Saturday, November 28, 2009

अमेरिकेची लघुसहल - तिसरा दिवस - ४


अमेरिकेची लघुसहल - तिसरा दिवस - ४ - वॉशिंग्टन डीसी - ४

जॉर्ज वॉशिंग्टन, थॉमस जेफरसन आणि अब्राहम लिंकन या अमेरिकेच्या भूतपूर्व राष्ट्राध्यक्षांची स्मारके त्या महान ऐतिहासिक विभूतींबद्दल मनात असलेला आदर वाढवण्यासारखीच भव्य आणि दिव्य आहेत. त्या स्थळांना भेट देत असतांनाच वाटेवर असलेल्या दोन वेगळ्या प्रकारच्या स्मारकांचे दर्शन घडले. पहिले स्मारक कोरियन युध्दात वीरगती प्राप्त झालेल्या सैनिकांचे होते. दुसरे महायुध्द संपल्यानंतर अमेरिका आणि सोव्हिएट रशिया या दोन महासत्ता उदयाला आल्या होत्या. जगातील सर्व कामगारांना एकत्र आणण्याचा झेंडा उभारून रशियाने आपले हातपाय पसरायला सुरुवात केली. माओझेदोंगच्या नेतृत्वाखाली चीनमध्ये सत्तापालट झाल्यावर त्या दोन कम्यूनिस्ट देशांनी कोरियाकडे मोर्चा वळवला आणि त्या देशांना सलग असलेल्या कोरियाच्या उत्तर भागात जम बसवला. कम्युनिझमच्या विस्ताराला कोणत्याही परिस्थितीत पायबंद घालण्याचा निर्धार करून अमेरिकेने दक्षिण कोरियाला सहाय्य करण्याच्या निमित्याने आपले सैन्य त्या देशात उतरवले. या प्रश्नाला जागतिक स्वरूप देऊन संयुक्त राष्ट्रसंघातर्फे इतर सदस्य राष्ट्रांच्या फौजा देखील तिथे उतरवण्यात आल्या. दोन्ही बाजूच्या सैन्यांमध्ये दीर्घकाळ युध्द चालले, पण त्यात यश मिळवून कम्युनिस्टांना कोरियाच्या बाहेर पिटाळून कोरियाचा संपूर्ण भाग मुक्त करणे अमेरिकेला कांही जमले नाही. या अनोळखी प्रदेशात येऊन लढण्यासाठी अमेरिकेचे सैनिकही विशेष उत्सुक नसायचे आणि त्या भागातल्या निसर्गाशी जुळवून घेणे त्यांना कठीण होते. अखेर तह करून एक सीमारेषा आंखली गेली आणि उत्तर कोरियामध्ये साम्यवादी आणि दक्षिण कोरियामध्ये अमेरिकाधार्जिणे लोकशाही सरकार अशी दोन राज्ये अस्तित्वात आली आणि आजवर ती तशीच आहेत. कालांतराने खुद्द रशियातली कम्यूनिस्ट राजवट संपुष्टात आली आणि कम्यूनिस्ट चीनबरोबरसुध्दा आता अमेरिकेचे सलोख्याचे संबंध स्थापन झाले असले तरी पिटुकला उत्तर कोरिया मात्र अजूनसुध्दा अमेरिकेला बेजार करतांना दिसतो.

या कोरियन युध्दात शहीद झालेल्या अनामिक सैनिकांचे एक वेगळ्या प्रकारचे स्मारक वॉशिंग्टन डीसी इथे उभारले आहे. हातात बंदुका घेऊन युध्दासाठी सज्ज असलेल्या अनेक सैनिकांचे पूर्णाकृती पुतळे एका मोकळ्या जागेत मांडून ठेवले आहेत. "एका माहीतसुध्दा नसलेल्या देशाच्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्यासाठी दिलेल्या हांकेला आमच्या देशाच्या ज्या सुपुत्रांनी आणि सुपुत्रींनी प्रतिसाद दिला त्यांच्या स्मृतीचा आमचा देश आदर करतो" अशा अर्थाचा संदेश ठळक अक्षरात कोरलेला एक चिरा सर्वात पुढच्या बाजूला जमीनीवर बसवला आहे. जगातल्या ज्या ज्या देशांच्या सैनिकांनी या लढाईत भाग घेतला त्या सर्वांची नांवे त्या स्मारकाच्या ठिकाणी जाण्यायेण्याच्या वाटेवर बाजूच्या भिंतींवर कोरून ठेवली आहेत.

अशाच प्रकारचे दुसरे एक तथाकथित स्वातंत्र्ययुध्द अमेरिकेच्या सैनिकांनी व्हिएटनाममध्ये केले. अमेरिकेने या युध्दात घेतलेल्या पवित्र्यावर त्या काळात मोठे वादळ उठले होते आणि जगातला कोणताच दुसरा देश या लढाईत प्रत्यक्ष सामील झाला नाही. अमेरिकन सैनिकांनी दक्षिण व्हिएटनाम व्यापून त्या भागात आपले कळसूत्री सरकार स्थापन केले खरे, पण ते लोकप्रिय होऊ शकले नाही आणि कम्युनिस्ट स्वातंत्र्यसैनिकांनी गनिमी काव्याचा वापर करून अत्यंत कडवा प्रतिकार केला. अनेक वर्षे चाललेल्या या संग्रामात अखेर अमेरिकाच जेरीला आली आणि तिने कांहीच साध्य न होता व्हिएटनाममधून काढता पाय घेतला. त्यानंतर उत्तर व्हिएटनामच्या सैन्याने दक्षिण व्हिएटनाम काबीज करून त्या दोन देशाचे एकीकरण केले. आता त्या देशात काय चालले आहे याची वास्तपुस्तसुध्दा कोणी करत नाही. या लढाईत बळी गेलेल्या सैनिकांचे स्मारक म्हणजे नुसताच एक लांबलचक उतार आहे आणि त्या भुयारासारख्या वाटणा-या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूच्या भिंतींवर त्या युध्दात शहीद झालेल्या सैनिकांची नांवे लिहिली आहेत. कांही अमेरिकन लोक आपल्या दिवंगत आप्तेष्टांची नांवे शोधत त्या भागात फिरत असतात. आमच्या बसमधल्या कोणत्याच पर्यटकाला त्याच्याशी कांही देणे घेणे नव्हते किंवा त्या मृतात्म्यांबद्दल आदरभावही वाटत नव्हता. त्यामुळे आम्ही दुरूनच मागे फिरलो आणि पुढल्या ठिकाणाकडे चालले गेलो.

सारी स्मारके पाहून झाल्यानंतर आमची बस मॉलवर आली आणि आम्हाला त्या ठिकाणी घालवण्यासाठी दोन अडीच तासांचा वेळ दिला गेला. या अवधीत कॅपिटॉल बिल्डिंगपासून तिच्या समोर असलेल्या विस्तीर्ण जागेत पाहिजे तेवढे फिरून घ्यावे आणि जेवणखाण वगैरे आटोपून ठरलेल्या वेळी ठरलेल्या जागी परत यावे अशी सूचना दिली गेली. या रुंद हमरस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना अनेक वस्तुसंग्रहालये आहेत. ती सारी पहायची झाली तर निदान आठवडा तरी लागेल. त्यामुळे त्यातल्या एकाच म्यूजियमची निवड करून ते थोडे व्यवस्थितपणे पाहणे श्रेयस्कर होते. आधी आम्ही कॅपिटाल बिल्डिंग पहायला गेलो. अमेरिकेच्या केंद्रीय सरकारचा कारभार या इमारतीतून चालवला जातो. खुद्द राष्ट्रपतीचे कार्यालय याच इमारतीत आहे. अर्थातच आम्हाला त्या बिल्डिंगच्या जवळपास कोठेही जाण्याचा परवाना नव्हता. जेथपर्यंत जाणे शक्य होते तेथवर जाऊन दुरूनच त्या सुंदर इमारतीचे दर्शन घेतले, तिच्या आजूबाजूचा रम्य परिसर पाहून तो कॅमे-यामध्ये टिपून घेतला आणि मागे वळलो. आम्ही वॉशिंग्टन पहायला गेलो तोंपर्यंत अमेरिकेतल्या निवडणुका झाल्यासुध्दा नव्हत्या, पण भावी राष्ट्राध्यक्षाच्या जानेवारी महिन्यात होणा-या शपथविधीसाठी स्टेज वगैरे बांधण्याची तयारी चालली होती. पूर्वनियोजन किती असू शकते याची कमाल पहायला मिळाली.

. . . . . . . . . . (क्रमशः)

No comments: