Wednesday, March 30, 2016

विदा, माहिती, ज्ञान आणि शहाणपणा


एकादा किंवा अनेक चांगले गुरू शोधून त्यांचेकडून विद्या, कला कौशल्य, ज्ञान आदि संपादन करणे हा सर्वश्रुत राजमार्ग तर आहेच, याशिवाय आणखी चार महत्वाचे मार्ग खालील सुभाषितात सांगितले आहेत.
केल्याने देशाटन, पंडितमैत्री, सभेत संचार ।
शास्त्रग्रंथविलोकन मनुजा चातुर्य येतसे फार ।।
दूरवरचा प्रवास करतांना निसर्गाची अनेक रूपे दिसतात, वाटेत निरनिराळी माणसे भेटतात आणि नाना प्रकारचे अनुभव येतात. त्यातून माणूस शहाणा होत जातो. विद्वान लोकांशी मैत्री करून त्यांच्या सान्निध्यात राहिल्यास त्यांच्या बोलण्यामधून ज्ञानामृताचे कण कानावर पडतात, त्यांच्याकडून आपल्या मनातल्या शंकांचे निरसन करून घेता येते. सार्वजनिक किंवा विशिष्ट सभासंमेलनांमध्ये भाग घेतल्यास तिथे होत असलेली अनेक वक्त्यांची भाषणे, त्यांच्यामधले वाद, प्रतिवाद, संवाद वगैरेंमधून बरेच काही शिकायला मिळते आणि शास्त्रग्रंथांना तर गुरू असेच म्हणतात. ते ज्ञानाचे महासागर आहेत, त्यातून आपल्याला हवे ते ज्ञान आपल्या कुवतीप्रमाणे ओंजळी ओजळीने  घेता येते.
यातल्या कोणत्याही मार्गाने ज्ञान संपादन केल्यानंतर त्याचे काय करावे यावर समर्थ रामदासस्वामींनी असा सल्ला दिला आहे की ते मुक्तपणे वाटून टाकावे.
जे जे आपणासी ठावे । ते ते इतरांशी सांगावे । शाहाणे करून सोडावे, सकलजन ।।

सुभाषितकार आणि रामदासस्वामी यांच्या काळात फक्त दुर्मिळ हस्तलिखित पोथ्या असायच्या आणि त्याही बहुतेककरून राजे रजवाडे किंवा शास्त्रीपंडित लोकांकडेच. सामान्य माणसांमधले बहुसंख्य लोक निरक्षर असत आणि अभंगवाणी, भारुडे, पोवाडे वगैरेंचा प्रसार तोंडीच होत असे. साक्षर लोकांमधली सुद्धा बरीचशी ज्ञानाची देवाण घेवाण मौखिक पद्धतीने होत असे. बाराखड्या आणि पाढे यांचेपासून ते श्लोक, आरत्या, मंत्रविधींपर्यंत सगळे शिक्षण घोकंपट्टीमधूनच होत असे आणि पुढील पिढीला दिले जात असे. यामुळे पूर्वीच्या काळात माहिती, ज्ञान आणि शहाणपणा (Information, Knowledge and wisdom) यातल्या फरकांचा फारसा कीस काढला जात नसावा. त्यांचा उपयोग साधारणपणे समान अर्थानेच होत असे. विदा (Data दिलेली किंवा गृहीत धरलेली माहिती) हा नवा शब्द तर अस्तित्वातच आला नव्हता. आजसुद्धा तो प्रचलित झालेला नाही.

यंत्रयुगामध्ये छापखाने सुरू झाल्यानंतर पुस्तके, नियतकालिके, पत्रके वगैरे अनेक मार्गांनी माहितीचा प्रसार होऊ लागला आणि साक्षरतेचे प्रमाण वाढत गेल्याने त्याचा विस्तारही वाढत गेला. मुद्रणकलेमध्ये जसजशी प्रगती होत गेली त्यानुसार हे माध्यम खूपच वेगाने वाढत व विस्तारत गेले. शास्त्रीय प्रयोग, तपासण्या, मोजमापे, पहाण्या, चाचपण्या वगैरेंमधून खूप मोठ्या प्रमाणावर आकडेवारी जमा व्हायला लागली. संगणकांच्या उपयोगाने हे काम अधिक सुलभ झाले आणि आंतर्जालामधून ते जगभर उपलब्ध व्हायला लागले. आजकाल माहितीचा एवढा मोठा महापूर यायला लागला आहे की आपण त्यात बुडून किंवा वाहून जाऊ की काय अशी भीती वाटायला लागली आहे.  त्यामुळे या विषयावर विचार परामर्ष होऊ लागला आहे.  ज्ञानाचे व्यवस्थापन (Knowledge Management) या नावाची एक वेगळी शाखासुद्धा निघाली आहे.

एक सोपे उदाहरण घ्यायचे झाले तर आजकाल ठिकठिकाणचे तपमानाची नोंदणी करण्याची व्यवस्था केली गेली आहे. दिवसातल्या कोणत्या वेळी कोणत्या गावात किती तपमान आहे हे त्या नोंदींवरून समजू शकते. शेकडो गावांमध्ये कोणत्या दिवसातल्या चोवीस तासांमध्ये वेळोवेळी किती तपमान होते याची वर्षभराची आकडेवारी गोळा केली तर त्याला विदा  (Data, दिलेली माहिती) म्हणतात. अशा नुसत्याच आकड्यांच्या ढिगाला संदर्भांशिवाय काहीच अर्थ नसतो. पण एकाद्या विशिष्ट गावी तिथले तपमान कसे कसे वाढत किंवा कमी होत गेले, दर रोज कमाल आणि किमान तपमान किती असायचे व किती वाजता असायचे, एकाच वेळी निरनिराळ्या ठिकाणच्या तपमानात किती फरक असायचा, वर्षभरामध्ये तो कसा आणि किती बदलत जायचा असे काही संदर्भ घेऊन त्यानुसार ती आकडेवारी मांडली तर मग ती माहिती (Information) झाली.

त्या माहितीचा अभ्यास करून त्यातून काही बोध घेतला, तपमानातले बदल आणि फरक यांची कारणमीमांसा करून ते समजून घेतले तर ते त्या विषयातले ज्ञान (Knowledge) झाले.  विषुववृत्ताजवळ वर्षभर साधारणपणे एकच आणि ऊष्ण तपमान असते तर ध्रुवप्रदेशांमध्ये कडाक्याची थंडी असते. समुद्रसपाटीपेक्षा खूप उंच हिमालयासारख्या पर्वतावर गेल्यास तिथेही थंडी असते आणि समुद्रकिना-यापासून दूर गेल्यास विषम तपमान असते. वगैरे, वगैरे. त्या ज्ञानाची इतर ज्ञानांशी सांगड घातली आणि त्यानुसार काही निर्णय घेतले किंवा उपाय योजना केली, उदाहरणार्थ थंडीच्या दिवसात किंवा शीत प्रदेशात जातांना लोकरीच्या कपड्यांची सोय केली, उन्हाळ्यात किंवा ऊष्ण कटिबंधात आपले घर कसे थंड राहील याचा विचार केला तर ते शहाणपण (wisdom) झाले.  यात अगदी कोणालाही समजेल असा साधा तर्क आहे.   ज्ञानाचे व्यवस्थापन ( Knowledge Management) या भरभक्कम नावाची धास्ती घेण्याचे काही कारण नाही.

वरील सोप्या उदाहरणातला पुढला जटिल भाग पाहिला आणि मागील दहा, वीस, पन्नास, शंभर वर्षांच्या जगभरातल्या माहितीचा आणखी सखोल विचार केला तर मग त्यातून जागतिक तापमानवाढीचे धोके (Global Warming) लक्षात येतात आणि त्याच्या मागील कारणे पाहता पर्यावरणाची होत असलेली हानी ही केवढी मोठी समस्या आहे हे समजते. पण हे ज्ञान मिळाले तरी आपण ती हानी करू नये हे शहाणपण काही सगळ्यांना सुचत नाही ते नाहीच. त्यात कोणाचे स्वार्थ आडवे येतात, तर कोणाचा आळशीपणा. काही लोकांना तर हे मुळात पटतच नाही. परमेश्वर आणि त्याचेच रूप असलेला निसर्ग आपल्यापेक्षा खूप अधिक बलवान आहे, त्याचे तो पाहून घेईल, क्षुद्र मानवाने त्याची कशाला काळजी करायची वगैरे युक्तीवाद केले जातात आणि ते बरोबरही वाटतात.

विदा, माहिती, ज्ञान आणि शहाणपणा (Data, Information, Knowledge and wisdom) हे क्रमशः एकामधून एक निर्माण होतात असे आपण वर पाहिले असले तरी त्याच्या प्रत्येक टप्प्यामध्ये माणसाचा सहभाग किंवा हस्तक्षेप असतोच. मुळात कोणत्या उद्देशाने कोणती आणि किती आकडेवारी जमा करायची, त्यासाठी कोणती पद्धत वापरायची वगैरे गोष्टी काही लोकच ठरवतात. त्या आकडेवारीतून कोणते निकष लावून कशा प्रकारच्या माहितीचे संकलन करायचे आणि प्रस्तुत करायचे हे माणसेच ठरवतात. या दोन्हींबद्दल अनेक वेळा शंका घेतल्या जातात, आरोप केले जातात. मिळवलेल्या माहितीचे चर्वण करून त्यामधून कोणते निष्कर्ष काढायचे यासाठी  उच्च दर्जाची बुद्धीमत्ता लागते, ती सर्वांकडे नसते. त्यामुळे त्या बाबतीत मतभेद होतात. तरीही हे सगळे ठरवून करता येते. पण शहाणपणा हा ब-याच अंशी उपजत येतो आणि अनुभवाने त्यात भर पडत जाते. तो शिकून मिळवता येईलच असे सांगता येणार नाही.  माणसाच्या बहुतेक सगळ्याच क्रियांमध्ये उपजत स्वभाव किंवा अंतःप्रेरणा (Instinct) यांचा प्रभाव दिसतो.  विदा, माहिती, ज्ञान आणि शहाणपणा यांच्या व्यवस्थापनात तो चढत्या क्रमाने वाढतांना दिसतो. या अंतःप्रेरणा कशा निर्माण होतात हे काही अजून तरी नीटसे समजलेले नाहीच.

अखेर शेवटी या बाबतीतही आपल्याला सगळे काही पूर्णपणे समजलेले नाही आणि अनेक मुद्दे दैवाधीन किंवा परमेश्वराची लीला यावर सोडून द्यावे लागतात असेच दिसते. 

3 comments:

नरेंद्र गोळे said...

सर, हा लेख खूप सुंदर आणि वैचारिक मंथनाचे सारस्वरूप असा आहे. मी तो व्हायरल करत आहे. अशीर्वाद असावा. - नरेंद्र गोळे

Narendra Joshi said...

As usual, very simple and easy elucidation of the topic , admire and love your writings ,sir.......nb joshi

Nilesh Gurav said...

Agree with your views..i think this conclusion is called wisdom ; which you possessed