Wednesday, November 11, 2009

अमेरिकेची लघुसहल - तिसरा दिवस - १


अमेरिकेची लघुसहल - तिसरा दिवस - १ - वॉशिंग्टन डीसी

अमेरिकेच्या लघुसहलीच्या दुस-या दिवशी सकाळी नायगाराच्या धबधब्याच्या परिसरात भरपूर वेळ घालवून आणि दुपारी कॉर्निंग ग्लास म्यूजियम पाहून झाल्यानंतर रात्रीच्या मुक्कामाला आम्ही मेरीलँड राज्यामधल्या एका गांवी मुक्कामाला जाऊन पोचलो. तिसरे दिवशी सकाळी उठून लगेच पुढल्या प्रवासाला लागायचे होते. आम्ही ज्या हॉटेलात उतरलो होतो, तिथल्या खोलीतल्या छोट्याशा स्वच्छतागृहात व्यवस्थितपणे उभे राहून कपडे बदलण्याइतकीसुध्दा जागा नव्हती, हवेत चांगलाच गारठा होता आणि वेळही नव्हता, त्यामुळे स्नान वगैरे करायचा विचारही मनात आला नाही. या पँकेजमध्ये नाश्त्याचा अंतर्भाव नव्हताच. खोलीत ठेवलेल्या किटलीत पाणी उकळून कॉपी करून ती बिस्किटांच्या सोबतीने प्यालो आणि आंघोळीच्या गोळ्या घेऊन बसमध्ये जाऊन बसलो. उजाडतांच आमची बस वॉशिंग्टन डीसीच्या मार्गाला लागलीसुध्दा. देशाची राजधानी असल्यामुळे तिथे अनेक सरकारी कार्यालये आहेत, तसेच पर्यटकांसाठी खूप प्रेक्षणीय स्थळे आहेत. त्यामुळे त्या ऑफीसात काम करणारे नोकर, तिथे आपापली कामे करवून घेण्यासाठी येणारे नागरिक, ते शहर पहायला येणारे टूरिस्ट आणि या सर्वांना विविध सेवा उपलब्ध करून देणारे व्यावसायिक अशा सगळ्या लोकांचीच सकाळ होताच वॉशिंग्टन डीसी कडे जाण्यासाटी धडपड सुरू होते. त्या शहराच्या दिशेने जाणारे सारे रस्ते वाहनांनी दुथडी वाहू लागतात. ही गर्दी टाळण्यासाठी आम्ही शक्य तितके लवकर निघालो होतो. तरीसुध्दा शहराच्या जवळ जाता जाता गर्दीचा मुरंबा (ट्रॅफिक जॅम) सुरू झाला आणि तो दाट होत गेला. अमेरिकेतल्या सगळ्याच मोठ्या शहरात अनेक उड्डाणपूल आणि भुयारी रस्ते बांधून ट्रॅफिक सिग्नल टाळण्यात आले असल्यामुळे वाहतूक सहसा बंद पडत नाही, पण वाहनांची संख्या फार जास्त झाल्यामुळे त्याची गती मात्र मंदावते. हळूहळू पुढे सरकता सरकता दुरूनच वॉशिंग्टन मेमोरियलचा उंच मनोरा दृष्टीला पडला आणि सर्वांना हायसे वाटले.

वॉशिंग्टन डीसी इथे अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांची राजधानी आहे एवढे तरी जगातील सर्वच सुशिक्षित लोकांना माहीत असते. अमेरिकेच्या पश्चिम किना-यावर वॉशिंग्टन नांवाचे एक राज्य आहे. त्याच्या नांवाबरोबर गल्लत होऊ नये म्हणून नेहमी 'वॉशिंग्टन डीसी' असा उल्लेख केला जातो. बहुतेक अमेरिकन लोक तर फक्त 'डीसी' एवढेच म्हणतात. अमेरिका (म्हणजे यूएसए) हे आजच्या जगातले सर्वाधिक बलशाली राष्ट्र आहे. त्यामुळे जगातील कोणत्याही देशाच्या कारभारात हस्तक्षेप करायचा त्याला हक्क आहे अशी एक समजूत आहे. पूर्वीच्या काळातले बलिष्ठ सम्राट, ताकतवान बादशहा वगैरे लोक इतर राज्यांवर सरळ सरळ आक्रमण करीत आणि जिंकलेल्या देशाचा खजिना लुटून आणत असत. तो राजा शरण आला आणि त्याने गयावया केली तर त्याच्याकडून जबरदस्त खंडणी वसूल केली जात असे. आजकाल तसे करत नाहीत. मोठे देश लहान देशांना शस्त्रास्त्रे, यंत्रसामुग्री वगैरे विकत घ्यायला लावतात आणि ते पुरवणा-या कंपन्यांकडून कररूपाने पैसे गोळा करतात. त्यामुळे तिथली सरकारे प्रत्यक्ष खंडणी वसूल करत नसली तरी जगभरातून संपत्तीचा ओघ त्या दिशेने वहात असतो. अमेरिकेच्या राष्ट्रीय धोरणांचा परिणाम जगभरातल्या इतर मित्र किंवा शत्रूराष्ट्रांच्या तसेच तटस्थ राष्ट्रांच्याही धोरणावर होत असतो. इतकेच नव्हे तर अमेरिकेच्या अंतर्गत कारभारामुळे तिथल्या बाजारावर त्याचा प्रभाव पडला तर त्याचे पडसाद जगभरातील बाजारांत उमटतात. अशा कारणांमुळे वॉशिंग्टन डीसी ही एका अर्थाने सध्याच्या जगाचीच राजधानी झाली आहे, निदान ती राजकीय दृष्ट्या जगाच्या केंद्रस्थानी आहे असे म्हणता येईल.

शेती, व्यापार, कारखानदारी वगैरे उद्योग व्यवसाय अमेरिकेत पहिल्यापासून पूर्णपणे खाजगी मालकीचेच आहेत. ते हातात घेण्याचा प्रयोग तिथल्या सरकारने कधी करून पाहिला नाही. रस्ते बांधणी, रेल्वेमार्ग उभारणे आणि त्यावर धांवणा-या मोटारगाड्या, ट्रेन्स, इतकेच नव्हे तर आकाशात उडणारी विमाने आणि पाण्यातल्या आगबोटी वगैरे नागरी वाहतूकीची सारी साधने, तसेच शिक्षण, मनोरंजन आदि बहुतेक गोष्टी खाजगी क्षेत्रात आहेत. इतकेच नव्हे तर शस्त्रास्त्रे, लढाऊ विमाने आणि अग्निबाणसुध्दा खाजगी क्षेत्रात असलेल्या कारखान्यांत तयार होतात. राज्य सरकारांना बरीच स्वायत्तता असून कायदा आणि सुव्यवस्था, न्यायसंस्था वगैरे खाती त्यांच्या अखत्यारीत येतात. अर्थ, परराष्ट्रसंबंध आणि संरक्षण अशी मोजकीच क्षेत्रे केंद्र सरकारकडे आहेत. त्यातली परराष्ट्रसंबंध आणि संरक्षण ही फक्त खर्चाचीच आणि चांगलीच खर्चिक खाती आहेत आणि त्यांचा खर्च चालवण्यासाठी कररूपाने निधी गोळा करणे हे केंद्र सरकारचे मुख्य काम समजले जाते.

अमेरिकेतील उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील संस्थानांना सोयिस्कर अशा ठिकाणची ही जागा प्रत्यक्ष जॉर्ज वॉशिंग्टननेच राजधानीसाठी निवडली होती. त्या जागेवर अमेरिकेच्या राजधानीचे हे शहर तत्कालिन प्रसिध्द वास्तुविशारदाच्या देखरेखीखाली अत्यंत व्यवस्थितपणे नियोजन करून वसवले गेले आहे. या शहरात सुंदर इमारती, विस्तीर्ण उद्याने, त-हेत-हेची वस्तुसंग्रहालये, स्मृतीस्थाने वगैरेंची नुसती रेलचेल आहे. गेल्या दोन शतकांमधील वास्तुकलेचे उत्तमोत्तम नमूने इथे पहायला मिळतात. जिकडे नजर जाईल तिकडे कांही तरी सौंदर्यच पहायला मिळेल असे वाटत राहते.

. . . . . . . . . (क्रमशः)

No comments: