी वस्तू न्यायच्या होत्या. तोंपर्यंत मॅकडोनाल्ड सुरू झाले नव्हते पण फिश अँड चिप्स आणि बर्गर किंवा वडापावसारखे दिसणारे युरोपातले पदार्थ पुरवणारी कोपऱ्यावरची दुकाने असल्यामुळे रात्रीच्या जेवणाऐवजी ते चाखून पाहिले. मी त्यापूर्वी कधीही न खाल्लेली अनेक प्रकारची बिस्किटे, क्रॉइसाँ, मुफिन्स, पफ्स वगैरेंची पाकिटे स्टोअर्समधून आणून ठेवली होती. ती भरीला असल्यामुळे व्यवस्थित उदरभरण होत होते. तिकडे जातांना नेलेले सगळे ट्रॅव्हलर्स चेक आणि नोटा दुकानदारांना देण्यात संपल्या, पण त्यांनी परत केलेली जर्मनी आणि इंग्लंडमधली चिल्लर नाणी तेवढी खिशात खुळखुळत शिल्लक राहिली. त्यामधून माझ्या नाणेनिधीत भर पडली आणि तो आंतरराष्ट्रीय झाला.  आणखी कांही वर्षांनी कॅनडाची एक वारी झाली, त्यात अमेरिकेतली नाणी मिळाली.

माझी मुले मोठी होऊन नोकरीला लागल्यानंतर लवकरच त्यांचे परदेशभ्रमण सुरू झाले आणि परत आल्यावर त्यांनी आणलेली नाणी मला मिळत गेली. त्यातून थायलंड, सिंगापूर, सौदी अरेबिया यासारख्या आशियातल्या देशांची तसेच स्पेन, इटली, नेदरलँड यासारख्या देशांची स्वतंत्र नाणी माझ्याकडे आली. पुढे आम्ही युरोपच्या टूरवर गेलो तोंपर्यंत युरोपियन युनियन झाले होते आणि आम्ही सतरा देशांमधून फिरून आलो असलो तरी स्विट्झरलँड सोडून इतर सगळीकडे युरो हे एकच चलन होते. प्रवासाच्या दृष्टीने ते सोयीचे होते पण त्यात विविधता नसल्यामुळे उगीच भाराभर चिल्लर जमवून ठेवण्यात अर्थ नव्हता.  मुलांना भेटायच्या निमित्याने इंग्लंड अमेरिकेतही जाणे येणे आणि राहणे झाल्यानंतर पौंड आणि डॉलरचे अप्रूप राहिले नाही.

माझ्या एका मित्राने विविध देशांची नाणी जमवली असल्याचे मला बोलण्यामधून समजले तेंव्हा एकमेकांकडे नसलेले एकादे नाणे एक्स्चेंज करायचे ठरले. मात्र मी त्याला एक चांगला बंदा डॉलर दिला आणि त्याने एका निराळ्याच देशातले एक क्षुल्लक नाणे दिले. म्हणजे आर्थिक दृष्ट्या पहायला गेले तर त्यात माझे नुकसान झाले, पण माझ्याकडे आणखीही डॉलर्स होते आणि ते नाणे मिळण्याची शक्यताही नसल्यामुळे ते अनमोल होते. 

या दीर्घ कालावधीमध्ये भारतातल्या चलनामध्ये कांही घडामोडी झाल्या. १,२,३,५ आणि १० पैशांची नाणी निरर्थक किंवा अर्थशून्य होऊन एका पाठोपाठ एक करत व्यवहारातून अदृष्य झाली होती. कांही वर्षांनंतर २५ आणि ५० पैशांनाही कांही मोल उरले नाही. २, ५ आणि १० रुपयांची नाणी निघाली. अनेक संत, नेते, सण, सोहळे यांच्या स्मरणार्थ खास नाणी प्रसारित करण्यात आली. या सगळ्यांचे नमूने माझ्याकडे साठत गेले.
................ (क्रमशः)

Saturday, July 21, 2018

माझी संग्रहवृत्ती - भाग १


प्रस्तावना 

कोणतीही नदी उगमापासून निघून समुद्राकडे जात असतांना तिच्याबरोबर दगड, माती, झाडांच्या फांद्या, पाने वगैरेंना वाहून नेते तसेच त्यांना ठिकठिकाणच्या किनाऱ्यावर पसरतही जाते. कांही ठिकाणी त्यांचा गाळ साचून सुपीक जमीन तयार होते तर कांही ठिकाणी नदीकाठी एक लहानसे वाळवंट बनते. आपण गाळाच्या चिखलात तर सहजपणे जाऊ शकत नाही, पण नद्या किंवा समुद्र यांच्या किनाऱ्यावरच्या वाळवंटात रमत गमत फिरत रहायला सर्वांना आवडते. अशा वेळी आपल्या मनातले लहान मूल जागे होते आणि वाळूत पसरलेले गुळगुळीत, रंगीत किंवा चमकदार लहान लहान खडे, दगड, तसेच शंख, शिंपले वगैरे वेचायला लागते. एक एक गोष्ट खिशात टाकता टाकता खिसे भरून जातात, रुमालात गुंडाळून त्याची पोटली होते किंवा एकाद्या कागदात गुंडाळून त्याचा पुडा केला जातो. अधून मधून ते उघडून पाहिले तर त्यातल्या कांही वस्तू रस्त्यात पडून गेलेल्या असतात, तर कांही आपल्यालाच नको वाटतात म्हणून आपण टाकून देतो. उरलेल्या थोड्या वेचक वस्तू आपण घरी नेतो आणि कांही काळ ठेऊन देतो. असे जवळपास सगळ्यांच्या बाबतीत घडत असावे, पण मला त्याचा थोडा जास्तच सोस आहे.

आपल्या आयुष्यातसुद्धा अनेक घटना घडतात, अनेक माणसे भेटतात, आपण अनेक गोष्टी शिकत असतो, पुस्तके वाचतो, नाटकसिनेमे पाहतो, पर्यटन करतो. या सगळ्यांच्या कांही आठवणी मनात कुठेतरी साठत असतात तसेच विस्मरणात जात असतात. त्यातले चमकदार, रंगीबेरंगी, चित्रविचित्र आकारांचे कण उठून दिसतात. त्यांच्याबद्दल चार शब्द लिहिण्याचा प्रयत्न मी गेली दहा वर्षे या ब्लॉगमधून करत आलो आहे. या मनातल्या गोष्टींशिवाय किंवा कधी कधी त्यांच्याशी निगडित असलेल्या कांही वस्तूसुद्धा आपल्याकडे साठत जातात. आठवण म्हणून किंवा पुन्हा कधीतरी पहाव्याशा वाटल्या तर जवळ असाव्यात म्हणून आपण त्या ठेऊन घेतो, लगेच टाकून देत नाही. मी अशा असंख्य गोष्टींचा संग्रह करून ठेवला आहे.

मी माझा हा संग्रह कुणालाही दाखवत नाही. इतरांना ती अडगळ वाटण्याची दाट शक्यता असते. त्यातली कुठलीही गोष्ट मिळवण्यासाठी मी विशेष प्रयत्न केला नव्हता किंवा ती मुद्दाम तेवढ्यासाठी विकत घेतली नव्हती. त्यामुळे याला माझा आवडता छंद असे म्हणता येणार नाही. आपले नांव अमक्या तमक्या बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये यावे अशी  इच्छा मला कधीच झाली नाही. मी तसे प्रयत्न करायचा विचारही मनात आणला नाही. नदीच्या किनाऱ्यावर वाळू, गारगोट्या आण शंखशिंपले जमावेत तितक्या सहजपणे त्या वस्तू , ती चित्रे किंवा ते कागद माझ्याकडे येत राहिले आणि बरीच वर्षे मला रहायला प्रशस्त घर मिळाले असल्यामुळे त्यातल्या कुठल्यातरी कान्याकोपऱ्यात त्यांना जागा मिळत गेली.

काँप्यूटर्सची स्मरणशक्ती फारच वेगाने वाढत गेली आणि त्यात असंख्य फाइली साठत गेल्या. आता तर क्लाऊड किंवा ढगांमध्येच त्या साठवायची सोय झाल्यामुळे त्याला कसलीच मर्यादा राहिली नाही. याच्या उलट गूगलमधून आपल्याला हवे ते क्षणात शोधून काढायची सोय झाल्यामुळे आपल्या स्वतःच्या संग्रहाचे कांहीच महत्व राहिलेले नाही. पण म्हणून त्या गोळा करण्यासाठी मी जन्मभर केलेली मेहनत वाया गेली असेच कांही म्हणता येणार नाही. कारण त्या जमा करण्याच्या कामातच माझे समाधान मला मिळून गेले होते. त्यांना पुन्हा पहाण्यातला आनंद म्हणजे बोनस आहे.

अनुभव, माणसे किंवा प्रसंग यांच्याविषयी लिहित असतांनाच माझ्या अशा संग्रहांबद्दलही चार शब्द लिहावे असे माझ्या मनात आले आणि ते लिहायला मी सुरुवात केली. आधी फेसबुकवर स्टेटस म्हणून टाकून पाहिले आणि त्यांचे संकलन करून आता हा ब्लॉग लिहीत आहे.

कलेक्टर 

जुन्या काळातली माझी आई चूल, मूल, नातेवाईक आणि देवधर्म यातच नेहमी गुंतून पडलेली असल्यामुळे बाहेरच्या जगाबद्दल तिला अंधुकशी माहिती होती. तिच्या दृष्टीने मामलेदार हीच खूप मोठी आणि कलेक्टर ही तर बहुधा सर्वात मोठी आणि पॉवरफुल पोस्ट होती. घरातला कोणी मुलगा आळशीपणा करून काम करणे टाळत असला तर त्याला "तू काय आपल्याला कलेक्टर समजतोस काय ?" असे विचारले जायचे. कलेक्टरच्या वर कदाचित थेट राजा आणि त्याच्यावर खुद्द परमेश्वरच होता. लोकशाही आल्यानंतर त्यातल्या राजाच्या जागी मंत्री आले, पण आईच्या दृष्टीने त्यामुळे फारसा फरक पडला नव्हता.  आपल्या मुलांनी चांगले शिकून कलेक्टर व्हावे अशी तिची इच्छा होती, पण त्यासाठी काय शिकावे लागते हे तिलाही माहीत नव्हते किंवा तिच्या मुलांनाही ते समजले नाही. ती आपली त्यांना मिळेल ते शिक्षण घेऊन मिळेल त्या नोकरीला लागली. त्यातलाच एक म्हणजे मी.

शाळेत इंग्रजी भाषा शिकत असतांना कलेक्ट म्हणजे गोळा करणे आणि कलेक्टर म्हणजे गोळा करणारा असे या शब्दांचे अर्थ समजले. कलेक्टर नावाचा ऑफीसर काय काय जमा करतो याचा मात्र मला कांहीच पत्ता नव्हता. त्याचा प्रचंड रुबाब असतो एवढेच मी लहानपणी ऐकले होते. रयतेकडून रेव्हेन्यू म्हणजे मुख्यतः शेतसारा जमा करून तो सरकारी तिजोरीत भरण्यासाठी इंग्रजांनी हे पद निर्माण केले होते. पण तो प्रत्यक्षात जिल्ह्याचा राज्यकारभार सांभाळणारा एक जबाबदार सरकारी अधिकारी असतो आणि काही कलेक्ट करण्याव्यतिरिक्त इतरच खूप कामे त्याला करायची असतात हे मला खूप उशीराने कळले.

लहानपणीचे कलेक्शन

 मला अगदी लहानपणापासूनच जे मिळेल ते गोळा करून ठेवायचा नाद होता, तो मला कोणी कलेक्टर बिलेक्टर व्हायचे होते म्हणून नव्हे. तशी बहुतेक सगळ्याच मुलांना ती आवड असते, पण मला थोडी जास्त होती. त्या काळातले वातावरण काटकसरीचे होते. वापरा आणि फेकून द्या (यूज अँड थ्रो) हा माजोरी प्रकार अजून सुरू झाला नव्हता. कपडे फाटले तरी ते शिवून आणि ठिगळे लावून वापरायचे आणि पुढे त्याच्या चिंध्यांचासुद्धा या ना त्या गोष्टी पुसण्याच्या कामासाठी उपयोग करून झाल्यावर अखेर त्या बंबात जळून पाणी तापवायचे काम करत. घरातली कुठलीही वस्तू शक्य तो टाकून दिली जात नसे. त्यामुळे माझ्याकडे आलेल्या वस्तूसुद्धा मी गोळा करून ठेवत असे.

 त्या लहान गावात मला मिळून मिळून असे काय काय मिळणार होते ? त्या काळात पॉकेट मनी हा शब्द ऐकूनही ठाऊक नव्हता आणि आमच्या गावात हॉबीच्या वस्तूंची दुकाने नव्हती.  मी आपले चिंचोके, कवड्या, सोंगट्या, गजगे (सागरगोटे), गोट्या, भोंवरे अशा आमच्या खेळायच्या वस्तू जमवून ठेवत असे, शिवाय विचित्र आकारांचे किंवा रंगीबेरंगी खडे, गारगोट्या, शंखशिंपले वगैरेही त्यांच्या सोबतीला असत. रिकाम्या काडेपेट्या आणि त्यांच्यावरची चित्रे, लहानसहान डब्या, बाटल्या, त्यांची झांकणे, खोके, पुठ्ठे वगैरेंनी माझा खजिना हळूहळू भरायला लागला. क्वचित कधी घरी पोस्टाने एकादे पाकीट आले तर मी हळूच त्याच्या लिफाफ्यावरचे तिकीट काढून घेत असे.

आमच्या लहानपणीच्या काळातले बहुतेक शिक्षण मौखिक घोकंपट्टीचेच असायचे.  शाळेतल्या अभ्यासासाठी अगदी थोडी लहानशी पुस्तके आणि वहीच्या नावाने फक्त एक रफबुक असायचे.  शाळेच्या इन्स्पेक्शनची वेळ आली की घाईघाईने त्यातला काही भाग चाळीस चाळीस पृष्ठांच्या फेअर वह्यांमध्ये लिहून काढत असू.  त्यामुळे आमच्यावर पुस्तकवह्यांचा जास्त भार नव्हता किंवा त्या फार जास्त जागा अडवून ठेवत नसत. शाळेतल्या अभ्यासासाठी पेन्सिली, खोडरबर, कंपास पेटी, दौत टाक, फाउंटन पेन वगैरेंचीही गरज असायची. चित्रकलेसाठी रंगीत पेन्सिली, रंग, ब्रश वगैरे गोष्टी लागायच्या. या सगळ्या वस्तूंच्या सोबतच मी गोष्टीची पुस्तके आणि गोळा केलेला माझा सगळा खजिना  मला मिळालेल्या एका लहानशा कोनाडेवजा कपाटात कोंबून ठेवत असे.

अधून मधून माझी आई माझे कपाट आवरायचे म्हणून हे सगळे सामान कपाटाबाहेर बाहेर काढत असे आणि उगाच पसारा नको म्हणत त्यातल्या बऱ्याचशा वस्तू फेकून देत असे. एक दोन दिवस चिडचिच करून झाल्यावर मी पुन्हा नव्या जोमाने माझे कलेक्शनचे काम सुरू करून देत असे.

................... (क्रमशः)


Thursday, July 12, 2018

लोकप्रिय नेता असलेला अमेरिकन शास्त्रज्ञ बेंजामिन फ्रँकलिन



सतराव्या शतकामधील पास्कल, न्यूटन, हूक, बॉइल, ह्यूजेन्स आदि शास्त्रज्ञांनी केलेल्या कामामधून युरोपमधील देशांमध्ये विज्ञानावरील संशोधनाला गति आली होती.  अमेरिकेत स्थाईक होण्यासाठी गेलेले बहुतेक लोक युरोपमधून गेले होते. त्यांनी आपल्याबरोबर ख्रिश्चन धर्म आणि युरोपमधील संस्कृतिसुद्धा तिकडे नेली होती.  युरोपमध्ये होत असलेल्या बदलांकडे त्यांचे लक्ष होते. यामुळे विज्ञानाच्या अभ्यासाचे लोणसुद्धा अमेरिकेत पोचले. तिथेसुद्धा प्रयोगशाळा बांधल्या गेल्या आणि त्यात शास्त्रीय संशोधन सुरू झाले. या प्रक्रियेमधून प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ बेंजामिन फ्रँकलिन हा पहिला मोठा अमेरिकन शास्त्रज्ञ तयार झाला.

बेंजामिन फ्रँकलिनचा जन्म बोस्टन येथील एका सर्वसाधारण कुटुंबात झाला. त्याच्या वडिलांना झालेल्या १७ मुलांपैकी तो दहावा होता. त्याने चर्चमध्ये शिक्षण घेऊन धर्मगुरु व्हावे अशी त्याच्या वडिलांची इच्छा होती म्हणून त्या उद्देशाने त्याला बोस्टनच्या शाळेत घातले होते, पण ते शिक्षण परवडत नसल्याने दोन वर्षांनंतर थांबले.  बेंजामिन अत्यंत तल्लख बुद्धीचा आणि मेहनती होता. त्याने पुस्तके आणून आणि ती वाचून आपला अभ्यास सुरू ठेवला.  बारा वर्षाचा असतांना त्यांने आपल्या मोठ्या भावाच्या छापखान्यात काम करायला सुरुवात केली आणि अवघा पंधरा वर्षाचा असतांना त्या भागातले पहिले वर्तमानपत्र सुरू केले. ते काम सोडून कांही वर्षे इकडे तिकडे नोकऱ्या केल्या. त्याच्या भावाचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याने भावाचा छापखाना चालवायला घेतला आणि तो लेखनही करायला लागला. त्याने अनेक वर्तमानपत्रे काढून त्यांची साखळी तयार केली. त्यात लेख लिहून आणि व्यंगचित्रे काढून तो समाजाचे प्रबोधन करत राहिला. तो आपली मते प्रांजलपणे आणि धीटपणे मांडून चांगल्या गोष्टींसाठी आग्रह धरायचा. त्याने अनेक समाजसेवा करणाऱ्या संस्थांमधून समाजाच्या उन्नतीसाठी काम केले. एक विचारवंत, प्रतिभाशाली आणि तळमळीने काम करणारा लेखक म्हणून समाजात त्याचा मान वाढत गेला. पोस्टमास्टर जनरल, अमेरिकेचा राजदूत आणि पेन्सिल्व्हानिया राज्याचा अध्यक्ष यासारखी मोठी पदे त्याने भूषवली. इंग्रजांना लढाईत पराभूत करून घालवून दिल्यानंतर अमेरिकेतल्या निरनिराळ्या स्टेट्सनी एकत्र येऊन संयुक्तपणे युनायटेड स्टेट्स असे राष्ट्र उभारावे यासाठी फ्रँकलिनने खूप प्रयत्न करून ते घडवून आणले. यामुळे जॉर्ज वॉशिंग्टन, थॉमस जेफरसन वगैरेंच्या समवेत बेंजामिन फ्रँकलिन याचेही नाव फाउंडर्समध्ये घेतले जाते.

बेंजामिन फ्रँकलिनचे हे सगळे सामाजिक आणि राजकीय काम चाललेले असतांनाच  तो विज्ञानात नवनवे संशोधन करून क्रांतिकारक असे शोध लावून गेला यावरून त्याच्या कर्तृत्वाची कल्पना येईल. विल्यम गिल्बर्टने दाखवून दिलेल्या स्ठिर विद्युतभारावर पुढील शंभर वर्षे हळूहळू संशोधन होत होते. बेंजामिन फ्रँकलिन याने कांच आणि शिशाच्या चपट्या पट्ट्यांपासून विजेचा भार (चार्ज) साठवून ठेवण्याचा एक कपॅसिटर तयार केला. हा भार ऋण (निगेटिव्ह) आणि धन (पॉझिटिव्ह) अशा दोन वेगळ्या प्रकारचा असतो हे सांगितले. या संशोधनासाठी त्याला मानद (ऑनररी) डिग्री मिळाली आणि रॉयल सोसायटीची फेलोशिप (एफ आर एस) दिली गेली. आकाशात चमकणारी वीज आणि स्थिर विद्युत या दोघी एकच असतात असे भाकित करून ते सिद्ध करण्यासाठी त्याने एक प्रयोग करवला. एका पतंगाला वादळी हवेत उंच उडवले गेले. त्याला जोडलेल्या तारेमधून ढगांमधली वीज खाली उतरली आणि तिने ठिणगी पा़डली. त्या विजेचा भार कपॅसिटरमध्ये गोळा करण्याचे प्रयोग सुद्धा त्याने केले. हे करत असतांना विजेचा धक्का बसू नये यासाठी बेंजामिनने पूर्ण काळजी घेतली. तसे प्रयोग करून पाहणारे इतर कांही संशोधक मात्र प्राणाला मुकले. इमारतींवर वीज कोसळू नये यासाठी बेंजामिनने लाइटनिंग रॉड (अरेस्टर) तयार केला.   

बेंजामिन फ्रँकलिनने इतरही निराळ्या प्रकारचे संशोधन केले. अॅटलांटिक महासागरामधील अंतर्गत प्रवाह आणि वारे यांच्यामुळे युरोप ते अमेरिका प्रवास करणाऱ्या जहाजांना कमी अधिक दिवस लागतात हे दाखवून त्यांचा योग्य मार्ग कसा असावा हे सांगितले. वारे आणि तापमान यांच्या त्याने केलेल्या अभ्यासामधून हवामानखाते होण्याला मदत झाली. जोराच्या वाऱ्यात मोठमोठे पतंग उडवून त्यांच्या सहाय्याने माणसांना आणि नौकांना पाण्यातून ओढून नेण्याची कल्पना करून त्यावर प्रयोग केले. लोकसंख्यांमधील वाढीचा अभ्यास करून अमेरिकेत त्याचे प्रमाण सर्वात जास्त आहे हे दाखवले आणि त्याच्या मागची कारणे शोधली.  ख्रिश्चन ह्यूजेन्सने मांडलेल्या प्रकाशाच्या लहरींच्या सिद्धांताला बेंजामिन फ्रँकलिनने उचलून धरले होते, पण न्यूटनच्या प्रभावामुळे त्या काळात तिला मान्यता मिळाली नाही. भिजलेले कपडे घातलेल्या माणसाला कोरडे कपडे घातलेल्यापेक्षा जास्त थंडी वाजते यावरून त्याने थर्मॉमीटरच्या बल्बला ईथरमध्ये भिजवून प्रयोग केले आणि तसा ओला थर्मॉमीटर कमी तापमान दाखवतो हे दाखवून दिले.

बेंजामिन फ्रँकलिनने काही महत्वाच्या गोष्टी सांगितल्या. कुठलाही निर्णय घेण्याच्या आधी त्यावर साधक बाधक विचार करतांना दोन्ही बाजूंचे मुद्दे आधी मांडून घ्यावे आणि एक एक करून त्यांची तुलना करावी अशी पद्धत त्याने सांगितली. नाण्यांच्या ऐवजी कागदावर छापलेल्या नोटा वापरण्याचा आग्रह केला, एवढेच नव्हे तर आपल्या छापखान्यात त्या छापून दिल्या. तो चांगला संगीतज्ञ होता, कांही वाद्ये वाजवण्यात पारंगत होता आणि त्याने ग्लास हार्मॉनिका नावाचे एक वाद्य तयार केले.  तो उत्कृष्ट बुद्धीबळपटू होता आणि त्याने त्या खेळावर निबंध लिहिले.  त्याने आयुष्यातली अनेक वर्षे इंग्लंड आणि फ्रान्समध्ये घालवली. तिथे असतांनासुद्धा आपल्या हुषारी आणि कर्तबगारीमुळे त्याला मानसन्मान मिळत गेले. शालेय शिक्षणसुद्धा पूर्ण न केलेल्या बेंजामिन फ्रँकलिनने पुस्तके वाचून, त्यांचा अभ्यास करून आणि संशोधन करून इतके ज्ञान मिळवले, त्यावर अनेक पुस्तके लिहून ते दाखवून दिले की ऑक्सफर्डसारख्या प्रसिद्ध विद्यापीठाने त्याला डॉक्टरेटची मानद पदवी दिली.  त्याचे चित्र असलेली पोस्टाची तिकिटे अमेरिकेमध्ये अनेक वेळा छापली गेली.

असा हा एक अष्टपैलू माणूस एक महान शास्त्रज्ञही होऊन गेला.

Sunday, July 01, 2018

लंबकाचा शोध लावणारा ख्रिश्चन ह्यूजेन्स (किंवा हायगन)



ख्रिश्चन ह्यूजेन्स हा महान डच शास्त्रज्ञ साधारणपणे सर आयझॅक न्यूटनचा समकालीन होता. त्याचा जन्म सन १६२९ साली म्हणजे न्यूटनच्या आधी झाला होता. त्यानेसुद्धा न्यूटनप्रमाणेच गणित, भौतिकशास्त्र, खगोलशास्त्र आणि नैसर्गिक तत्वज्ञान या विज्ञानाच्या शाखांवर संशोधन केले आणि कांही महत्वाचे शोध लावले. लंबकाच्या घड्याळाचा शोध हा त्याच्या नावावरचा सर्वात मोठा शोध असला तरी त्याने केलेले इतर विषयांमधले संशोधनसुद्धा महत्वाचे आहे.

 ख्रिश्चन ह्यूजेन्सचा जन्म हॉलंडमधील एका सधन कुटुंबात झाला. त्याचे वडील एक कूटनीतिज्ञ (डिप्लोमॅट) होते तसेच ते प्रतिष्ठित, सुशिक्षित आणि रसिक गृहस्थ होते. त्यांनी  ख्रिश्चनच्या सगळ्या प्रकारच्या शिक्षणाची सोय करून दिली. अनेक भाषा, तर्कशास्त्र, गणित, इतिहास, भूगोल वगैरेंबरोबर संगीत, नृत्य, खेळ आणि घोडेस्वारी वगैरे निरनिराळ्या गोष्टी त्याला लहानपणीच शिकायला मिळाल्या. कायदा आणि गणित या विषयांचे शिक्षण घेण्यासाठी त्याला विद्यापीठात पाठवले होते. आपल्यासारखेच त्यानेसुद्धा पुढे कूटनीतिज्ञ व्हावे अशी त्याच्या वडिलांची इच्छा होती, पण ते शक्य झाले नाही आणि ख्रिश्चनलाही त्यात रस नव्हता. तो गणित व विज्ञानाकडे वळला.

त्याने भूमितीमधील कठिण अशी अनेक प्रमेये सोडवली. संभाव्यतेचा सिद्धांत (प्रॉबेबिलिटी थिअरी) मांडून त्या शास्त्राची सुरुवात करून दिली. कुठलीही गोष्ट घडण्याची किती टक्के शक्यता असावी याची त्याने गणिते मांडली आणि माणसाचे सरासरी अपेक्षित आयुष्य (लाइफ एक्स्पेक्टन्सी) किती असते याचा शोध घेतला.  त्या काळात ही गोष्ट पूर्णपणे देवाची इच्छा आणि त्या माणसाचे नशीब यावर सोडलेली होती, पण ह्यूजेन्सला त्यावर शास्त्रीय पद्धतीने विचार करावा असे वाटले.

ह्यूजेन्सने भिंगांच्या आणि आरशांच्या गुणधर्मांचा अभ्यास करून त्यांच्यातले दोष काढले आणि स्वच्छ प्रतिमा दाखवणाऱ्या एकाहून एक शक्तिशाली दुर्बिणी तयार करवून घेतल्या, तसेच आकाशाचे निरीक्षण करणे सुरू केले.  १६६१ साली एका खास प्रकारच्या दुर्बिणीमधून निरीक्षण करतांना त्याने सूर्यबिंबासमोरून जात असलेल्या लहानशा बुध ग्रहाला पाहिले. अशा प्रकारचे निरीक्षण करून ते सांगणारा तो पहिलाच संशोधक होता. त्याच्याही आधी दुसऱ्या एका शास्त्रज्ञाने शुक्राला सूर्यासमोरून जातांना पाहिले असल्याचे नमूद करून ठेवले होते, पण ते प्रसिद्ध केले नव्हते. ह्यूजेन्सने ते निरीक्षण उजेडात आणले. त्याने शनि या ग्रहाचे निरीक्षण करीत असतांना त्याच्या भोवती पातळशी  कडी आहेत हे पाहिले, तसेच शनि ग्रहाचा टिटान हा एक उपग्रह ओळखला. कोपरनिकसने सांगितलेल्या आणि गॅलीलिओने उचलून धरलेल्या सूर्यमालिकेच्या कल्पनेला  ह्यूजेन्सने केलेल्या अशा निरीक्षणांमधून आधार मिळत जाऊन मान्यता मिळाली.

सर आयझॅक न्यूटन यांच्याप्रमाणेच  ह्यूजेन्सलासुद्धा सायन्स किंवा त्या काळातल्या नैसर्गिक तत्वज्ञानाची मुख्य गोडी होती. आपले सिद्धांत  गणिताच्या आधारे सिद्ध करून सूत्रे आणि समीकरणे यांच्या स्वरूपात मांडण्याचे काम त्याने न्यूटनच्याही आधी सुरू केले होते. त्याने गोल गोल फिरणाऱ्या वस्तूंचा अभ्यास केला आणि वर्तुळाच्या केंद्रबिंदूच्या दिशेने असलेल्या अभिकेंद्री बलामुळे (Centripetal Force) त्या वस्तूला वृत्तीय गति मिळते हे सिद्ध करून त्याचे समीकरण मांडले. न्यूटनचा दुसरा नियमसुद्धा ह्यूजेन्सने वेगळ्या स्वरूपात मांडला होता.  त्याने लंबकाच्या बदलत जाणाऱ्या गतीचाही अभ्यास करून त्याचे गणित मांडले होते, पण न्यूटनने ते सिंपल हार्मॉनिक मोशन या नावाने अधिक व्यवस्थितपणे मांडले.  दोन समान किंवा असमान आकाराच्या वस्तू एकमेकांवर आपटल्या (इलॅस्टिक कोलिजन) तर त्यानंतर काय होईल, त्या वस्तू कोणत्या दिशेने आणि किती वेगाने जातील याचा अभ्यास करून  ह्यूजेन्सने त्याचे नियम गणितामधून मांडले होते.

प्रकाशकिरण ठराविक वेगाने प्रवास करतात असे ह्यूजेन्सने प्रतिपादन केले आणि ते लहरींच्या (वेव्ह्ज) स्वरूपात असतात असेही त्याने गणितामधून मांडले होते, पण ध्वनिलहरींप्रमाणे प्रकाशलहरीसुद्धा लॉंगिट्यूडिनल असाव्यात असे त्याला वाटले होते. त्याच काळात न्यूटनने मांडलेली सूक्ष्म प्रकाशकणांची कल्पना तत्कालिन विद्वानांना अधिक पटली. मात्र शंभरावर वर्षे उलटून गेल्यानंतर ट्रान्सव्हर्स वेव्ह्जच्या स्वरूपातल्या प्रकाशलहरींना मान्यता मिळाली.

ह्यूजेन्सच्या काळापूर्वीपासून यांत्रिक घड्याळे तयार होत होती, पण त्यांचे काटे कमी अधिक वेगाने फिरत असल्यमुळे ती बिनचूक वेळ दाखवत नसत. लंबकांची आवर्तने अचूक असतात हे गॅलीलिओने केलेल्या संशोधनावरून सिद्ध झाले होते. लंबकाच्या या गुणधर्माचा उपयोग घड्याळांसाठी करण्याची कल्पना ह्यूजेन्सला सुचली आणि त्याने त्यावर काम करून त्याने घड्याळाच्या वेळेवर काटेकोर नियंत्रण ठेवणारी प्रणाली तयार करून ती अंमलात आणली.  त्यावर संशोधन करत राहून त्यातल्या त्रुटींवर उपाययोजना केली, त्यासाठी खास प्रकारचे लंबक विकसित केले आणि अत्यंत अचूक अशी घड्याळे तयार केली. लहान घड्याळांसाठी बॅलन्स व्हीलची योजनाही त्यानेच केली. पुढील अडीच तीनशे वर्षे म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक घड्याळांचा शोध लागेपर्यंत ह्यूजेन्सने डिझाइन केलेल्या प्रकारची घड्याळेच निर्माण होत राहिली आणि त्यांनी प्रयोगशाळांमध्ये चालत असलेल्या संशोधनकार्यात मोलाचा वाटा उचलला.

ह्यूजेन्सने अशा प्रकारे खूप मोठे सैद्धांतिक (थिअरॉटिकल) तसेच प्रायोगिक (प्रॅक्टिकल) काम करून ठेवले होते, पण तत्कालिन अस्थिर राजकीय परिस्थिती आणि संपर्कसूत्रांचा अभाव यामुळे त्याच्या हयातीत त्याचे त्या मानाने कमी कौतुक झाले किंवा त्याला कमी मान सन्मान मिळाला. नंतरच्या काळातल्या शास्त्रज्ञांना त्याचे महत्व पटत गेले. आधुनिक विज्ञानाचा पाया रचण्यामध्ये त्याचा मोलाचा वाटा होता हे मान्य केले गेले.
-------------------------------------

Thursday, June 14, 2018

विजेचा आद्य संशोधक विल्यम गिल्बर्ट



स्थापत्यशास्त्र म्हणजे सिव्हिल इंजिनियरिंग हे कदाचित जगातले सर्वात जुने इंजिनियरिंगचे शास्त्र असणार. शेकडो वर्षांपूर्वी बांधलेल्या मजबूत इमारती त्याची साक्ष देतात. पिठाची गिरणी, तेलाची घाणी, यंत्रमाग, लेथ, ड्रिलिंग मशिन यासारखी यंत्रांच्या मागे असलेले मेकॅनिकल इंजिनियरिंगसुद्धा खूप जुने आहे. निरनिराळी रसायने तयार करण्याचे केमिकल इंजिनियरिंगचे काम प्राचीन काळापासून चाललेलेच आहे. ते पाहता विद्युत अभियांत्रिकी (इलेक्ट्रिकल इंजिनियरिंग) ही शाखा सिव्हिल, मेकॅनिकल, केमिकल वगैरेंच्या तुलनेने बऱ्याच उशीराने विकसित झाली. पण तिचा पाया सुद्धा खूप आधी घातला गेला होता हे मात्र कदाचित सर्वांना तितकेसे माहीत नसते.

विल्यम गिल्बर्ट हा ब्रिटिश शास्त्रज्ञ सोळाव्या शतकात म्हणजे सर आयझॅक न्यूटन, रॉबर्ट हूक आणि रॉबर्ट बॉइल यांच्या जन्माच्याही आधीच्या काळात होऊन गेला. त्याचे नाव फारसे प्रसिद्ध झाले नसले तरी त्याने करून ठेवलेल्या मूलभूत संशोधनाच्या आधारावर पुढील काळात अनेक शोध लागत गेले. गिल्बर्टने इंग्लंडमधल्या वैज्ञानिक संशोधनाचा पाया घातला असेही कदाचित म्हणता येईल.

इसवी सन १५४४ मध्ये जन्मलेल्या विल्यम गिल्बर्टने वैद्यकीय शास्त्राचे शिक्षण घेऊन तो एक नामांकित डॉक्टर बनला आणि त्याने ते कार्य आयुष्यभर केले, त्या क्षेत्रात चांगले यश मिळवले आणि अखेरीस तर तो इंग्लंडच्या राजघराण्याचा राजवैद्य झाला होता. पण त्याला फावल्या वेळात शास्त्रीय संशोधन करण्याची आवड होती. त्या काळात निसर्गाचे तत्वज्ञान (नॅचरल फिलॉसॉफी) या नावाने ओळखल्या जात असलेल्या विज्ञानविषयावरील लॅटिन भाषेतले जुने ग्रंथ त्याने वाचून काढले. त्याच्या आधीच्या काळातल्या कोपरनिकसने लावलेले शोध लगेच सर्वमान्य झाले नव्हते. ख्रिश्चन धर्मगुरूंनी तर त्याचा कडाडून विरोध केला होता. त्याचा फारसा प्रसारही झाला नव्हता, पण आकाशातले तारे पृथ्वीभोवती फिरत नसून ते आपापल्या जागांवर स्थिर असतात असा विचार गॅलीलिओच्याही आधी गिल्बर्टने कदाचित स्वतंत्रपणे मांडला होता. त्याने त्याच्या विचाराने विश्वाचे एक वेगळे कल्पनाचित्र  रेखाटले होते. 

गिल्बर्टने १६०० साली लिहिलेल्या द मॅग्नेट या पुस्तकामध्ये आपले संशोधन आणि विचार मांडले आहेत. मॅग्नेटिझम आणि इलेक्ट्रिसिटी या विषयांवरील हे बहुधा सर्वात जुने पुस्तक आहे. लोडस्टोन या नावाचे दगड काही ठिकाणच्या लोखंडाच्या खनिजांमध्ये सापडतात. ते निसर्गतःच लोखंडाच्या कणांना आकर्षित करतात. अशा दगडाला दोरीला बांधून हवेत लोंबकळत ठेवले तर तो फिरतो आणि उत्तर दक्षिण दिशेने विशिष्ट प्रकारेच स्थिर रहातो. या लोडस्टोनचा उपयोग करून होकायंत्रे (कंपास) तयार केली जात असत. समुद्रात जाणाऱ्या नौकांना दिशा समजण्यासाठी त्यांचा उपयोग होत असे. गिल्बर्टने अशा लोहचुंबकांचा अभ्यास करून त्यांच्यामध्ये असलेल्या आकर्षणशक्तीच्या गुणधर्माची माहिती मिळवली. एका लोहचुंबकाचे तुकडे केले तर त्याहून अनेक लोहचुंबक तयार होतात हे दाखवले. एवढेच नव्हे तर आपली पृथ्वी हीच एक महाप्रचंड लोहचुंबक आहे आणि तिच्या चुंबकीय बलामुळे लोडस्टोनचे लहान लोहचुंबक नेहमी उत्तर दक्षिण रेषेमध्ये राहतात असे प्रतिपादन केले. लोहचुंबकाच्या या गुणधर्माचा उपयोग कंपास या उपकरणासाठी त्या पूर्वीच केला जात होता. पण त्याचा काटा आकाशातल्या ध्रुवताऱ्याच्या आकर्षणामुळे उत्तरेकडे वळत असावा अशी समजूत होती. पृथ्वीचे चुंबकीय बल खूप मोठे असते आणि आकाशातल्या चंद्रालासुद्धा या चुंबकीय बलामधून पृथ्वी स्वतःकडे ओढत असते असा अंदाज गिल्बर्टने व्यक्त केला होता.  गुरुत्वाकर्षणाचा शोध लागण्याच्या आधीच्या त्या काळात त्याला तसे वाटले होते.

त्याने स्थिर विद्युत या विषयावरसुद्धा प्रयोग करून आपले निष्कर्ष मांडले होते. इलेक्ट्रिक हा शब्द त्यानेच इंग्रजी भाषेला दिला असे म्हणतात. अँबर नावाच्या मौल्यवान खड्याचा उपयोग दागिन्यांमध्ये करण्यात येतो. हा खडा चामड्यावर घासला आणि त्याच्या जवळ धरला तर तो खडा चामड्यावरील केसांना आकर्षित करतो असे निरीक्षण काही शास्त्रज्ञांनी केलेले होते. गिल्बर्टने त्याचा अभ्यास करून ते सिद्ध करून दाखवले आणि ते आकर्षण मोजण्यासाठी काही उपकरणे तयार केली. अशा प्रकारच्या आकर्षण करण्याच्या गुणधर्माला त्याने इलेक्ट्रिक असे नाव दिले.

लोडस्टोन आणि अँबर वरील हे प्रयोग त्या काळातल्या शास्त्रज्ञांना विशेष महत्वाचे वाटले नव्हते. त्या पदार्थांची चुंबकीय किंवा विद्युत आकर्षणशक्ती अत्यंत क्षीण असल्यामुळे त्या शक्तींचा रोजच्या जीवनात काहीच उपयोग नव्हता आणि भविष्यकाळात वीज किंवा चुंबकत्वाचा इतक्या मोठ्या प्रमाणात उपयोग होणार आहे असे गिल्बर्टच्या काळात कुणाला वाटणे शक्य नव्हते. यामुळे गिल्बर्ट जीवंत असतांना त्या काळातल्या विद्वानांनी त्याच्या संशोधनाकडे विशेष लक्ष दिले नाही. तो शिंपल्याला जहाज (मुंग्यांच्या वारुळाचा मेरू पर्वत  किंवा राईचा पहाड) म्हणण्यासारखी अतीशयोक्ती करतो आहे असे विधान एका प्रसिद्ध शास्त्रज्ञाने केले होते.  गिल्बर्टने आपल्या हयातीत एक पुस्तक प्रसिद्ध केले होते, पण त्याच्या अप्रसिद्ध संशोधनाला त्याच्या मृत्यूनंतर प्रसिद्धी मिळाली. त्याने केलेल्या संशोधनाचे महत्व जगाला कळायला आणखी दीड दोन शतके लागली.

त्यानंतरच्या काळात स्थिर विद्युत निर्माण करणारी बॅटरी सेल्स निर्माण करण्यात आली, त्यामधून वाहणारी वीज आणि ढगामधून कोसळणारी वीज या दोन्ही एकच आहेत हे सिद्ध झाले, यंत्रांमधून कृत्रिमरीत्या वीज निर्माण करणे शक्य झाले आणि विद्युत यांत्रिकी (इलेक्ट्रिकल इंजिनियरिंग) ही विज्ञानाची एक वेगळी शाखा तयार झाली. विजेचे उत्पादन, वहन आणि विजेवर चालणारी यंत्रसामुग्री यामुळे माणसाचे जीवन बदलून गेले. वाफेच्या इंजिनांपासून सुरू झालेल्या पहिल्या औद्योगिक क्रांतीनंतर विजेमुळे ही दुसरी क्रांती झाली. विद्युत यांत्रिकी या शाखेमधून इलेक्ट्रॉनिक्स हे वेगळे शास्त्र जन्माला आले आणि त्यामधून निर्माण झालेल्या संगणक (काँप्यूटर) आणि आंतर्जालामधून (इंटरनेट) जग बदलले आणि तिसरी क्रांति झाली. या सर्वांची सुरुवात करून देणाऱ्या गिल्बर्टने केलेल्या पायाभूत संशोधन कार्याच्या स्मरणार्थ चुंबकीय बलाच्या एककाला (युनिटला) गिल्बर्ट हे नाव दिले आहे.

Wednesday, May 09, 2018

आयझॅक न्यूटनचे इतर संशोधन



न्यूटनचे शोध म्हणजे गुरुत्वाकर्षण आणि अॅक्शन रिअॅक्शन असेच अनेक लोकांना वाटते. त्यांना असलेली माहिती सफरचंद किंवा इतरही गोष्टींचे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे जमीनीवर पडणे इथपर्यंतच मर्यादित असते. सूर्य, चंद्र, गुरु, मंगळ, शनि या सगळ्यांना पृथ्वी तिच्याकडे खेचत असते आणि ते सर्व गोल पृथ्वीला तसेच एकमेकांना स्वतःकडे ओढत असतात हे बहुतेकांच्या गांवी नसते. गुरुत्वाकर्षण आणि गतिचे नियम या दोन संशोधनांमुळे न्यूटनने विज्ञानाच्या विकासाला चालना दिल्यामुळे त्याला खूप उंचीवर नेऊन ठेवले असले तरी न्यूटनने केलेले इतर विषयांमधील, विशेषतः गणितातील  संशोधनसुद्धा अत्यंत महत्वाचे आहे.

सर आयझॅक न्यूटन या महान शास्त्रज्ञाचा जन्म १६४२ मध्ये  इंग्लंडमधल्या एका लहान गावात झाला. त्यांच्या जन्माच्या आधीच त्यांच्या वडिलांचा मृत्यू झाला होता आणि ते  तीन वर्षाचे असतांनाच त्यांच्या आईने दुसरे लग्न केले आणि ती तिच्या दुसऱ्या नवऱ्याकडे रहायला गेली. त्यामुळे त्यांचे संगोपन आणि शालेय शिक्षण त्यांच्या आजीने तिला जमेल त्याप्रमाणे केले. कांही वर्षांनंतर न्यूटनची आई विधवा होऊन परत आली आणि तिने आयझॅकला शेतीकडे लक्ष द्यायला सांगितले. अशा परिस्थितीत न्यूटनला लहानपणीच अनेक अडथळ्यांना तोंड द्यावे लागले. कॉलेजच्या शिक्षणासाठी पडतील ती लहान सहान कामे करून त्याने ते सुरू ठेवले. पुढे त्याच्या हुषारीमुळे त्याला चांगली शिष्यवृत्ती मिळाली आणि त्याने एमए पर्यंतचे शिक्षण सुरळीतपणे पूर्ण केले.

 गणित हा विषय न्यूटनच्या अत्यंत आवडीचा होता. या विषयाला त्याने वाहून घेऊन त्याच्या निरनिराळ्या शाखांमध्ये प्रावीण्य मिळवलेच, त्यातल्या प्रत्येक शाखेत त्याने नवी भर टाकली.  त्याच्या आधी होऊन गेलेल्या पास्कल आदि शास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या विचारांच्या आधाराने त्याने सर्वंकष स्वरूपातला बायनॉमियल थिरम मांडला. क्ष अधिक य अशा दोन संख्यांच्या बेरजेचा वर्ग, घन इत्यादि कितीही घातांकाचे मूल्य या सूत्राचा उपयोग करून काढता येते. त्यातली एक संख्या मोठी म्हणजे १००० यासारखी असली आणि त्यात १, २ किंवा ३ अशी एकादी लहान संख्या मिळवली तर १००१, १००२, १००३ अशी बेरीज येईल. त्या बेरजेचा वर्ग किंवा घन केला तर तो १००० या संख्येच्या वर्ग किंवा घनाहून किती प्रमाणात मोठा असतो अशा प्रकारची बरीच आकडेमोड करून त्यातून त्याने निश्चित असे निष्कर्ष काढले. एकाद्या चौरसाची किंवा चौकोनी ठोकळ्याची एक बाजू किंचित म्हणजे १ किंवा २ सहस्रांशपटीने इतकी वाढवली तर त्या चौरसाचे क्षेत्रफळ किंवा ठोकळ्याचे घनफळ किती सहस्रांशपटीने वाढेल अशा प्रकारच्या गणितात त्याचा उपयोग होतो. न्यूटनने याला वाढीचे शास्त्र असे नाव दिले होते. त्या अभ्यासामधूनच कॅल्क्युलस या गणिताच्या नव्या शाखेचा उदय झाला.   

न्यूटनच्या आधी होऊन गेलेल्या कोपरनिकस, गॅलिलिओ आणि केपलर या शास्त्रज्ञांनी सूर्य आणि ग्रह यांच्या आकाशात दिसणाऱ्या भ्रमणाचे सूक्ष्म निरीक्षण करून खगोलशास्त्राचा भरपूर अभ्यास केला होता, त्यावरून खूप माहिती गोळा करून ठेवली होती, त्याच्या आधाराने सूर्यमालिकेची कल्पना मांडली होती.  केपलरने तर ग्रहांच्या सूर्याभोवती होणाऱ्या परिभ्रमणाविषयी काही महत्वाचे नियम सांगितले होते. न्यूटनने त्यांचा सखोल अभ्यास केला, गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांताची जोड देऊन ते नियम गणितामधून सिद्ध केले आणि विश्वाच्या केंद्रस्थानी पृथ्वी नसून पृथ्वीसहित सारे ग्रहच सूर्याभोवती फिरतात या त्यांनी मांडलेल्या सिद्धांतांवर पक्के शिक्कामोर्तब करून त्यावर कायमचा पडदा पाडला. पाश्चिमात्य देशातल्या सर्व विद्वांनांनी ते मान्य केले. गुरुत्वाकर्षण आणि गतिविषयक नियम यांवर न्यूटनने केलेल्या संशोधनाची माहिती मी याआधीच्या दोन लेखांमध्ये विस्ताराने दिली आहे. त्याने या व्यतिरिक्त विज्ञानाच्या इतर शाखांमध्येसुद्धा आपला ठसा उमटवला होता.

प्रकाशिकी (ऑप्टिक्स) या विषयावर न्यूटनने भरपूर संशोधन केले. पांढऱ्या शुभ्र सूर्यप्रकाशात सात रंग असतात आणि प्रिझममधून तो प्रकाश आरपार जातो तेंव्हा अपवर्तनामुळे (रिफ्रॅक्शन) ते रंग वेगळे होतात इतकेच नव्हे तर त्यांना एका भिंगामधून पुन्हा एकत्र आणून पांढरा प्रकाश निर्माण करता येतो हे त्याने प्रयोगामधून दाखवून दिले.  भिंगांमधून प्रकाशकिरण जात असतांना अपवर्तन होते ते टाळण्यासाठी त्याने परावर्तनी दुर्बीण (रिफ्लेक्टिव्ह टेलिस्कोप) तयार केली आणि त्यामधून आकाशातल्या ताऱ्यांचे अधिक चांगल्या प्रकारे स्वच्छ निरीक्षण केले. न्यूटनने एका अंधाराने भरलेल्या खोलीत निरनिराळ्या रंगीत वस्तू ठेऊन त्यांच्यावर निरनिराळ्या रंगांचे प्रकाशझोत टाकले आणि त्या प्रकाशात त्या कशा वेगळ्या दिसतात हे पाहून असा निष्कर्ष काढला की रंगीत वस्तू विशिष्ट रंगाचे प्रकाशकिरण जास्त प्रमाणात परावर्तित करत असतात. तो पदार्थ आणि त्यावर पडणारे प्रकाशकिरण या दोन्हींच्या संयोगाने त्याचा रंग ठरतो. याला न्यूटनचा रंगाचा सिद्धांत असे म्हणतात. अतिसूक्ष्म अशा कणिकांपासून (कॉर्पसल्स) प्रकाशकिरण तयार होतात असे न्यूटनने सांगितले होते. त्या तत्वानुसार प्रकाशाचे परावर्तन आणि अपवर्तन या दोन्ही गुणांचे स्पष्टीकरण देता येत होते. पुढील काळात प्रकाशाच्या लहरी असतात हे सिद्ध करण्यात आले आणि क्वॉँटम थिअरीनुसार तो एकाच वेळी लहरी आणि कणिका अशा दोन्ही स्वरूपात असतो असेही सांगितले गेले.

प्रकाश हे जसे ऊर्जेचे एक रूप आहे त्याचप्रमाणे ऊष्णता हे दुसरे एक रूप आहे. न्यूटनने यावरसुद्धा संशोधन केले.  अत्यंत तापलेला पदार्थ अधिक वेगाने निवतो पण कोमट पदार्थ हळूहळू थंड होतो या निसर्गाच्या नियमाचे पद्धतशीर संशोधन करून न्यूटनने तो एका समीकरणाच्या स्वरूपात असा मांडला. "वस्तूचे तापमान बदलण्याचा वेग त्या वस्तूचे तापमान आणि सभोवतालच्या वातावरणाचे तापमान यांच्यामधील फरकाच्या समप्रमाणात असतो." बर्फासारखे थंडगार पाणी किंवा उकळते पाणी भांड्यांमध्ये भरून ठेवले तर ते किती वेळात सामान्य तापमानावर येऊन पोचेल याचे गणित या नियमानुसार करता येते.

पृथ्वीचा आकार सपाट नसून गोलाकार आहे हे न्यूटनच्या आधीच्या काळातच सर्वमान्य झालेले होते. पण तो चेंडूसारखा नसून त्याचा विषुववृत्ताजवळचा मध्यभाग फुगीर आहे आणि दोन्ही ध्रुवांकडचा भाग चपटा आहे असे न्यूटनने सांगितले. अशा प्रकारचे अनेक विचार किंवा शोध त्याने जगाला दिले.

न्यूटनच्या जीवनकालातच इंग्लंडमध्ये काही राजकीय उलथापालथी झाल्या होत्या पण त्याची प्रत्यक्ष झळ त्याच्या संशोधनाला फारशी लागली नाही. त्याच कालावधीत इंग्लंडमध्ये तसेच जर्मनीसारख्या पाश्चात्य देशांमध्येसुद्धा इतर अनेक शास्त्रज्ञ गणित आणि भौतिकशास्त्रावर संशोधन करत होते. त्यामुळे न्यूटनने लावलेल्या  कांही शोधांवर आणखी काही शास्त्रज्ञांनी ते लावले असल्याचा दावा केला आणि त्यावर वादविवाद होत राहिले. त्या काळातली संपर्कसाधने आजच्यासारखी वेगवान नसल्यामुळे प्रकाशित झालेल्या पुस्तकांशिवाय इतर काही मार्ग नव्हते. ती पुस्तकेसुद्धा लॅटिनसारख्या सामान्य लोकांना अगम्य भाषेत असायची आणि ती सहजासहजी उपलब्ध होण्यासारखी नव्हती. कोणत्या शास्त्रज्ञाने कोणत्या काळात नेमके काय लिहून ठेवले आणि त्याने ते स्वतंत्रपणे सांगितले की दुसऱ्याने लिहिलेले वाचून सांगितले हे ठरवणे कठीणच आहे आणि आता त्यामुळे कांही फरक पडत नाही. कोणाच्या का प्रयत्नाने होईना, विज्ञानामध्ये भर पडत गेली हे महत्वाचे आहे.  न्यूटनच्या संशोधनांचा एकंदर आवाका पाहता त्यानेच त्यात प्रमुख भाग घेतला असणार असे वाटते.

न्यूटनची अनेक महत्वाच्या पदांनर नेमणूक करण्यात आली होती. शास्त्रीय संशोधनासाठी काम करणाऱ्या रॉयल सोसायटीवर तर त्याने अनेक पदे भूषवली पण सरकारी टांकसाळीसारख्या जागासुद्धा सांभाळल्या आणि त्या काळात तयार करण्यात आलेल्या नाण्यांची गुणवत्ता सुधारली. सार्वजनिक क्षेत्रात अनेक मानाची स्थाने भूषवली, त्यात खासदारपदसुद्धा होते. तो मनाने धार्मिक प्रवृत्तीचा होता आणि त्याने धर्मगुरूंना दुखावले नाही. एवढेच नव्हे तर त्याचा अतींद्रिय अद्भुत शक्ती किंवा चमत्कार यांचेवरसुद्धा विश्वास होता आणि त्याने बराच काळ कृत्रिमरीत्या सोने तयार करणाऱ्या परीसाचा शोध घेण्यातही घालवला होता. त्या प्रयत्नात त्याने रसायनशास्त्रातसुद्धा काम केले होते. तीनशे वर्षांपूर्वीच्या काळात हे अनपेक्षित नव्हते.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास सर आयझॅक न्यूटन हे एक अतीशय बुद्धीमान, अभ्यासू, कष्टाळू आणि कल्पक असे संशोधक होऊन गेले. गणित, भौतिकशास्त्र आणि खगोलशास्त्र या विषयांमध्ये त्यांनी मौलिक शोध लावले. प्रायोगिक आणि सैद्धांतिक अशा विज्ञानाच्या दोन्ही बाजू त्यांनी उत्तम सांभाळल्याच, आपले संशोधन अत्यंत व्यवस्थितपणे सादर करून त्याला विद्वानांकडून मान्यता मिळवली. बुद्धीमत्तेच्या बाबतीत काही लोकांना न्यूटनपेक्षा आइन्स्टाइन उजवे वाटतात, पण ज्यांच्या शास्त्रीय संशोधनामुळे विज्ञानाच्या प्रगतीला प्रचंड वेग मिळाला आणि त्यामुळे जगाच्या इतिहासावर किंवा मानवजातीच्या जीवनावर परिणाम करणारी औद्योगिक क्रांति सुरू झाली अशा वैज्ञानिकांमध्ये अजूनही न्यूटनचाच पहिला क्रमांक लागतो.
--------------------------

स्मृती ठेउनी जाती - भाग १५ - सतीश भावे

आमच्या कॉलनीमधल्या बिल्डिंग्जच्या स्टिल्टमध्ये आणि रस्त्याच्या कडेला बाकडी मांडून ठेवलेली आहेत. मोकळ्या हवेत श्वास घेत घटका दोन घटका गप्पा मारत बसणारे माझ्यासारखे काही रिकामटेकडे लोक सकाळ संध्याकाळी त्यांच्यावर बसलेले दिसतात. आमच्या इमारतीच्या तिसऱ्या मजल्यावर राहणारे सतीश भावे रोज सकाळी लवकर उठून सव्वासहाच्या सुमाराला खाली उतरत असत, हातातली काठी टेकत एक एक पाऊल टाकत ते हळूहळू कॉलनीच्या गेटपर्यंत जाऊन येत आणि एका बाकड्यावर बसून विश्रांती घेत असत. चौथ्या मजल्यावरचे वैद्य कांही मिनिटांनंतर खाली उतरून त्यांना झेपेल तेवढे चालून फिरून येत आणि भाव्यांच्या शेजारी येऊन गप्पा मारत बसत. त्यांचा समवयस्क असा मी सुद्धा सकाळी साडेसहाच्या सुमाराला खाली उतरून येत असे तेंव्हा मला रस्त्यावर फिरत असलेले भावे बहुधा रोज भेटायचे आणि कधी कधी वैद्यसुद्धा. मी साडेसात वाजता परत येत असे तेंव्हा अनेक वेळा ते दोघेही बाकड्यावर बसलेले असायचे.

एकदा त्यांनी मला पाहून खूण करून बोलावून घेतले आणि आम्ही एकमेकांशी ओळख करून घेतली. त्यानंतर मीसुद्धा दहा वीस मिनिटे त्यांच्यासोबत थांबायला लागलो. भावे अत्यंत वक्तशीर होते. त्यांची घरी परत जाण्याची ठरलेली वेळ झाल्यावर ते उठून चालले जात असत पण वैद्यांना घाई नसे. ते मला थांबवून घेत आणखी कोणी येणारा जाणारा दिसला तर त्यालाही हाक मारत. वैद्य आणि भावे हे दोघेही अस्सल पुणेकर आणि चौकसपणा हा पुणेरी गुण त्यांच्या अंगी पुरेपूर भरलेला.  त्यांना इथली खडा न् खडा माहिती असायची. पुण्यातले अमूक भाऊसाहेब किंवा तमूक काकासाहेब यांच्यापासून ते त्यांचे सगळे बहीणभाऊ, काकामामा वगैरे कोण कोण कुठल्या पेठेमधल्या कोणत्या वाड्यात रहात होते आणि तिथून कुठल्या नगरातल्या कोणत्या सोसायटीत रहायला गेले वगैरे आणि ते काय काय उद्योग करत होते या सगळ्या माहितीचे ज्ञानकोष त्यांच्याकडे असल्याने ते आठवणींच्या हिंदोळ्यावर बसून सहजपणे पुण्याच्या भूतकाळात जाऊन त्यात रमत असत. मी इथे नवखा असल्यामुळे त्यातल्या काही प्रसिद्ध माणसांची आणि कांही जागांची नांवे कधी तरी माझ्या कानावर पडली असतील एवढेच माझे ज्ञान होते. या जोडीच्या गप्पा ऐकून माझ्या पुण्याबद्दलच्या सामान्यज्ञानात खूप भर पडली.  भाव्यांचे इतर बाबतीतले सामान्य ज्ञानसुद्धा चांगले समृद्ध होते. त्यांचे  बोलणे खुमासदार असायचे, त्याला विनोदाची झालर असायची यामुळे मला ते ऐकतांना मजा वाटत असे.

ते स्वतःबद्दल मात्र फारसे बोलत नसत. त्यांच्या बोलण्यात आत्मप्रौढीचा तर लवलेशही  नसायचा. त्यांना चालतांना होत असणारे कष्ट पाहून मी एकदाच त्यांना कसला त्रास आहे असे चुकून विचारले. त्यावर त्यांनी हंसून उत्तर दिले की त्यापेक्षा कुठला त्रास नाही असे विचारा. आमच्या वयाचे इतर कांही लोक त्यांना असलेल्या किंवा नसलेल्या व्याधी आणि त्यावरील उपाय यांची चर्चा करून ऐकणाऱ्याला बेजार करतात, पण भाव्यांनी मात्र त्या विषयावर माझ्यापुढे कधीच चकार शब्दही काढला नाही. त्यांची बरीच मोठी मेडिकल हिस्टरी असावी एवढे मला जाणवत होते पण तरीसुद्धा त्यांच्या चेहऱ्यावर नेहमी शांत आणि प्रसन्न अशीच मुद्रा असायची. ते नेहमी आपल्यासोबत एक सेलफोन घेऊन येत आणि त्यावर सुरेल गाणी लावून स्वतः ऐकत आणि आम्हाला ऐकवत असत.

आमची इमारत ते कॉलनीचे गेट या रस्त्याशिवाय इतर कुठे मी भावे यांना पाहिले नाही. त्यामुळे मी त्यांना जास्त लोकांबरोबर बोलतांना पाहिले नाही. आमच्या ज्येष्ठ नागरिक संघाच्या बैठकीला त्यांची उपस्थिति नसायची. कदाचित त्यांना तेवढे चालणे झेपत नसावे, पण त्यांना अशा जनसंपर्काची आवड मात्र होती. ते आमच्या संघाचे सभासद तर झाले होतेच, त्यातल्या कांही लोकांनी सुरू केलेल्या वॉट्सअॅप ग्रुपचेही सदस्य झाले होते आणि वेळोवेळी निवडक मजेदार पोस्ट टाकत असत.

तीन चार दिवसांपूर्वी एकदा मी संध्याकाळी कुठेतरी चाललो होतो. लिफ्टमधून खाली उतरलो तर ही जोडगोळी समोरच्या बांकड्यावर बसली होती. भाव्यांनी मला हात उंचावून दाखवला आणि मी त्यांना हातानेच टाटा करीत माझ्या वाटेने पुढे गेलो. मला त्यांच्याशेजारी पांच मिनिटे बसून बोलायला पाहिजे होते, माझ्या अंतमनाला तसे वाटलेसुद्धा होते, पण तेंव्हा ते घडले नाही. दुसऱ्या दिवशी मी नेहमीप्रमाणे सकाळी फिरायला गेलो नाही कारण मला एका अत्यंत महत्वाच्या समारंभाला जायचे होते. ते मंगल कार्य चाललेले असतांनाच मला वॉट्सअॅपवरून एक धक्कादायक बातमी समजली, पण ती कुणाला न सांगता मी वॉट्सअॅपच बंद करून टाकला. संध्याकाळी परत आल्याआल्याच आमच्या बिल्डिंगच्या रखवालदाराने तिला दुजोरा देत भाव्यांना वैकुंठधामात नेले असल्याचे सांगितले. दिवसभर झालेल्या दगदगीनंतर तिकडे जाण्याइतके त्राण माझ्या अंगात उरले नव्हते.

दुसरे दिवशी सकाळी साडेसहा वाजता मी रोजच्या प्रमाणेच योग वर्गाला जाण्यासाठी म्हणून घरामधून निघालो आणि लिफ्टमधून खाली उतरलो. तळमजल्यावरील लिफ्टच्या बाजूला असलेल्या कोलॅप्सिबल गेटच्या बाहेर एक पेपरवाला वर्तमानपत्रांचा गठ्टा घेऊन उभा होता आणि आतल्या बाजूला आमचे वैद्य आजोबा उभे होते. गेटला लावलेले कुलुप कोणीतरी येऊन उघडेल याची ते वाट पहात होते. त्यांच्याशी नजरानजर होताच आम्हा दोघांचेही डोळे पाणावले. रोज पहाटे आम्हा दोघांच्याही आधी उठून फिरायला जाण्यासाठी बाहेर पडणारे आमचे मित्र भावे आज खाली उतरले नव्हते आणि  . . .  ते यापुढे कधीच उतरणार नव्हते. कोणाच्याही ध्यानी मनी नसतांना ते आमचा कायमचा निरोप घेऊन, किंबहुना कुणाचाही निरोप न घेताच, काल अचानक देवाघरी चालले गेले होते. 

भावे यांचा बहुश्रुतपणा आणि त्यांचे संगीताचे प्रेम मला ठाऊक होते, पण त्याबद्दल जास्त माहिती त्यांच्या एका जुन्या सहकाऱ्याने फेसबुकवर वाहिलेल्या श्रद्धांजलीमधून मला मिळाली. त्यातला काही भाग मी खाली दिला आहे. आमचे जे काही बोलणे झाले ते रस्त्यावर उभ्याउभ्या किंवा बाकड्यावर बसून झाले. ते शरीराने अपंग झाले होते, कुठे जात येत नव्हते, पण मग मीच पुढाकार घेऊन त्यांच्या घरी गेलो असतो, त्यांच्याबरोबर अधिक जवळीक केली असती तर त्यांच्या अमूल्य खजिन्यातली काही रत्ने पहायची संधी मिळाली असती.  आता असा विचार करून काही उपयोग नाही. सतीश भावे तर त्यांच्या आठवणी मागे ठेऊन  पुढच्या प्रवासाला चालले गेले आहेत.
---------------------------------------------------------------------------------

पराधीन आहे जगती.....

 एखाद्या व्यक्तीशी आपण जिवाभावाचे बोलतो आणि पुढच्या पंधरा मिनिटांनी ती व्यक्ती या जगाचा कायमचा निरोप घेते हे सत्य स्वीकारण्याच्या पलीकडचे होते, अनाकलनीय होते. पराधीन आहे जगती पुत्र मानवाचा या एका वाक्यात ग दि मां नी वर्णन केलंय पण ते पचनी पडणे अवघड ! ज्यांच्याशी आपले भावबंध निर्माण झालेले असतात त्यांचे जाणे मनाला चटका देऊन जाते.

मी सात वर्षे सकाळ मध्ये नोकरी केली तेंव्हा भावेसाहेब माझे वरिष्ठ अधिकारी होते. सात वर्षे त्यांचा जवळून सहवास लाभला. आमचे भावेसाहेब म्हणजे पु लं चे रावसाहेबच ! वाक्याची सुरुवात शिवीशिवाय करणार नाहीत, पण या सर्व शिव्या प्रेमाच्या. कधी बोचल्या नाहीत, टोचल्या नाहीत. उलट त्या शिव्यांमुळेच आम्ही ' सकाळ' चे सर्व माजी कर्मचारी त्यांच्यावर प्रेम करायचो. हेवी डायबिटीसमुळे त्यांच्या शरीराला कधी साखर चालायची नाही पण जिभेवरच्या साखरेने मात्र त्यांनी सर्वाना आपलेसे केले होते. कधी कोणत्या कर्माचा-यावर रागावले नाहीत कारण प्रेमाच्या शिव्यांनी सर्व कामे आपसूक होऊन जायची. मधुमेहाने ते खरे तर आयुष्यभर बेजार झाले होते. रोज एक इंजेक्शन घेतल्याशिवाय त्यांना नास्ता, जेवण करताच यायचे नाही. त्यामुळे रोज तीन तीन वेळा स्वतः इन्श्युलीन टोचून घ्यायचे. पण आयुष्याच्या आनंदाला त्यांनी कधीही दूर लोटले नाही. विविध प्रकारची पेन्स गोळा करण्याचा त्यांना छंद होता. कोणतेही वेगळे पेन दिसले की ते विकत घेत. आजपर्यंत तीनेक हजार पेन्स त्यांनी नक्कीच जमवली असतील. शिवाय. ते स्वतः गायक नसले तरी शास्त्रीय संगीताचा त्यांचा अभ्यास होता. दरवर्षीचा सवाई गंधर्व महोत्सव कधी चुकवला नाही. प्रभा अत्रे, मालिनी राजूरकर, किशोरी आमोणकर, रशीद खान आणि पंडित भीमसेन जोशी हे त्यांचे आवडते कलाकार ! त्यांच्या असंख्य कॅसेट आणि सीडीज त्यांच्याकडे आहेत. त्यामुळे सेवानिवृत्तीनंतर हा माणूस सतत संगीतात हरवलेला असायचा. मधुमेहामुळे असंख्य व्याधींनी शरीरावर ताबा मिळवला होता पण मनावर मात्र संगीताने अधिराज्य गाजवत व्याधींची तीव्रता कमी केली होती. इतकी दुखणी असूनसुद्धा हा माणूस कधी निराश झालेला दिसला नाही. त्या दुखण्याला दोन शिव्या हसडून मनातली वेदनेची भावना बाहेर फेकून देत असत. त्यामुळे त्यांचे जीवन तर सुसह्य झालेच शिवाय मृत्यूनेसुद्धा दबक्या पाऊलानेच झडप घातली. असा अचानक मृत्यू फार कमी भाग्यवंतांना येतो.

अरुण दाते या " तानसेनाच्या " जाण्याने काल संगीत क्षेत्राचे न भरून येणारे नुकसान झाले. आणि भावे साहेब यांच्यासारख्या " कानसेनाच्या " जाण्याने झालेले नुकसान सुद्धा माझ्यादृष्टीने मोठे आहे !

हरी ओम !

अभय देवरे